ميل به طغيان
مجيد گياهچي
چند روز پيش در جلسهاي اکبر زنجانپور به اين نکته اشاره کرد که تئاتر کارکردن، تبديل شده است به کاري را به سرانجام رساندن، يعني خودِ نفسِ به انجام و پايان رساندن يک پروژه، براي اينکه روي صحنه برود، با تمام مشکلات و مصائبش، به يک ارزش تبديل شده و موضوع ماهيت و علت آنچه در صحنه بهنمايش درميآيد و تمام اين مبارزه گاه سخت و زحمات بعضا طاقتفرسايي که براي بهصحنهبردن يک نمايش و مواجهکردن آن با تماشاگران و مخاطبان انجام ميشود، به موضوعي ثانويه تبديل شده و از مبنا و اساس مورد غفلت و فراموشي قرار گرفته است. حالا اين نکته مورد نظر اين نوشته نيست که مسئوليت بروز چنين وضعيتي بهطور مستقيم متوجه هنرمندان تئاتر هست يا نه که هرچند بيترديد آنان نيز در بروز چنين موضوعي نقش و تأثيري دارند، اما جاي ترديدي نيست که مسئوليت اصلي چنين وضعيتي متوجه سيستم و مديريت حاکم بر فرهنگ و ازجمله تئاتر ايران است... . در چنين شرايطي درحاليکه ديدن تئاتر در بسياري موارد هيچ ارتباطي به هستي انسان معاصر و مخاطبش ندارد يا پيوندهايي بس سست دارد، درحاليکه از تئاتر توقع برخوردي عميقتر با موضوعات هست، مواجهه با اثري مانند «بيگانه در خانه»، استثنايي، حيرتانگيز، شعفبار و بهيادماندني است؛ اينکه يک کارگردان جوان اينچنين بر موضوع تئاتر متمرکز است و ايدهاي را که در ذهن داشته با حوصله و بهدقت و با وسواس دنبال کرده و بيآنکه به صدها و هزاران دليل و توجيه وارد، رهايش کند، تلاش ميکند آن را توانمندانه به سروساماني برساند، ارزشمند و اميدوارکننده است. تلاشي که البته بهسياقِ خودِ تئاتر، هرگز به انتها و کمال نميرسد، بلکه نه دستيابي به کمال که منطقا ناممکن بهنظر ميرسد که همين در مسير و ميلش بهسمت کمال است که آن را ارزشمند و قابلتقدير و توجه ميکند. هرچند ريشه برخي از دستاوردهاي «بيگانه در خانه» را ميتوان در ديگر کارهاي محمد مساوات هم جستوجو کرد، اما اين نمايش ادامه منطقي و درخشان اجراي پيشين او، «اين يک پيپ نيست» است؛ با اين تفاوت که معدودي از ايدههاي درخشان آن اجرا را ناديده گرفته، يا فرصت و ضرورتي براي پرداختن و کاملترکردن آنها پيدا نکرده است، اما بر بسياري از مشکلات و نواقص ساختار و ايدههاي درخشان «اين يک پيپ نيست» (در عين اذعان به موفقيت و تمام برجستگيهايش) فائق آمده و آنها را به پختگي و کمال نزديک کرده است. پيش از هر چيز بايد اذعان کنم که «بيگانه در خانه» نمايشي بسيار پيچيده، با انواع ظرايف دقيق و با رعايت جزئيترين پيشبينيهاي محاسبهشده است، آنقدر پيچيده که در کنار زمان طولاني اجرا که البته بهنظرم جا داشت کوتاهتر بشود، ممکن است حوصله آدمهاي کمصبر و حوصله را که بر اثر مواجهه با آثار بدون عمق، بدعادت و بدذائقه هم شده باشند، سر ببرد. اين پيچيدگي که حتي پيش از آغاز نمايش، در بروشور نمايش هم که مانند يک چرکنويس از محاسبات فراوان و مملو از خطخوردگي و اصلاح و عدمقطعيت، بهعنوان يکي از ايدههاي محوري آثار مساوات، مشهود و قابلپيشبيني است، اين نتيجه را دربر دارد که قطعا يک بار ديدن اثر، براي گفتوگو دربارهاش کافي نيست، بهویژه که هيچ تماشاگر تئاتري باتجربهاي، لذت تماشا و همراهي با يک تئاتر را فداي بهخاطرسپردن و بهيادداشتن آنچه براي نوشتن درباره نمايشي لازم است، نميکند. اما با