|

رؤياي بي‌منتها

شرق:‌ «چشم‌انداز طبيعي»، با عنوان فرعي گسترش كمدي و رمانس شكسپيري، عنوان كتابي است از نورتروپ فراي كه به‌تازگي با ترجمه رضا سرور در نشر بيدگل منتشر شده است. اين كتاب درواقع حاصل بازنگري در سخنراني‌هايي است كه نورتروپ فراي با عنوان «گسترش و شكوفايي رمانس‌هاي شكسپير» در نوامبر سال 1963 در دانشگاه كلمبيا ايراد كرده بود. اگرچه او براي چاپ اين كتاب، متن سخنراني‌هايش را در جاهايي تغيير و بسط داده است؛ اما مضامين كتاب همچنان بر محور همان سخنراني‌ها تدوين شده است.
فراي در پيشگفتار كتاب با اشاره به سخنراني‌هايش نوشته كه اين اثر از‌جمله آن تحقيقات شكسپير‌شناسانه‌اي نيست كه انجام‌شان مستلزم دانشي جامع درباره «نسخه‌هاي مغلوط، اوراق مغشوش يا حروف‌چين‌هاي مست نمايش‌نامه‌ها» باشد و تأكيد كرده كه فاقد چنين دانشي است و از‌اين‌رو كتابش را در حكم آشنايي عمومي با كمدي‌هاي شكسپير دانسته است. فراي در متن پيشگفتارش به سوء‌تفاهم‌هايي اشاره مي‌كند كه همواره درباره كمدي‌هاي شكسپير وجود داشته است و در مقابل، او معتقد است كه «چهار رمانس شكسپير به شكلي اصيل و گريزناپذير نقطه اوج دستاوردها»ي شكسپير بوده است. او در بخشي از پيشگفتارش درباره اين كتاب و نمايش‌نامه‌هاي شكسپير نوشته:‌ «اميدوارم چشم‌اندازي كه در اين سخنراني‌ها اتخاذ كرده‌اند، به حدي نامعمول باشد كه از برخي جهات ارزشمند تلقي شود. هر نمايش‌نامه شكسپير جهاني را درون خود نهفته دارد؛ جهاني بس كامل و رضايت‌بخش كه غرق‌شدن در آن كاري ساده، مفرح و سودمند به نظر مي‌آيد. پيامد چنين فكري آن بوده است كه بدنه اصلي نقد آثار شكسپير كار خود را به تفسير مجزاي هريك از نمايش‌نامه‌ها معطوف كند. كتاب حاضر، با حفظ فاصله‌اي متعادل، از تفسير فاصله مي‌گيرد و كمدي‌ها را مانند گروهي از آثار در نظر مي‌گيرد كه تصاوير تكرارشونده و تمهيدات مشابه ساختاري، آنها را با هم متحد و هم‌شكل مي‌كند. با چنين ديدگاهي اين آثار مانند تعدادي بازي شطرنج به نظر مي‌آيند كه در آنها استادي شطرنج‌باز، با شگردهايي آشنا، هم‌زمان در همه آنها برنده مي‌شود. اگر اين آثار صبورانه بررسي شوند، عاقبت اين شگردها نه‌فقط نزد او؛ بلكه براي ما نيز آشنا به نظر خواهند رسيد؛ اگرچه مهارت به‌كار‌رفته در آنها براي ما كماكان اسرارآميز باقي خواهد ماند».
فراي يك ويژگي ديگر كتابش را در اين نكته مي‌داند كه خواننده از ويژگي‌هاي مربوط به يك نمايش‌نامه مجزا يا از سر‌زندگي شخصيت‌پردازي‌ها و نهايتا از بافت تصاوير و... به سوي اين مقوله رهنمون مي‌شود كه كمدي چگونه فرمي است و چه جايگاهي در ادبيات دارد.
