تئاتر و هياهوي معافيت مالياتي
مجيد گياهچي. منتقد
جامعه هنر و از جمله جامعه تئاتر ايران در هفتههاي اخير مورد هجمه و برخوردهايي نادرست و ناروا قرار گرفته و بهشکلي که گاه حتي هدايتشده و هدفمند بهنظر ميرسد، تلاش شده است با گزارشهاي مغرضانه و غيرحقيقي هم که شده، فاصله و افتراقي بين هنرمندان و آحاد جامعه ايجاد شود، شايد تنها به اين دليل که هنرمندان از گروههاي مرجع اجتماعي که ميتوانند بر نظر و کنش آحاد جامعه تأثيرگذار باشند، ارزيابي ميشوند.
مظلوميت تئاتر و هنرمندانش که دهههاست با بيتوجهي روبهرو بوده، از حداقلهاي کار و فعاليت برخوردار نيستند و تنها شرافت و عشقشان به مردم و فرهنگ و کشور موجب شده چراغ اين هنر را ايثارگرايانه روشن نگه دارند، بر عمق اين رفتار ناجوانمردانه و بهدور از حق و انصاف و منطق افزوده است.
بهعنوان يک فعال صنفي تئاتر لازم است اذعان کنم که ابدا بهنظر نميرسد موضوع معافيت مالياتي از اساس و مبنا موضوع جامعه تئاتر باشد! و حتي در صورت حذف آن، بخش عمده و تقريبا قريب به اتفاق هنرمندان تئاتر شامل آن نميشوند، چراکه درآمد اکثريت قريب به اتفاق اين جامعه کمتر از ميزان در نظر گرفتهشده براي معافيت مالياتي عموم آحاد جامعه است و از قضا همين واقعيت دهشتناک و تلخ است که موضوع و مشکل اساسي جامعه تئاتر است!
هرچند موضوع معافيت مالياتي هنرمندان و فعاليتهاي فرهنگي، مختص ايران نيست و در کشورهايي که به اعتلاي فرهنگ توجه و اهتمام دارند نمونههايي دارد، اما اطمينان دارم قاطبه جامعه تئاتر ايران اگر درآمدي داشته باشند و دولت همچنانکه به اخذ ماليات از فعاليت آنان توجه کرده، به تعهداتش هم در برابر تئاتر توجه کند، در برابر پرداخت ماليات، مقاومت و فرار و گريزي ندارند!
خيلي بعيد بهنظر ميرسد جامعه تئاتر راضي باشد آن عده قليلي که از فعاليتهاي هنري، بهرههاي کلان ميبرند و مجموع درآمدشان که بسيار معدود و اندک هستند، نه تنها با درآمد کل جامعه تئاتر برابري ميکند که حتي افزون بر آن است، پشت آنان پنهان شده و ماليات نپردازند!
همچنانکه بعيد است راضي باشند ليست بلندي از دريافتکنندگان بودجههاي دولتي و عمومي که نامشان هر ساله در ليست بودجههاي فرهنگي درج ميشود و با وجود همه شعارها و اعتراضات، بلاتغيير باقي ميماند و نه ارتباطشان با فرهنگ و هنر معين است و نه گزارش و آماري از فعاليت و تأثيرشان بر فرهنگ وجود دارد، پشت آنان پنهان شده و با بهانه کار فرهنگي و هنري يا انواع ديگر بهانهها از پرداخت ماليات فرار کنند!
اين نکته محرز بهنظر ميرسد که قاطبه مردم و ازجمله جامعه تئاتر، آنچه را که نپذيرفته و با آن مخالفت دارند عدم احساس وجود عدالت در نظام مالياتي کشور است، نظامي که بهگفته خود مسئولان دولتي در آن پردرآمدترين اشخاص، نهادها و مشاغل کشور از پرداخت ماليات فرار ميکنند، در حالي که اساس و بنيان ماليات بر دوش اقشار کمدرآمد، کارگران، کارمندان، بازنشستگان و کساني است که بر مبناي آمار و اطلاعات همين مسئولان، زير خط فقر، درآمد دارند!
جامعه تئاتر را از پرداخت ماليات نترسانيد، اطمينان دارم آنان داوطلبانه و متعهدانه حاضرند در هر سيستم مالياتي عادلانه که معافيتها و استثناهاي بيمورد در آن حذف شده باشد و البته متقابلا به توقعات آنان توجه بشود، ماليات پرداخت کنند که بنيان و اساس کار و فعاليت تئاتر، ساختن انسان و توسعه جامعه مدني و کشور است و در هر چه در اين طريق باشد همراه و در کنار مردم و جامعه است!