اذعان و اعتراف بر اين نابسندگي در مواجهه با اثر، تلاش ميکنم اندکي درباره آن بنويسم. نميدانم با وجود چنين پيچيدگياي، چطور بايد از اجرا نوشت و از کجا شروع کرد، چون مطابق انتظار از هر اثر درخور توجهي، فقط با اجزايي منفرد و مستقل که در کنار هم قرار داده شدهاند، روبهرو نيستيم و آنچه از آن بهعنوان فرم و محتوا ياد ميشود، چنان درهمتنیده و ممزوج شده است که مطلقا تفکيکپذير و دستيافتني، آنچنانکه براي شرح و تعبير لازم بهنظر ميرسد، نيست. اشارهاي به بروشور شد و از همان ادامه ميدهم، در بروشور علاوه بر تجسمي از تلاش براي محاسباتي پيچيده براي دستيابي به يک شکل و موقعيت روشن و شفاف و قابلاتکا، با تأکيد بر تلاشي بيثمر و بينتيجه در انتخاب نهايي کلمات، مملو از خطخطيکردنها و دوبارهنويسيها، مثلا ترديد در استفاده از حروف اضافه at، in يا The، براي خانه و ترديد در بهکارگيري House يا Home (با توجه به تفاوت معناي بهکارگيري اين حروف و کلمات در زبان انگليسي، در ترجمه «بيگانه در خانه») را ميتوان بهعنوان يک اشاره و نشانه و در هماهنگي کامل با ايدههاي اصلي اجرا دانست که البته تأکيدي بر اين نکته آموزشي و اندکي ازيادرفته هم است که لازم است همه آنچه به يک اثر مرتبط است در هماهنگي کامل با اثر و تکميلکننده ايدههاي آن باشد. با شروع نمايش با دکوری مواجه ميشويم که بسيار مشابه دکور «اين يک پيپ نيست» طراحي شده است. تماشاگر در موقعيت خود تصويري لانگشات از نماي بيروني يک خانه را ميبيند که با رعايت جزئيات ناتوراليستي و البته با ايجاد يک حس نوستالژيک که از ديگر مضامين مهم اجراست، همراه است. يک ساختمان قديمي که پروژکتورها و منابع نوري متعارف تئاتري در آن مخفي شده و منشأ نور از منابع نوري قابلمشاهده يا پنهان در صحنه و دکور تأمين ميشود. دکور مملو از ظرايف دقيق و شبهناتوراليستي است که با حساسيت و دقت و انتخابهاي مساواتِ نقاش، طراحي و اجرا شده و البته خود پروسه طراحي دکور حتي مستقلا، کاري درخور توجه به نظر ميرسد. تماشاگر از محل استقرار خود نميتواند داخل خانه را به شکلي مناسب ببيند و دو پنجره نسبتا بزرگ در نما، تنها اجازه ديدن مستقيم بخشهاي کوچکي از صحنه را ميدهد. اينجا اما در نيمه بالايي صحنه، پرده سينمايي بزرگ و تقريبا برابر با سطحي که توسط دکور پوشيده شده وجود دارد. تصاوير آغازين احساس استفاده سينمايي از پرده را به ذهن متبادر ميکند؛ موضوعي که بهعنوان يک انتقاد نسبت به اين نمايش بارها شنيدهام و آن را نه تئاتر که سينما ارزيابي کردهاند، اما تفاوتي عميق مابين اين تصاوير و تصاوير سينمايي وجود دارد و اين پرده و تصاوير منعکس بر آن را، بيش از آنکه به دليل تشابهش با سينما، بتوان يک تأثير سينمايي ارزيابي کرد، بايد يک امکان تازه و خلاقانه تئاتري ديد؛ امکاني که البته پيشتر جستهوگريخته در نمايشهاي متعددي، از جمله يافتآبادِ خود مساوات، به کار گرفته شده بود، اما تاکنون در اين حجم و با اين کارکرد گسترده و پيچيده و مناسب، درعينحال بهعنوان بخشي جداييناپذير از اجرا با آن مواجه نشده بوديم. آنچه تماشاگر مستقر بر صندلي قادر به مشاهدهاش نيست، از طريق تصاويري روي پرده و به شکل همزمان به نمايش درميآيد؛ يعني يک دوربين که در ابتدا از چشم تماشاگر پنهان است، اين امکان را ايجاد ميکند که همزمان تصاوير