«چشم‌انداز طبيعي» داراي چهار فصل با اين عناوين است: «داستان‌هاي كهنه»، «به هراس افكندن طبيعت»، «پيروزي زمان» و «بازگشت از دريا». فراي در ابتداي فصل اول هدف از نوشتن آن را پرداختن به «اصول نقد» و «لذت»‌بردن از كمدي‌هاي شكسپير مي‌داند و معتقد است كه اصول به پيدايش نظريه‌اي غامض منتهي مي‌شود و لذت تجربه‌اي پيچيده را فراهم مي‌كند. فراي مي‌گويد كه براي ساده‌كردن پيچيدگي‌هاي بحث مي‌توان به سراغ تمهيد گزاره‌هاي دوگانه رفت و او بر‌اساس آن، مي‌گويد كه منتقدان ادبي يا به تمركز بر قلمرو تراژدي، رئاليسم و آيروني تمايل دارند يا بر قلمرو كمدي و رمانس متمركز هستند. او سپس مي‌گويد كه هميشه منتقدي «اديسه‌اي» و مفتون كمدي و رمانس بوده است. او همچنين درباره دوران متأخر كار شكسپير يعني زماني كه او روي به نوشتن رمانس مي‌آورد، مي‌نويسد: «در روزگار ما بيشتر منتقدان درباره برتري شكسپير به توافق رسيده‌اند؛ اما ديدگاه جانسوني كماكان در منتقداني وجود دارد كه اوج دستاورد شكسپير را در تراژدي‌هاي بزرگ او مي‌يابند و معتقدند كه رمانس‌هاي نگاشته‌شده در دوران متأخرِ كارِ شكسپير بازنمودي از اضمحلال شور زندگي در او يا تنزلش به فرمول‌هايي تجاري و سطحي‌تري است». فراي معتقد است كه چرخش شكسپير به سوي رمانس در آخرين دوره كاري‌اش بازنمودي از اوج واقعي او در نمايش‌نامه‌نويسي است. البته تأكيد مي‌كند كه منظورش اين نيست كه رمانس‌ها نمايش‌نامه‌هايي بهتر و بزرگ‌تر از تراژدي‌هاي او هستند؛ بلكه بر اين باور است كه در آثار شكسپير تكاملي منطقي به سوي رمانس وجود دارد؛ بنابراين در گذار از نمايش‌نامه «ليرشاه» به «طوفان»، چه از نظر تكنيكي و چه از نظر روحي هيچ‌گونه افتي وجود ندارد.
فراي به دسته‌بندي قواعد موجود در كمدي‌ها و رمانس‌هاي شكسپير مي‌پردازد و نشان مي‌دهد كه او چگونه با به‌كارگيري زيرساخت‌هاي اسطوره‌اي، اعتلاي قراردادهاي نمايشي و بازآفريني داستان‌هاي فولكلور به اوج مهارت‌ تكنيكي‌اش دست پيدا مي‌كند. فراي طيف گسترده‌اي از مضامين و آثار را در كتابش بررسي کرده و به‌اين‌ترتيب چشم‌اندازي وسيع پيش‌روي خواننده مي‌گشايد كه در آن، همان‌طور كه خودش اشاره مي‌كند، شكسپير مانند شطرنج‌بازي ماهر بازي‌هاي هم‌زماني را پيش مي‌برد و با به‌كارگيري تكنيك‌هايي درخشان در همه آنها برنده مي‌شود. فراي در بخشي از فصل اول كتاب درباره داستان‌گويي شكسپير نوشته:‌ «شكسپير، مانند هر نمايش‌نامه‌نويس ديگري، براي ما داستان تعريف مي‌كند و ما را درباره صحت آن قانع مي‌کند. قانع‌كردن نه يك امر منطقي؛ بلكه امري بلاغي است و اين موضوع در كار هر نمايش‌نامه‌نويس ديگري نيز مصداق دارد؛ اما شكسپير، برخلاف دیگر نمايش‌نامه‌نويسان، پي‌رنگ‌هايي را انتخاب مي‌كند كه باوركردن‌شان ذاتا غيرممكن است. در هر كمدي يک ويژگي آشكارا ضد‌رئاليستي وجود دارد؛ اين ويژگي شكل‌دهنده سنت و قاعده‌اي است كه ما ناگزير از قبول آن هستيم و اگر فنون بلاغي در قانع‌كردن يا باوراندن داستان به ما شكست بخورند، اين سنت و قاعده كماكان به‌مثابه نقطه اتكا، به باورپذيري داستان كمك مي‌كند».