متأسفانه توقعات بديهي و انباشتهشده جامعه تئاتر آنقدر زياد است که در اين مختصر تنها ميتوان به عناوين تعدادي از آنها اشاره کرد:
1. بالاخره آيا فعاليت تئاتر يک شغل رسمي و موردپذيرش دولت هست يا نه؟ اگر بله، آيا تنها مشمول ماليات ميشود؟! آيا نبايد از انواع خدمات حمايتي و بيمهاي، از بيمههاي پايه و تکميلي گرفته تا بيکاري و ازکارافتادگي و بازنشستگي و انواع کارانهها، پاداشها، عيديها، وامها و کمکهاي نقدي و غيرنقدي متعارف و تعريفشده، برخوردار باشد و اگر تاکنون تنها معدودي از هنرمندان تئاتر توانستهاند از بخش بسيار کوچکي از اين حمايتها برخوردار باشند، آيا بايد مبناي آن حداقل و کف حمايت تعريفشده در قانون باشد و تناسبي بين حمايتها، مهارت، تجربه و دانش افراد وجود نداشته باشد!
2- در تمام دهههاي اخير، کمترين توجهي به ايجاد شغل و توسعه زيرساختهاي تئاتري يا قانونمندکردن و شفافيت همان ساختارها و امکانات موجود نشده است! تا جاييکه حتي دولت از ارائه يک آمار و اطلاعات پايهاي درباره تئاتر عاجز است که خود يکي از دلايل عمده بيتوجهي به تئاتر در طول دهههاي اخير بوده است. يکي از بخشهايي که گسترش و توسعه پيدا کرده بخش آموزش در تئاتر، بهویژه آموزشهاي دانشگاهي است که حالا جدا از موضوع کيفيت و ضرورت آن در نسبت با بازار کار موجود، آيا دولت و ديگر نهادهاي تصميمساز، کوچکترين تعهد و وظيفهاي در برابر ايجاد شغل و کار براي هنرمندان تئاتر، يا حداقل همين فارغالتحصيلان نظام آموزشي که با تصميمات خودشان توسعه يافته است، ندارند؟! تعداد مشاغل تئاتري که در تمام اين سالها ايجاد شده چقدر بوده است؟ چند سالن تئاتر و در چه نسبتي از تعداد هنرمندان تئاتر و جمعيت ايجاد کردهاند؟ و چه طرح و برنامه جامعي براي حمايت و توسعه تئاتر وجود دارد؟
3- نسبت بودجه فرهنگي با کل بودجه کشور چقدر است؟ اگر گزارش عضو کميسيون فرهنگي مجلس را اساس قرار دهيم، در همين 0.6 درصد از کل بودجه که به فرهنگ اختصاص يافته و بهدرستي جايگاه فرهنگ را در نظام فکري و اجرائي کشور نشان ميدهد، چه ميزان از آن مستقيما به فعاليتهاي مؤثر و توليد و خلاقيت فرهنگي اختصاص دارد و چه ميزان از آن به بهانه کار و فعاليت فرهنگي و بدون نظارت و شفافيت کافي هزينه ميشود؟ از همان بودجه نزديک به صفر تئاتر چرا مابين بودجه مصوب و بودجه ابلاغي، تفاوت فراواني وجود دارد؟ چرا همان بودجه ابلاغي که تنها حدود 25 درصد بودجه مصوب است هم بهدرستي و بهشکل کامل و بهموقع پرداخت نميشود و گزارش دقيق و شفافي از نحوه هزينه همان اندک بودجه پرداختي تئاتر هم ارائه نميشود؟! چه نسبتي ميان بودجه و تعداد هنرمندان، تعداد کمي و کيفي توليدات، تعداد مخاطبان و... وجود دارد؟ درآمد سرانه هر هنرمند تئاتر در اين بازار چقدر است؟ آيا تنها بايد در تعيين قيمت و هزينهها، ديگر کشورهاي توسعهيافته و در حال توسعه را ملاک قرار بدهيم؟ آيا نحوه و چگونگي تخصيص بودجه و حمايتهاي ما از هنر و تئاتر، نبايد کوچکترين مشابهت و نسبتي با ديگر
کشورهاي در حال توسعه داشته باشد؟
4- نبايد فراموش يا ترديد کرد که اگر در کشورهاي پيشرفته و درحالتوسعه، به تئاتر توجه ميشود، جنبه حمايتي صرف و بيچشمداشت و فاقدتأثيري ندارد. هر ميزان بودجهاي که بهدرستي در تئاتر هزينه ميشود، ميتواند صرفهجويانه و دورانديشانه قلمداد شود؛ چراکه توجه به تئاتر ميتواند در هزينههاي تحميلي که نبود تئاتر بهشکل مناسب، بر جامعهاي آسيبپذيرتر تحميل ميکند، پيشگيرانه ارزيابي بشود. هزينههايي از شدت بزرگي غيرقابل قياس و تحميلي و گريزناپذيري که در بيتوجهي به فرهنگ و هنر، بهصورت انواع بحرانهاي اجتماعي بروز مييابد و امنيت و ثبات و آرامش جامعه را هدف قرار ميدهد.