اجرا و اتفاقات روي صحنه را بدون کاتکردن و تقطيع، بر پرده ببينيم. بنابراين ما تنها شاهد تصويري مستقيم و کامل از رويدادهاي روي صحنه نيستيم، اما با چنين تمهيدي شاهد تصويري دقيقتر و همزمان از رويدادها روي پرده سينمايي هستيم. به اين شکل کارگردان چند دستاورد مهم به دست آورده و به تئاتر معرفي ميکند؛ ازجمله داشتن احساس تحرک و نزديکي بيشتر و خودمانيبودن است؛ يعني کارگردان در عين اينکه امکان مييابد با دقتي بيشتر بر آنچه مدنظر دارد، تأکيد کرده، توجه مخاطب را به آن جلب کند، از اين طريق، احساس حرکت و پويايي براي تماشاگر ساکن فراهم ميکند و همچنين اندکي اين احساس تقويت ميشود که ارتباط با موضوع، از شکل عمومي، به شکل انحصاري و خصوصي، تغيير پيدا کند و در کنار آن اين احساس عمومي را که چيزي بر ما نظارت ميکند يا تحت نظارتي هميشگي و مستمر هستيم، ايجاد ميکند. گويا مساوات در تجربهاي که مابين دو اجراي «اين يک پيپ نيست» و «بيگانه در خانه» داشته، نمايشي به نام «قربانگاه» را بر صحنه برده که متأسفانه موفق به ديدنش نشدم، اما در آن نمايش هربار يک يا چند تماشاگر، نه به شکل ثابت که در مسيري طراحيشده ميتوانستند در فضا و اتاقهاي مختلف حرکت کرده و با اجرا مواجه شوند که شايد ايده استفاده از دوربين به اين شکل را بتوان حاصل انجامدادن تجربياتي مانند اين نمايش هم دانست. اين ايده به مساوات اين امکان را داده که دکوري چندلايه و عرضي، مانند يک خانه واقعي بسازد و فضاهايي بسته مانند راهرو يا دستشويي را که در تئاتر قابل بازسازي مناسبي نيست، بر صحنه تئاتر نشان دهد. اما تفاوت ماهيت اين تصاوير و تصاوير سينمايي، در موضوع زمان است و ويژگي انحصاري تئاتر در همزماني، درحاليکه تصاوير سينمايي، همزمان نيستند و هميشه باري از گذشته و نوستالژي با خود دارند و اين تفاوت عميق در بهکارگيري تصوير، ماهيت مطلقا تئاتري به ايده مساوات داده و چون ايده خلاقانه و درخشان استفاده از مياننويس در «اين يک پيپ نيست»، نهتنها از تئاتر خارج نشده که امکان تازهاي بر امکانات بيان تئاتري افزوده است؛ ايدهاي که حتي در اين حد متوقف نميماند، بلکه در جايي توأم با يک شوک، دوربين و فيلمبردار از مخفيبودن خارج شده، در برابر تماشاگر ظاهر ميشوند و حتي نقشهايي تازه و متفاوت در نمايش ايفا ميکنند به شکلي که حضورشان از يک استفاده صرفا تکنيکي و ياريرساننده، به ضرورتي غيرقابل حذف و ناديدهانگاري در اجرا مبدل ميشود. برخلاف مشکلات داستانگويي و نداشتن خطوربطي منسجم و برخوردار از طراحي دقيق و هوشمندانه در «اين يک پيپ نيست»، اينجا با يک قصه محوري لطيف، زيبا و شاعرانه روبهرو هستيم؛ قصهاي که در کنار آن، دهها خردهقصه، با قابليت تأويلپذيري و تفاسير گوناگون که ويژگي و خصيصه هنر مدرن و انسان معاصر است، بروز و نمود پيدا ميکند. کل ماجرا مربوط به یک خانواده مهاجر ايراني در آلمان و پيرزن فرتوتي است که در همسايگي آنها زندگي ميکند. پيرزن، در فاصله اندکي پس از ازدواجش، همسر جوانش را براي هميشه در جنگ از دست داده است. نمايش با بازگويي خواب هميشگي او در روزهاي دوشنبه، آغاز ميشود و او به زبان آلماني که زيرنويس ميشود، يک خواب هميشگياش را شرح ميدهد: او خود را در هيئت يک گوزن در جنگلي که ميتواند تعبيري از بهشت در نظر او باشد، در جستوجوي همسر جوانش