فراي بر اين نكته تأكيد دارد كه كمدي‌هاي شكسپير كيفيت‌هاي مشخصي دارند و اين كيفيات را با كلماتي مانند «قرارداد نمايشي»، «عامه‌پسند» و «بدوي» مرتبط مي‌داند. او مي‌گويد كه در كمدي‌هاي شكسپير و به طور كلي كمدي‌هاي رنسانسي قاعده‌اي وجود دارد كه از الگوي «كمدي نو» در آثار پلوتوس وترنس برگرفته شده و به اين آثار منتقل شده است: «در اين كمدي‌ها معمولا كنش به‌اين‌ترتيب است كه مردي جوان مي‌كوشد زن جواني را تصاحب كند؛ اما به دليل موانع اجتماعي موفق نمي‌شود. اين موانع اجتماعي به اين‌ قرار هستند: متولد‌شدن زن در طبقه‌اي پست، تعلق مرد به گروه‌هاي اقليت يا بي‌پولي او، مخالفت والدين و نيز رقيبي كه پيش از او به زن ابراز عشق كرده است. اين موانع عاقبت از سر راه برداشته مي‌شوند و كمدي در نقطه‌اي به پايان مي‌رسد كه معمولا با ازدواج يا نامزدي قهرمان زن و مرد، جامعه‌اي جديد شكل مي‌گيرد. زايش جامعه جديد به طور نمادين با صحنه پاياني جشن‌مانندي نشان داده مي‌شود و مراسم ازدواج، ميهماني يا رقص نمود بارز اين جشن هستند. در اين صحنه پاياني، معمولا كساني كه تاكنون مانع راه‌حل كميك بوده‌اند، تغيير عقيده مي‌دهند. تراژدي با فاجعه پايان مي‌يابد و بن جانسون همين اصطلاح را براي پايان كمدي نيز به كار مي‌برد؛ اما شايد بهتر آن باشد كه در كمدي پايان را نوعي واژگون‌سازي بناميم؛ چرا‌كه اين پايان‌بندي به جاي فرود به صعود گرايش دارد».

شرق:‌ «چشم‌انداز طبيعي»، با عنوان فرعي گسترش كمدي و رمانس شكسپيري، عنوان كتابي است از نورتروپ فراي كه به‌تازگي با ترجمه رضا سرور در نشر بيدگل منتشر شده است. اين كتاب درواقع حاصل بازنگري در سخنراني‌هايي است كه نورتروپ فراي با عنوان «گسترش و شكوفايي رمانس‌هاي شكسپير» در نوامبر سال 1963 در دانشگاه كلمبيا ايراد كرده بود. اگرچه او براي چاپ اين كتاب، متن سخنراني‌هايش را در جاهايي تغيير و بسط داده است؛ اما مضامين كتاب همچنان بر محور همان سخنراني‌ها تدوين شده است.
فراي در پيشگفتار كتاب با اشاره به سخنراني‌هايش نوشته كه اين اثر از‌جمله آن تحقيقات شكسپير‌شناسانه‌اي نيست كه انجام‌شان مستلزم دانشي جامع درباره «نسخه‌هاي مغلوط، اوراق مغشوش يا حروف‌چين‌هاي مست نمايش‌نامه‌ها» باشد و تأكيد كرده كه فاقد چنين دانشي است و از‌اين‌رو كتابش را در حكم آشنايي عمومي با كمدي‌هاي شكسپير دانسته است. فراي در متن پيشگفتارش به سوء‌تفاهم‌هايي اشاره مي‌كند كه همواره درباره كمدي‌هاي شكسپير وجود داشته است و در مقابل، او معتقد است كه «چهار رمانس شكسپير به شكلي اصيل و گريزناپذير نقطه اوج دستاوردها»ي شكسپير بوده است. او در بخشي از پيشگفتارش درباره اين كتاب و نمايش‌نامه‌هاي شكسپير نوشته:‌ «اميدوارم چشم‌اندازي كه در اين سخنراني‌ها اتخاذ كرده‌اند، به حدي نامعمول باشد كه از برخي جهات ارزشمند تلقي شود. هر نمايش‌نامه شكسپير جهاني را درون