نگاهي به نمايش «بيگانه در خانه» محمد مساوات
بيگانه حقيقي اين درگاه کيست؟
طلايه رويائي. عضو هيئت علمي پژوهشگاه ميراث فرهنگي
در همه مدتي که اجراي تئاتر «بيگانه در خانه» محمد مساوات را ميديدم، به اين فکر ميکردم تئاتر، اگر تئاتر باشد، جدا و منفک از همه پارامترهايي که توجه ما را به سمت ساختار اجرا و متن جلب ميکند، ميتواند ما را از لابيرنتها و دالانهاي عجيب و ناشناخته، به درک حقايقي برساند که در زندگي معمول از ديده پنهان ميمانند. حقايقي که در لايههاي ژرف و زيرين پوستهاي هستند که گمان ميکنيم ميشناسيم؛ پوستهاي که زندگي ميناميم... که ديگري، يا حتي نزديکترين افراد زندگيمان ميدانيم رفيق، برادر، همسر، مادر و... که حتي خود ميدانيم همگي ناگهان در آناتي بيگانه و ناآشنا ميشوند... . اين ناگهان بيگانهشدن، حالاتش، تصاويرش، آدمهايش، مکانهايش و احساسي که بيدار ميکند، هرگز در دنياي آشناي ما، به ما رخ نشان نميدهند. در دنياي قابل فهم، امن و منطقي، حتي اگر تلخ و مرارتبار هم باشد، در اعماقش مغاکي تاريک است که نميتوانيم ببينيم يا آن را بشناسيم. شايد بارقهاي از آن هستي مکتوم و پنهان، لحظاتي دامنمان را بگيرد، لحظاتي که ملال و اندوه، سايه سنگينشان را بر ما مياندازند که متوقف يا ناگهان پرتاب ميشويم، يا با حس ناشناختهاي از اندوه و از خواب عجيبي که ديدهايم، با خود ميگوييم يعني چه؟ دستخوش حيرتيم، از اينکه اين جهان بيگانه ديگر چيست؟ اين جهان ديگر که همواره موازي با جهان آشنا، حرکت ميکند اما همچون آتشفشاني مذاب در اعماق که منتظر حفره يا رخنهاي براي بيرونزدن است. اين جهان بيگانه، تو را گيج و آشفته ميکند؛ چنان گيج که انگار در خواب از ارتفاعي پايانناپذير سقوط کني، بيآنکه به زمين برخورد کني، ولي اين حالت سقوط مدام و تعليق مداوم، دلهرهاي از «ريختن» در خود دارد؛ ريختن واقعيتي که قرص و محکم بر آن ايستاده بوديم... بيگانه در خانه. اما آيا خانه هم بيگانه نميشود؟ خانهاي که گمان ميکنيم با آن مأنوسيم که سالهای عمر را در ميان ديوارهاي آن سپري کردهايم؛ ديوارهايي که حد فاصل و محافظ ما از جهانِ بيگانه بيرون هستند؛ امن، آرام، آشناترين مکان، خانه، خانه من... . حال آنکه همين خانه، مثل هر چيز ديگر، ظرفيت پوشيدهاي براي تبدیلشدن به فضايي بيگانه دارد؛ بسته به اتفاقاتي که خواهد افتاد و رقصي که سرنوشت خواهد کرد، از آمدنها، از رفتنها، از آشناهاي بيگانهشده، از بيگانههاي آشنا، از تويي که ديگر تو نيستي و از مني که ديگر منِ قبل نيستم، از همه حوادثي که در ميان ديوارهاي آن اتفاق افتاده و خواهد افتاد، بيخبريم. چه کساني، چه ديگراني در هواي آن تنفس کرده و در فضاي آن زيسته و گريستهاند. خانه، چه خاطرات، چه ارواح، چه جانها و چه رازها در خود پنهان دارد؟ کدام نيروهاي مخفي از گذشته و چه پيشبينيهايي از آينده؟ که همه اينها وقتي به کنه آن فکر ميکني، خانه را از گرمايي آشنا و آرامبخش جدا و غريبگي هولآوري را جايگزينش ميکند. همانطور که در نمايش «بيگانه در خانه»، پيرزني در کمال غريبگي و بيگانگيای که در همه ابعاد حضورش مشهود است، از رفتار، گفتار، صدا و... به خانه ميآيد و صندوق سربستهاي را به امانت ميگذارد که معلوم نيست چه نيرو و اوراد ناشناختهاي از آن به بيرون ساطع ميشود که رفتهرفته زوجِ جوانِ سکناگزيده در خانه، بيگانه و بيگانهتر ميشوند. آن ظاهرِ آشنا و صميمي و امنِ اوليه، به هالهاي از بيگانگي تبدیل ميشود؛ از همه ناشناختههاي ژرف درونِ آدمهايي که گمان ميبرند نزديکترين و آشناترين هستند. چنانکه زن بهراحتي از راز گپهايش با مرد ديگر در دنياي مجازي ميگويد و همسرش، بهنرمي به او مجال ميدهد تا بگويد؛ غافل از آنکه بعدها همين نقطه پرتاب رابطه آشناي آن دو به دره ژرف بيگانگي ميشود. با اين بيگانگيای که اطراف هر چيز را ميگيرد، يگانگي آن دو و صميميتشان از دست ميرود. مرد تهمت ميزند، خشونت ميکند و زن اشکهايش سرازير ميشود، دروغ ميگويد و سرگرمي و دلخوشي معمول زن در اين هجمه بيگانگي، گناهي نابخشودني ميشود تا جاييکه مرد ادعا ميکند خودش آن مرد مجازي بوده است و اينجا بيگانگي چهره پيچيدهتري پيدا ميکند. آيا براي اينکه روي پنهان و مکتوم اين يگانگي ظاهري آشکار شود؟ روي بيگانه آن؟ حال سؤال اينجاست چه چيز در اين جهان يکسر بيگانه، حتي وقتي آشنا ميپندارياش، ميتواند حس يگانگي را بهجاي بيگانگي بنشاند؟ پيرزن؛ غريبهاي که به خانه ميآيد، در ابتداي نمايش از خوابي تعريف ميکند که هر دوشنبه ميبيند که در خواب گوزني است که بهدنبال جفتش يا جفتش به دنبالِ او ميگردد. جفت، شوهر پيرزن در جواني است که فقط يک ماه با او زندگي کرده و بعد در جنگ کشته شده است، اما اين رؤياي عجيب و متناوب، پس از 60 سال همچنان تکرار ميشود؛ معشوقي که چنان برايش آشنا و چنان يگانه است که در همه اين سالها در ناخودآگاه او زندگي ميکند و حضور دارد. آيا فقط يک ماه زيستن عاشقانه ميتواند خاطري از يک يگانگي عميقِ 60 ساله بسازد؟ در حاليکه دههها زيستن در کنار هم، قادر نيست اين هيولاي بيگانگي را دور کند؛ آن پوشيدهها، آن مکتومها و... . چطور نزديکترين کسانم چنين رفتار ميکنند، چطور آنها که بسته يکديگر بوديم، خوني يا غيرخوني، آنقدر غريبهاند؟ چطور حتي من ديگر خودم نيستم، يا دستکم مني که تصور ميکردم، نيستم؟ بيگانه حقيقي اين درگاه کيست؟ من؟ در اين جهان آشنايي که يکسر در معرضِ فروريختن و بيگانهشدن است، ما فقط به نشانهها التجا ميجوييم؛ نشانههايي که شايد، شايد بتواند ما را از هول بيگانهشدن و از خطرات دائم ازدسترفتن و ازدستدادن نجات دهد. پيرزن نمايش ميگويد: اگر حلقه ازدواج گمشده پيدا نشود، او را نمييابم... . آه از اين حلقهها... حلقههايي که ما را در دايره بسته خود متصل ميکنند؛ به همه آن چيزها که از ما دور افتادهاند و نميدانيم چطور در اين دايره ميگرديم و تصور ميکنيم در خطي مستقيم رو به جلو ميرويم. همچنان که نميدانيم چقدر در دايره هستي و زندگي، بيآنکه بدانيم و هر طور زيست کنيم و تجربه و هر طور تلاش کنيم يا نکنيم، با شعاعهايي مساوي و يکسان و در نسبت با مرکز هستي قرار داريم، حال آنکه ما آنها را بسيار دور و بسيار خارج بدانيم... . حلقهها هستند، مدارهاي اصلي هستي، از حرکت دوارشان، از آگاهي به ناآگاهي و برعکس... . حلقهها سبب چرخش نشانه، حادثه، تغييرات و تقريرات هستند... . بايد يافتشان تا آشنايان به خانه بازگردند... به هر جا.