ميبيند؛ اما گويا همسر نميتواند در هيئت گوزني نر به او بپيوندد؛ چراکه در جواني و در همان زمانِ کوتاه زندگي مشترکشان، حلقه ازدواجش را گم کرده است. بهمرور درمييابيم که خانهاي که اين زوج در آن زندگي ميکردند، همين خانهاي است که به اين زن و شوهر مهاجر و جوان ايراني و شرقي، اجاره داده شده است. نمايش بر زندگي اين زوج متمرکز است، پيرزن همسايه آلماني، در جستوجوي وقوع معجزهاي به اين خانواده جوان شرقي متوسل ميشود؛ معجزهاي که نهايتا با فرازوفرود بسيار در ارتباط مابين آن دو، به وقوع ميپيوندد، بدون آنکه شکل مورد توقع و اعجاببرانگيز معجزه را داشته باشد و نمايش با اجراي آوازي از پيرزن که با وجود پيري مفرط و اينکه نميتواند بهدرستي حرف بزند، چه برسد به اينکه آواز بخواند؛ که خود معجزه به نظر میرسد، پايان مييابد. قدرت و باور به وقوع معجزه، او را در خواب به همسرش ميرساند و شايد همزمان با برآوردهشدن اين آرزو و مرگش، معجزه حقيقي روي ميدهد و به او توانِ خواندنِ آوازي زيبا و عاشقانه ميدهد. دراينميان روابط زوج مهاجر هم انواعي از قصهها و موقعيتها را خلق ميکند. اينجا باز با بيگانگي، غربت، تنهايي و نبود مفاهمه زباني مواجه هستيم. زبانِ مندرآوردي و اصطلاحا گروملوي «اين يک پيپ نيست» در اينجا به زبان آلماني مبدل شده که از نظر مخاطب فارسيزبان همان ميزان پيچيدگي و غيرقابلفهم بودن را داراست. زن جوان به دليل آنکه مهاجر غيرقانوني محسوب ميشود، ناگزير از ماندن در خانه است. او مداوم با اين احساس روبهروست که بيگانهاي در خانه حضور دارد؛ درحاليکه مرد آن را مشکلي رواني ميپندارد. زن از طريق ارتباطي مجازي، در رابطه جدیدی با يک مرد ناشناس، قرار گرفته است؛ رابطهاي که انگيزهها و جذابيتي برايش ايجاد ميکند؛ درحاليکه مرد ناشناس وجه ديگري از حضور و وجود خودِ مرد جوان است. اين موقعيت فرصت مناسبي براي طرح پرسشهايي درباره مفاهيم وفاداري و خيانت که از ديگر مضامين محوري نمايش است، ايجاد ميکند.
ميل به طغيان، در عين تلاش براي بازيابي ارتباطي صميمانه و عاشقانه و پرشور، صحنهاي خشن؛ اما ديدني را که رودررويي فيزيکي مرد و زن است، رقم ميزند و درحاليکه نشانههاي بارزي از حضور بيگانهاي در خانه پيشتر بروز کرده است، جاي بازيگر نقش مرد جوان با بازيگر فيلمبردار که ميتواند به نماد و تجسم ديگري از وجود او هم تعبير بشود، عوض ميشود و اين درهمآميزيها و قطعيتنداشتنها و نقشپذيريهاي جدید، به طور مداوم در نمايش تکرار ميشود؛ تا بالاخره مرد و زن جوان مهاجر، در وجود و حضور زن و مردي آلماني که پيشتر و در جواني در اين خانه زندگي ميکردهاند، استحاله ميشوند. پيچيدگي و ارجاعات و موضوعات قابل اشاره درباره «بيگانه در خانه»، فراوان است؛ اما شايد هيچ چيز مناسبتر از ديدن و مواجهه مستقيم با اين «تئاتر» نباشد. اميدوارم اجراي آن مدتها ادامه پيدا کند؛ هرچند متأسفانه اطمينان دارم با وجود آنکه تمام بليتهاي اين نمايش به فروش رفته و از ابتداي اجرا سولدآوت بوده است، متأسفانه باز هم نميتواند هزينههاي توليد آن را جبران و تأمين کند. مشتاقانه در انتظار تماشاي آثار جدید مساوات ميمانم و اميدوارم اظهار اين مطلب از سوی او که اين نمايش آخرين نمايشي است که بر صحنه ميبرد، مانند ايده مرکزي آثارش که نبود قطعيت است، قطعيتي نداشته باشد.