خود نهفته دارد؛ جهاني بس كامل و رضايت‌بخش كه غرق‌شدن در آن كاري ساده، مفرح و سودمند به نظر مي‌آيد. پيامد چنين فكري آن بوده است كه بدنه اصلي نقد آثار شكسپير كار خود را به تفسير مجزاي هريك از نمايش‌نامه‌ها معطوف كند. كتاب حاضر، با حفظ فاصله‌اي متعادل، از تفسير فاصله مي‌گيرد و كمدي‌ها را مانند گروهي از آثار در نظر مي‌گيرد كه تصاوير تكرارشونده و تمهيدات مشابه ساختاري، آنها را با هم متحد و هم‌شكل مي‌كند. با چنين ديدگاهي اين آثار مانند تعدادي بازي شطرنج به نظر مي‌آيند كه در آنها استادي شطرنج‌باز، با شگردهايي آشنا، هم‌زمان در همه آنها برنده مي‌شود. اگر اين آثار صبورانه بررسي شوند، عاقبت اين شگردها نه‌فقط نزد او؛ بلكه براي ما نيز آشنا به نظر خواهند رسيد؛ اگرچه مهارت به‌كار‌رفته در آنها براي ما كماكان اسرارآميز باقي خواهد ماند».
فراي يك ويژگي ديگر كتابش را در اين نكته مي‌داند كه خواننده از ويژگي‌هاي مربوط به يك نمايش‌نامه مجزا يا از سر‌زندگي شخصيت‌پردازي‌ها و نهايتا از بافت تصاوير و... به سوي اين مقوله رهنمون مي‌شود كه كمدي چگونه فرمي است و چه جايگاهي در ادبيات دارد.
«چشم‌انداز طبيعي» داراي چهار فصل با اين عناوين است: «داستان‌هاي كهنه»، «به هراس افكندن طبيعت»، «پيروزي زمان» و «بازگشت از دريا». فراي در ابتداي فصل اول هدف از نوشتن آن را پرداختن به «اصول نقد» و «لذت»‌بردن از كمدي‌هاي شكسپير مي‌داند و معتقد است كه اصول به پيدايش نظريه‌اي غامض منتهي مي‌شود و لذت تجربه‌اي پيچيده را فراهم مي‌كند. فراي مي‌گويد كه براي ساده‌كردن پيچيدگي‌هاي بحث مي‌توان به سراغ تمهيد گزاره‌هاي دوگانه رفت و او بر‌اساس آن، مي‌گويد كه منتقدان ادبي يا به تمركز بر قلمرو تراژدي، رئاليسم و آيروني تمايل دارند يا بر قلمرو كمدي و رمانس متمركز هستند. او سپس مي‌گويد كه هميشه منتقدي «اديسه‌اي» و مفتون كمدي و رمانس بوده است. او همچنين درباره دوران متأخر كار شكسپير يعني زماني كه او روي به نوشتن رمانس مي‌آورد، مي‌نويسد: «در روزگار ما بيشتر منتقدان درباره برتري شكسپير به توافق رسيده‌اند؛ اما ديدگاه جانسوني كماكان در منتقداني وجود دارد كه اوج دستاورد شكسپير را در تراژدي‌هاي بزرگ او مي‌يابند و معتقدند كه رمانس‌هاي نگاشته‌شده در دوران متأخرِ كارِ شكسپير بازنمودي از اضمحلال شور زندگي در او يا تنزلش به فرمول‌هايي تجاري و سطحي‌تري است». فراي معتقد است كه چرخش شكسپير به سوي رمانس در آخرين دوره كاري‌اش بازنمودي از اوج واقعي او در نمايش‌نامه‌نويسي است. البته تأكيد مي‌كند كه منظورش اين نيست كه رمانس‌ها نمايش‌نامه‌هايي بهتر و بزرگ‌تر از تراژدي‌هاي او هستند؛ بلكه بر اين باور است كه در آثار شكسپير تكاملي منطقي به سوي رمانس وجود دارد؛ بنابراين در گذار از نمايش‌نامه «ليرشاه» به «طوفان»، چه از نظر تكنيكي و چه از نظر روحي هيچ‌گونه افتي وجود ندارد.