بنابراين بهنظر ميرسد جامعه تئاتر معافيت اسمي از ماليات را که در موارد بسياري هم رعايت نميشد و هنرمند تئاتري نيست که تا کنون مبلغي از او بهعنوان ماليات کسر نشده باشد، تنها بهدليل حمايتهاي متعارفي که در قوانين کشورها از فعاليتهاي فرهنگي و هنري وجود داشته و دارد و البته در مقام توجيهي هرچند نامناسب و ناکافي، براي قصور دولتها نسبت به بديهيترين بايستههاي حوزه فرهنگ و هنر و تمامي کاستيها و بيتوجهيهاي موجود، پذيرفته باشد، اما شايد اکنون ترجيح آن باشد که بهجاي برخورداري از چنين معافيت پرمسئلهاي، پيگير عدالت و شفافيت در پرداخت ماليات و البته تحقق خواستهها و توقعاتش و انجام وظايف قانوني دولت نسبت به تئاتر و هنرمندانش بوده و اميد داشته باشد تمامي مردم و بهخصوص رسانهها، همان توجهي که در اين مدت نسبت به معافيت مالياتي هنرمندان مبذول کردهاند و حتي بيش از آن را، در جهت تحقق عدالت در جامعه و ازجمله در نظام مالياتي و بخشهاي برخوردار و قدرتمندي که از پرداخت ماليات شانه خالي ميکنند، معطوف کنند! نبايد از ياد برد که ساختار و تمامي مناسبات تئاتر کشور، از مبنا و اساس نيازمند توجه جدي و فوري و عميق و تغيير
بنيادين و ريشهاي تعاريف، روابط و مناسبات است.
جامعه هنر و از جمله جامعه تئاتر ايران در هفتههاي اخير مورد هجمه و برخوردهايي نادرست و ناروا قرار گرفته و بهشکلي که گاه حتي هدايتشده و هدفمند بهنظر ميرسد، تلاش شده است با گزارشهاي مغرضانه و غيرحقيقي هم که شده، فاصله و افتراقي بين هنرمندان و آحاد جامعه ايجاد شود، شايد تنها به اين دليل که هنرمندان از گروههاي مرجع اجتماعي که ميتوانند بر نظر و کنش آحاد جامعه تأثيرگذار باشند، ارزيابي ميشوند.
مظلوميت تئاتر و هنرمندانش که دهههاست با بيتوجهي روبهرو بوده، از حداقلهاي کار و فعاليت برخوردار نيستند و تنها شرافت و عشقشان به مردم و فرهنگ و کشور موجب شده چراغ اين هنر را ايثارگرايانه روشن نگه دارند، بر عمق اين رفتار ناجوانمردانه و بهدور از حق و انصاف و منطق افزوده است.
بهعنوان يک فعال صنفي تئاتر لازم است اذعان کنم که ابدا بهنظر نميرسد موضوع معافيت مالياتي از اساس و مبنا موضوع جامعه تئاتر باشد! و حتي در صورت حذف آن، بخش عمده و تقريبا قريب به اتفاق هنرمندان تئاتر شامل آن نميشوند، چراکه درآمد اکثريت قريب به اتفاق اين جامعه کمتر از ميزان در نظر گرفتهشده براي معافيت مالياتي عموم آحاد جامعه است و از قضا همين واقعيت دهشتناک و تلخ است که موضوع و مشکل اساسي جامعه تئاتر است!
هرچند موضوع معافيت مالياتي هنرمندان و فعاليتهاي فرهنگي، مختص ايران نيست و در کشورهايي که به اعتلاي فرهنگ توجه و اهتمام دارند نمونههايي دارد، اما اطمينان دارم قاطبه جامعه تئاتر ايران اگر درآمدي داشته باشند و دولت همچنانکه به اخذ ماليات از فعاليت آنان توجه کرده، به تعهداتش هم در برابر تئاتر توجه کند، در برابر پرداخت ماليات، مقاومت و فرار و گريزي ندارند!