چند روز پيش در جلسهاي اکبر زنجانپور به اين نکته اشاره کرد که تئاتر کارکردن، تبديل شده است به کاري را به سرانجام رساندن، يعني خودِ نفسِ به انجام و پايان رساندن يک پروژه، براي اينکه روي صحنه برود، با تمام مشکلات و مصائبش، به يک ارزش تبديل شده و موضوع ماهيت و علت آنچه در صحنه بهنمايش درميآيد و تمام اين مبارزه گاه سخت و زحمات بعضا طاقتفرسايي که براي بهصحنهبردن يک نمايش و مواجهکردن آن با تماشاگران و مخاطبان انجام ميشود، به موضوعي ثانويه تبديل شده و از مبنا و اساس مورد غفلت و فراموشي قرار گرفته است. حالا اين نکته مورد نظر اين نوشته نيست که مسئوليت بروز چنين وضعيتي بهطور مستقيم متوجه هنرمندان تئاتر هست يا نه که هرچند بيترديد آنان نيز در بروز چنين موضوعي نقش و تأثيري دارند، اما جاي ترديدي نيست که مسئوليت اصلي چنين وضعيتي متوجه سيستم و مديريت حاکم بر فرهنگ و ازجمله تئاتر ايران است... . در چنين شرايطي درحاليکه ديدن تئاتر در بسياري موارد هيچ ارتباطي به هستي انسان معاصر و مخاطبش ندارد يا پيوندهايي بس سست دارد، درحاليکه از تئاتر توقع برخوردي عميقتر با موضوعات هست، مواجهه با اثري مانند «بيگانه در خانه»، استثنايي، حيرتانگيز، شعفبار و بهيادماندني است؛ اينکه يک کارگردان جوان اينچنين بر موضوع تئاتر متمرکز است و ايدهاي را که در ذهن داشته با حوصله و بهدقت و با وسواس دنبال کرده و بيآنکه به صدها و هزاران دليل و توجيه وارد، رهايش کند، تلاش ميکند آن را توانمندانه به سروساماني برساند، ارزشمند و اميدوارکننده است. تلاشي که البته بهسياقِ خودِ تئاتر، هرگز به انتها و کمال نميرسد، بلکه نه دستيابي به کمال که منطقا ناممکن بهنظر ميرسد که همين در مسير و ميلش بهسمت کمال است که آن را ارزشمند و قابلتقدير و توجه ميکند. هرچند ريشه برخي از دستاوردهاي «بيگانه در خانه» را ميتوان در ديگر کارهاي محمد مساوات هم جستوجو کرد، اما اين نمايش ادامه منطقي و درخشان اجراي پيشين او، «اين يک پيپ نيست» است؛ با اين تفاوت که معدودي از ايدههاي درخشان آن اجرا را ناديده گرفته، يا فرصت و ضرورتي براي پرداختن و کاملترکردن آنها پيدا نکرده است، اما بر بسياري از مشکلات و نواقص ساختار و ايدههاي درخشان «اين يک پيپ نيست» (در عين اذعان به موفقيت و تمام برجستگيهايش) فائق آمده و آنها را به پختگي و کمال نزديک کرده است. پيش از هر چيز بايد اذعان کنم که «بيگانه در خانه» نمايشي بسيار پيچيده، با انواع ظرايف دقيق و با رعايت جزئيترين پيشبينيهاي محاسبهشده است، آنقدر پيچيده که در کنار زمان طولاني اجرا که البته بهنظرم جا داشت کوتاهتر بشود، ممکن است حوصله آدمهاي کمصبر و حوصله را که بر اثر مواجهه با آثار بدون عمق، بدعادت و بدذائقه هم شده باشند، سر ببرد. اين پيچيدگي که حتي پيش از آغاز نمايش، در بروشور نمايش هم که مانند يک چرکنويس از محاسبات فراوان و مملو از خطخوردگي و اصلاح و عدمقطعيت، بهعنوان يکي از ايدههاي محوري آثار مساوات، مشهود و قابلپيشبيني است، اين نتيجه را دربر دارد که قطعا يک بار ديدن اثر، براي گفتوگو دربارهاش کافي نيست، بهویژه که هيچ تماشاگر تئاتري باتجربهاي، لذت تماشا و همراهي با يک تئاتر را فداي بهخاطرسپردن و بهيادداشتن آنچه براي نوشتن درباره نمايشي لازم است، نميکند. اما با اذعان و اعتراف بر اين نابسندگي در