فراي به دسته‌بندي قواعد موجود در كمدي‌ها و رمانس‌هاي شكسپير مي‌پردازد و نشان مي‌دهد كه او چگونه با به‌كارگيري زيرساخت‌هاي اسطوره‌اي، اعتلاي قراردادهاي نمايشي و بازآفريني داستان‌هاي فولكلور به اوج مهارت‌ تكنيكي‌اش دست پيدا مي‌كند. فراي طيف گسترده‌اي از مضامين و آثار را در كتابش بررسي کرده و به‌اين‌ترتيب چشم‌اندازي وسيع پيش‌روي خواننده مي‌گشايد كه در آن، همان‌طور كه خودش اشاره مي‌كند، شكسپير مانند شطرنج‌بازي ماهر بازي‌هاي هم‌زماني را پيش مي‌برد و با به‌كارگيري تكنيك‌هايي درخشان در همه آنها برنده مي‌شود. فراي در بخشي از فصل اول كتاب درباره داستان‌گويي شكسپير نوشته:‌ «شكسپير، مانند هر نمايش‌نامه‌نويس ديگري، براي ما داستان تعريف مي‌كند و ما را درباره صحت آن قانع مي‌کند. قانع‌كردن نه يك امر منطقي؛ بلكه امري بلاغي است و اين موضوع در كار هر نمايش‌نامه‌نويس ديگري نيز مصداق دارد؛ اما شكسپير، برخلاف دیگر نمايش‌نامه‌نويسان، پي‌رنگ‌هايي را انتخاب مي‌كند كه باوركردن‌شان ذاتا غيرممكن است. در هر كمدي يک ويژگي آشكارا ضد‌رئاليستي وجود دارد؛ اين ويژگي شكل‌دهنده سنت و قاعده‌اي است كه ما ناگزير از قبول آن هستيم و اگر فنون بلاغي در قانع‌كردن يا باوراندن داستان به ما شكست بخورند، اين سنت و قاعده كماكان به‌مثابه نقطه اتكا، به باورپذيري داستان كمك مي‌كند».
فراي بر اين نكته تأكيد دارد كه كمدي‌هاي شكسپير كيفيت‌هاي مشخصي دارند و اين كيفيات را با كلماتي مانند «قرارداد نمايشي»، «عامه‌پسند» و «بدوي» مرتبط مي‌داند. او مي‌گويد كه در كمدي‌هاي شكسپير و به طور كلي كمدي‌هاي رنسانسي قاعده‌اي وجود دارد كه از الگوي «كمدي نو» در آثار پلوتوس وترنس برگرفته شده و به اين آثار منتقل شده است: «در اين كمدي‌ها معمولا كنش به‌اين‌ترتيب است كه مردي جوان مي‌كوشد زن جواني را تصاحب كند؛ اما به دليل موانع اجتماعي موفق نمي‌شود. اين موانع اجتماعي به اين‌ قرار هستند: متولد‌شدن زن در طبقه‌اي پست، تعلق مرد به گروه‌هاي اقليت يا بي‌پولي او، مخالفت والدين و نيز رقيبي كه پيش از او به زن ابراز عشق كرده است. اين موانع عاقبت از سر راه برداشته مي‌شوند و كمدي در نقطه‌اي به پايان مي‌رسد كه معمولا با ازدواج يا نامزدي قهرمان زن و مرد، جامعه‌اي جديد شكل مي‌گيرد. زايش جامعه جديد به طور نمادين با صحنه پاياني جشن‌مانندي نشان داده مي‌شود و مراسم ازدواج، ميهماني يا رقص نمود بارز اين جشن هستند. در اين صحنه پاياني، معمولا كساني كه تاكنون مانع راه‌حل كميك بوده‌اند، تغيير عقيده مي‌دهند. تراژدي با فاجعه پايان مي‌يابد و بن جانسون همين اصطلاح را براي پايان كمدي نيز به كار مي‌برد؛ اما شايد بهتر آن باشد كه در كمدي پايان را نوعي واژگون‌سازي بناميم؛ چرا‌كه اين پايان‌بندي به جاي فرود به صعود گرايش دارد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.