در همه مدتي که اجراي تئاتر «بيگانه در خانه» محمد مساوات را ميديدم، به اين فکر ميکردم تئاتر، اگر تئاتر باشد، جدا و منفک از همه پارامترهايي که توجه ما را به سمت ساختار اجرا و متن جلب ميکند، ميتواند ما را از لابيرنتها و دالانهاي عجيب و ناشناخته، به درک حقايقي برساند که در زندگي معمول از ديده پنهان ميمانند. حقايقي که در لايههاي ژرف و زيرين پوستهاي هستند که گمان ميکنيم ميشناسيم؛ پوستهاي که زندگي ميناميم... که ديگري، يا حتي نزديکترين افراد زندگيمان ميدانيم رفيق، برادر، همسر، مادر و... که حتي خود ميدانيم همگي ناگهان در آناتي بيگانه و ناآشنا ميشوند... . اين ناگهان بيگانهشدن، حالاتش، تصاويرش، آدمهايش، مکانهايش و احساسي که بيدار ميکند، هرگز در دنياي آشناي ما، به ما رخ نشان نميدهند. در دنياي قابل فهم، امن و منطقي، حتي اگر تلخ و مرارتبار هم باشد، در اعماقش مغاکي تاريک است که نميتوانيم ببينيم يا آن را بشناسيم. شايد بارقهاي از آن هستي مکتوم و پنهان، لحظاتي دامنمان را بگيرد، لحظاتي که ملال و اندوه، سايه سنگينشان را بر ما مياندازند که متوقف يا ناگهان پرتاب ميشويم، يا با حس ناشناختهاي از اندوه و از خواب عجيبي که ديدهايم، با خود ميگوييم يعني چه؟ دستخوش حيرتيم، از اينکه اين جهان بيگانه ديگر چيست؟ اين جهان ديگر که همواره موازي با جهان آشنا، حرکت ميکند اما همچون آتشفشاني مذاب در اعماق که منتظر حفره يا رخنهاي براي بيرونزدن است. اين جهان بيگانه، تو را گيج و آشفته ميکند؛ چنان گيج که انگار در خواب از ارتفاعي پايانناپذير سقوط کني، بيآنکه به زمين برخورد کني، ولي اين حالت سقوط مدام و تعليق مداوم، دلهرهاي از «ريختن» در خود دارد؛ ريختن واقعيتي که قرص و محکم بر آن ايستاده بوديم... بيگانه در خانه. اما آيا خانه هم بيگانه نميشود؟ خانهاي که گمان ميکنيم با آن مأنوسيم که سالهای عمر را در ميان ديوارهاي آن سپري کردهايم؛ ديوارهايي که حد فاصل و محافظ ما از جهانِ بيگانه بيرون هستند؛ امن، آرام، آشناترين مکان، خانه، خانه من... . حال آنکه همين خانه، مثل هر چيز ديگر، ظرفيت پوشيدهاي براي تبدیلشدن به فضايي بيگانه دارد؛ بسته به اتفاقاتي که خواهد افتاد و رقصي که سرنوشت خواهد کرد، از آمدنها، از رفتنها، از آشناهاي بيگانهشده، از بيگانههاي آشنا، از تويي که ديگر تو نيستي و از مني که ديگر منِ قبل نيستم، از همه حوادثي که در ميان ديوارهاي آن اتفاق افتاده و خواهد افتاد، بيخبريم. چه کساني، چه ديگراني در هواي آن تنفس کرده و در فضاي آن زيسته و گريستهاند. خانه، چه خاطرات، چه ارواح، چه جانها و چه رازها در خود پنهان دارد؟ کدام نيروهاي مخفي از گذشته و چه پيشبينيهايي از آينده؟ که همه اينها وقتي به کنه آن فکر ميکني، خانه را از گرمايي آشنا و آرامبخش جدا و غريبگي هولآوري را جايگزينش ميکند. همانطور که در نمايش «بيگانه در خانه»، پيرزني در کمال غريبگي و بيگانگيای که در همه ابعاد حضورش مشهود است، از رفتار، گفتار، صدا و... به خانه ميآيد و صندوق سربستهاي را به امانت ميگذارد که معلوم نيست چه نيرو و اوراد ناشناختهاي از آن به بيرون ساطع ميشود که رفتهرفته زوجِ جوانِ سکناگزيده در خانه، بيگانه و بيگانهتر ميشوند. آن ظاهرِ آشنا و صميمي و امنِ اوليه، به هالهاي از بيگانگي تبدیل ميشود؛ از همه ناشناختههاي ژرف درونِ آدمهايي که گمان ميبرند نزديکترين و آشناترين هستند. چنانکه زن بهراحتي از راز گپهايش با مرد ديگر در دنياي مجازي ميگويد و همسرش، بهنرمي به او مجال ميدهد تا بگويد؛ غافل از آنکه بعدها همين نقطه پرتاب رابطه آشناي آن دو به دره ژرف بيگانگي ميشود. با اين بيگانگيای که اطراف هر چيز را ميگيرد، يگانگي آن دو و صميميتشان از دست ميرود. مرد تهمت ميزند، خشونت ميکند و زن اشکهايش سرازير ميشود، دروغ ميگويد و سرگرمي و دلخوشي معمول زن در اين هجمه بيگانگي، گناهي نابخشودني ميشود تا جاييکه مرد ادعا ميکند خودش آن مرد مجازي بوده است و اينجا بيگانگي چهره پيچيدهتري پيدا ميکند. آيا براي اينکه روي پنهان و مکتوم اين يگانگي ظاهري آشکار شود؟ روي بيگانه آن؟ حال سؤال اينجاست چه چيز در اين جهان يکسر بيگانه، حتي وقتي آشنا ميپندارياش، ميتواند حس يگانگي را بهجاي بيگانگي بنشاند؟ پيرزن؛ غريبهاي که به خانه ميآيد، در ابتداي نمايش از خوابي تعريف ميکند که هر دوشنبه ميبيند که در خواب گوزني است که بهدنبال جفتش يا جفتش به دنبالِ او ميگردد. جفت، شوهر پيرزن در جواني است که فقط يک ماه با او زندگي کرده و بعد در جنگ کشته شده است، اما اين رؤياي عجيب و متناوب، پس از 60 سال همچنان تکرار ميشود؛ معشوقي که چنان برايش آشنا و چنان يگانه است که در همه اين سالها در ناخودآگاه او زندگي ميکند و حضور دارد. آيا فقط يک ماه زيستن عاشقانه ميتواند خاطري از يک يگانگي عميقِ 60 ساله بسازد؟ در حاليکه دههها زيستن در کنار هم، قادر نيست اين هيولاي بيگانگي را دور کند؛ آن پوشيدهها، آن مکتومها و... . چطور نزديکترين کسانم چنين رفتار ميکنند، چطور آنها که بسته يکديگر بوديم، خوني يا غيرخوني، آنقدر غريبهاند؟ چطور حتي من ديگر خودم نيستم، يا دستکم مني که تصور ميکردم، نيستم؟ بيگانه حقيقي اين درگاه کيست؟ من؟ در اين جهان آشنايي که يکسر در معرضِ فروريختن و بيگانهشدن است، ما فقط به نشانهها التجا ميجوييم؛ نشانههايي که شايد، شايد بتواند ما را از هول بيگانهشدن و از خطرات دائم ازدسترفتن و ازدستدادن نجات دهد. پيرزن نمايش ميگويد: اگر حلقه ازدواج گمشده پيدا نشود، او را نمييابم... . آه از اين حلقهها... حلقههايي که ما را در دايره بسته خود متصل ميکنند؛ به همه آن چيزها که از ما دور افتادهاند و نميدانيم چطور در اين دايره ميگرديم و تصور ميکنيم در خطي مستقيم رو به جلو ميرويم. همچنان که نميدانيم چقدر در دايره هستي و زندگي، بيآنکه بدانيم و هر طور زيست کنيم و تجربه و هر طور تلاش کنيم يا نکنيم، با شعاعهايي مساوي و يکسان و در نسبت با مرکز هستي قرار داريم، حال آنکه ما آنها را بسيار دور و بسيار خارج بدانيم... . حلقهها هستند، مدارهاي اصلي هستي، از حرکت دوارشان، از آگاهي به ناآگاهي و برعکس... . حلقهها سبب چرخش نشانه، حادثه، تغييرات و تقريرات هستند... . بايد يافتشان تا آشنايان به خانه بازگردند... به هر جا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.