مواجهه با اثر، تلاش ميکنم اندکي درباره آن بنويسم. نميدانم با وجود چنين پيچيدگياي، چطور بايد از اجرا نوشت و از کجا شروع کرد، چون مطابق انتظار از هر اثر درخور توجهي، فقط با اجزايي منفرد و مستقل که در کنار هم قرار داده شدهاند، روبهرو نيستيم و آنچه از آن بهعنوان فرم و محتوا ياد ميشود، چنان درهمتنیده و ممزوج شده است که مطلقا تفکيکپذير و دستيافتني، آنچنانکه براي شرح و تعبير لازم بهنظر ميرسد، نيست. اشارهاي به بروشور شد و از همان ادامه ميدهم، در بروشور علاوه بر تجسمي از تلاش براي محاسباتي پيچيده براي دستيابي به يک شکل و موقعيت روشن و شفاف و قابلاتکا، با تأکيد بر تلاشي بيثمر و بينتيجه در انتخاب نهايي کلمات، مملو از خطخطيکردنها و دوبارهنويسيها، مثلا ترديد در استفاده از حروف اضافه at، in يا The، براي خانه و ترديد در بهکارگيري House يا Home (با توجه به تفاوت معناي بهکارگيري اين حروف و کلمات در زبان انگليسي، در ترجمه «بيگانه در خانه») را ميتوان بهعنوان يک اشاره و نشانه و در هماهنگي کامل با ايدههاي اصلي اجرا دانست که البته تأکيدي بر اين نکته آموزشي و اندکي ازيادرفته هم است که لازم است همه آنچه به يک اثر مرتبط است در هماهنگي کامل با اثر و تکميلکننده ايدههاي آن باشد. با شروع نمايش با دکوری مواجه ميشويم که بسيار مشابه دکور «اين يک پيپ نيست» طراحي شده است. تماشاگر در موقعيت خود تصويري لانگشات از نماي بيروني يک خانه را ميبيند که با رعايت جزئيات ناتوراليستي و البته با ايجاد يک حس نوستالژيک که از ديگر مضامين مهم اجراست، همراه است. يک ساختمان قديمي که پروژکتورها و منابع نوري متعارف تئاتري در آن مخفي شده و منشأ نور از منابع نوري قابلمشاهده يا پنهان در صحنه و دکور تأمين ميشود. دکور مملو از ظرايف دقيق و شبهناتوراليستي است که با حساسيت و دقت و انتخابهاي مساواتِ نقاش، طراحي و اجرا شده و البته خود پروسه طراحي دکور حتي مستقلا، کاري درخور توجه به نظر ميرسد. تماشاگر از محل استقرار خود نميتواند داخل خانه را به شکلي مناسب ببيند و دو پنجره نسبتا بزرگ در نما، تنها اجازه ديدن مستقيم بخشهاي کوچکي از صحنه را ميدهد. اينجا اما در نيمه بالايي صحنه، پرده سينمايي بزرگ و تقريبا برابر با سطحي که توسط دکور پوشيده شده وجود دارد. تصاوير آغازين احساس استفاده سينمايي از پرده را به ذهن متبادر ميکند؛ موضوعي که بهعنوان يک انتقاد نسبت به اين نمايش بارها شنيدهام و آن را نه تئاتر که سينما ارزيابي کردهاند، اما تفاوتي عميق مابين اين تصاوير و تصاوير سينمايي وجود دارد و اين پرده و تصاوير منعکس بر آن را، بيش از آنکه به دليل تشابهش با سينما، بتوان يک تأثير سينمايي ارزيابي کرد، بايد يک امکان تازه و خلاقانه تئاتري ديد؛ امکاني که البته پيشتر جستهوگريخته در نمايشهاي متعددي، از جمله يافتآبادِ خود مساوات، به کار گرفته شده بود، اما تاکنون در اين حجم و با اين کارکرد گسترده و پيچيده و مناسب، درعينحال بهعنوان بخشي جداييناپذير از اجرا با آن مواجه نشده بوديم. آنچه تماشاگر مستقر بر صندلي قادر به مشاهدهاش نيست، از طريق تصاويري روي پرده و به شکل همزمان به نمايش درميآيد؛ يعني يک دوربين که در ابتدا از چشم تماشاگر پنهان است، اين امکان را ايجاد ميکند که همزمان تصاوير اجرا و اتفاقات روي صحنه را بدون کاتکردن و تقطيع، بر پرده ببينيم. بنابراين ما تنها شاهد تصويري مستقيم و کامل از رويدادهاي روي صحنه نيستيم، اما با چنين تمهيدي شاهد تصويري دقيقتر و همزمان از رويدادها روي پرده سينمايي هستيم. به اين شکل کارگردان چند دستاورد مهم به دست آورده و به تئاتر معرفي ميکند؛ ازجمله داشتن احساس تحرک و نزديکي بيشتر و خودمانيبودن است؛ يعني کارگردان در عين اينکه امکان مييابد با دقتي بيشتر بر آنچه مدنظر دارد، تأکيد کرده، توجه مخاطب را به آن جلب کند، از اين طريق، احساس حرکت و پويايي براي تماشاگر ساکن فراهم ميکند و همچنين اندکي اين احساس تقويت ميشود که ارتباط با موضوع، از شکل عمومي، به شکل انحصاري و خصوصي، تغيير پيدا کند و در کنار آن اين احساس عمومي را که چيزي بر ما نظارت ميکند يا تحت نظارتي هميشگي و مستمر هستيم، ايجاد ميکند. گويا مساوات در تجربهاي که مابين دو اجراي «اين يک پيپ نيست» و «بيگانه در خانه» داشته، نمايشي به نام «قربانگاه» را بر صحنه برده که متأسفانه موفق به ديدنش نشدم، اما در آن نمايش هربار يک يا چند تماشاگر، نه به شکل ثابت که در مسيري طراحيشده ميتوانستند در فضا و اتاقهاي مختلف حرکت کرده و با اجرا مواجه شوند که شايد ايده استفاده از دوربين به اين شکل را بتوان حاصل انجامدادن تجربياتي مانند اين نمايش هم دانست. اين ايده به مساوات اين امکان را داده که دکوري چندلايه و عرضي، مانند يک خانه واقعي بسازد و فضاهايي بسته مانند راهرو يا دستشويي را که در تئاتر قابل بازسازي مناسبي نيست، بر صحنه تئاتر نشان دهد. اما تفاوت ماهيت اين تصاوير و تصاوير سينمايي، در موضوع زمان است و ويژگي انحصاري تئاتر در همزماني، درحاليکه تصاوير سينمايي، همزمان نيستند و هميشه باري از گذشته و نوستالژي با خود دارند و اين تفاوت عميق در بهکارگيري تصوير، ماهيت مطلقا تئاتري به ايده مساوات داده و چون ايده خلاقانه و درخشان استفاده از مياننويس در «اين يک پيپ نيست»، نهتنها از تئاتر خارج نشده که امکان تازهاي بر امکانات بيان تئاتري افزوده است؛ ايدهاي که حتي در اين حد متوقف نميماند، بلکه در جايي توأم با يک شوک، دوربين و فيلمبردار از مخفيبودن خارج شده، در برابر تماشاگر ظاهر ميشوند و حتي نقشهايي تازه و متفاوت در نمايش ايفا ميکنند به شکلي که حضورشان از يک استفاده صرفا تکنيکي و ياريرساننده، به ضرورتي غيرقابل حذف و ناديدهانگاري در اجرا مبدل ميشود. برخلاف مشکلات داستانگويي و نداشتن خطوربطي منسجم و برخوردار از طراحي دقيق و هوشمندانه در «اين يک پيپ نيست»، اينجا با يک قصه محوري لطيف، زيبا و شاعرانه روبهرو هستيم؛ قصهاي که در کنار آن، دهها خردهقصه، با قابليت تأويلپذيري و تفاسير گوناگون که ويژگي و خصيصه هنر مدرن و انسان معاصر است، بروز و نمود پيدا ميکند. کل ماجرا مربوط به یک خانواده مهاجر ايراني در آلمان و پيرزن فرتوتي است که در همسايگي آنها زندگي ميکند. پيرزن، در فاصله اندکي پس از ازدواجش، همسر جوانش را براي هميشه در جنگ از دست داده است. نمايش با بازگويي خواب هميشگي او در روزهاي دوشنبه، آغاز ميشود و او به زبان آلماني که زيرنويس ميشود، يک خواب هميشگياش را شرح ميدهد: او خود را در هيئت يک گوزن در جنگلي که ميتواند تعبيري از بهشت در نظر او باشد، در جستوجوي همسر جوانش ميبيند؛ اما گويا همسر نميتواند در هيئت گوزني نر به او بپيوندد؛ چراکه در جواني و در همان زمانِ کوتاه زندگي مشترکشان، حلقه ازدواجش را گم کرده است. بهمرور درمييابيم که خانهاي که اين زوج در آن زندگي ميکردند، همين خانهاي است که به اين زن و شوهر مهاجر و جوان ايراني و شرقي، اجاره داده شده است. نمايش بر زندگي اين زوج متمرکز است، پيرزن همسايه آلماني، در جستوجوي وقوع معجزهاي به اين خانواده جوان شرقي متوسل ميشود؛ معجزهاي که نهايتا با فرازوفرود بسيار در ارتباط مابين آن دو، به وقوع ميپيوندد، بدون آنکه شکل مورد توقع و اعجاببرانگيز معجزه را داشته باشد و نمايش با اجراي آوازي از پيرزن که با وجود پيري مفرط و اينکه نميتواند بهدرستي حرف بزند، چه برسد به اينکه آواز بخواند؛ که خود معجزه به نظر میرسد، پايان مييابد. قدرت و باور به وقوع معجزه، او را در خواب به همسرش ميرساند و شايد همزمان با برآوردهشدن اين آرزو و مرگش، معجزه حقيقي روي ميدهد و به او توانِ خواندنِ آوازي زيبا و عاشقانه ميدهد. دراينميان روابط زوج مهاجر هم انواعي از قصهها و موقعيتها را خلق ميکند. اينجا باز با بيگانگي، غربت، تنهايي و نبود مفاهمه زباني مواجه هستيم. زبانِ مندرآوردي و اصطلاحا گروملوي «اين يک پيپ نيست» در اينجا به زبان آلماني مبدل شده که از نظر مخاطب فارسيزبان همان ميزان پيچيدگي و غيرقابلفهم بودن را داراست. زن جوان به دليل آنکه مهاجر غيرقانوني محسوب ميشود، ناگزير از ماندن در خانه است. او مداوم با اين احساس روبهروست که بيگانهاي در خانه حضور دارد؛ درحاليکه مرد آن را مشکلي رواني ميپندارد. زن از طريق ارتباطي مجازي، در رابطه جدیدی با يک مرد ناشناس، قرار گرفته است؛ رابطهاي که انگيزهها و جذابيتي برايش ايجاد ميکند؛ درحاليکه مرد ناشناس وجه ديگري از حضور و وجود خودِ مرد جوان است. اين موقعيت فرصت مناسبي براي طرح پرسشهايي درباره مفاهيم وفاداري و خيانت که از ديگر مضامين محوري نمايش است، ايجاد ميکند.
ميل به طغيان، در عين تلاش براي بازيابي ارتباطي صميمانه و عاشقانه و پرشور، صحنهاي خشن؛ اما ديدني را که رودررويي فيزيکي مرد و زن است، رقم ميزند و درحاليکه نشانههاي بارزي از حضور بيگانهاي در خانه پيشتر بروز کرده است، جاي بازيگر نقش مرد جوان با بازيگر فيلمبردار که ميتواند به نماد و تجسم ديگري از وجود او هم تعبير بشود، عوض ميشود و اين درهمآميزيها و قطعيتنداشتنها و نقشپذيريهاي جدید، به طور مداوم در نمايش تکرار ميشود؛ تا بالاخره مرد و زن جوان مهاجر، در وجود و حضور زن و مردي آلماني که پيشتر و در جواني در اين خانه زندگي ميکردهاند، استحاله ميشوند. پيچيدگي و ارجاعات و موضوعات قابل اشاره درباره «بيگانه در خانه»، فراوان است؛ اما شايد هيچ چيز مناسبتر از ديدن و مواجهه مستقيم با اين «تئاتر» نباشد. اميدوارم اجراي آن مدتها ادامه پيدا کند؛ هرچند متأسفانه اطمينان دارم با وجود آنکه تمام بليتهاي اين نمايش به فروش رفته و از ابتداي اجرا سولدآوت بوده است، متأسفانه باز هم نميتواند هزينههاي توليد آن را جبران و تأمين کند. مشتاقانه در انتظار تماشاي آثار جدید مساوات ميمانم و اميدوارم اظهار اين مطلب از سوی او که اين نمايش آخرين نمايشي است که بر صحنه ميبرد، مانند ايده مرکزي آثارش که نبود قطعيت است، قطعيتي نداشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.