خيلي بعيد بهنظر ميرسد جامعه تئاتر راضي باشد آن عده قليلي که از فعاليتهاي هنري، بهرههاي کلان ميبرند و مجموع درآمدشان که بسيار معدود و اندک هستند، نه تنها با درآمد کل جامعه تئاتر برابري ميکند که حتي افزون بر آن است، پشت آنان پنهان شده و ماليات نپردازند!
همچنانکه بعيد است راضي باشند ليست بلندي از دريافتکنندگان بودجههاي دولتي و عمومي که نامشان هر ساله در ليست بودجههاي فرهنگي درج ميشود و با وجود همه شعارها و اعتراضات، بلاتغيير باقي ميماند و نه ارتباطشان با فرهنگ و هنر معين است و نه گزارش و آماري از فعاليت و تأثيرشان بر فرهنگ وجود دارد، پشت آنان پنهان شده و با بهانه کار فرهنگي و هنري يا انواع ديگر بهانهها از پرداخت ماليات فرار کنند!
اين نکته محرز بهنظر ميرسد که قاطبه مردم و ازجمله جامعه تئاتر، آنچه را که نپذيرفته و با آن مخالفت دارند عدم احساس وجود عدالت در نظام مالياتي کشور است، نظامي که بهگفته خود مسئولان دولتي در آن پردرآمدترين اشخاص، نهادها و مشاغل کشور از پرداخت ماليات فرار ميکنند، در حالي که اساس و بنيان ماليات بر دوش اقشار کمدرآمد، کارگران، کارمندان، بازنشستگان و کساني است که بر مبناي آمار و اطلاعات همين مسئولان، زير خط فقر، درآمد دارند!
جامعه تئاتر را از پرداخت ماليات نترسانيد، اطمينان دارم آنان داوطلبانه و متعهدانه حاضرند در هر سيستم مالياتي عادلانه که معافيتها و استثناهاي بيمورد در آن حذف شده باشد و البته متقابلا به توقعات آنان توجه بشود، ماليات پرداخت کنند که بنيان و اساس کار و فعاليت تئاتر، ساختن انسان و توسعه جامعه مدني و کشور است و در هر چه در اين طريق باشد همراه و در کنار مردم و جامعه است!
متأسفانه توقعات بديهي و انباشتهشده جامعه تئاتر آنقدر زياد است که در اين مختصر تنها ميتوان به عناوين تعدادي از آنها اشاره کرد:
1. بالاخره آيا فعاليت تئاتر يک شغل رسمي و موردپذيرش دولت هست يا نه؟ اگر بله، آيا تنها مشمول ماليات ميشود؟! آيا نبايد از انواع خدمات حمايتي و بيمهاي، از بيمههاي پايه و تکميلي گرفته تا بيکاري و ازکارافتادگي و بازنشستگي و انواع کارانهها، پاداشها، عيديها، وامها و کمکهاي نقدي و غيرنقدي متعارف و تعريفشده، برخوردار باشد و اگر تاکنون تنها معدودي از هنرمندان تئاتر توانستهاند از بخش بسيار کوچکي از اين حمايتها برخوردار باشند، آيا بايد مبناي آن حداقل و کف حمايت تعريفشده در قانون باشد و تناسبي بين حمايتها، مهارت، تجربه و دانش افراد وجود نداشته باشد!
2- در تمام دهههاي اخير، کمترين توجهي به ايجاد شغل و توسعه زيرساختهاي تئاتري يا قانونمندکردن و شفافيت همان ساختارها و امکانات موجود نشده است! تا جاييکه حتي دولت از ارائه يک آمار و اطلاعات پايهاي درباره تئاتر عاجز است که خود يکي از دلايل عمده بيتوجهي به تئاتر در طول دهههاي اخير بوده است. يکي از بخشهايي که گسترش و توسعه پيدا کرده بخش آموزش در تئاتر، بهویژه آموزشهاي دانشگاهي است که حالا جدا از موضوع کيفيت و ضرورت آن در نسبت با بازار کار موجود، آيا دولت و ديگر نهادهاي تصميمساز، کوچکترين تعهد و وظيفهاي در برابر ايجاد شغل و کار براي هنرمندان تئاتر، يا حداقل همين فارغالتحصيلان نظام آموزشي که با تصميمات خودشان توسعه يافته است، ندارند؟! تعداد مشاغل تئاتري که در تمام اين سالها ايجاد شده چقدر بوده است؟ چند سالن تئاتر و در چه نسبتي از تعداد هنرمندان تئاتر و جمعيت ايجاد کردهاند؟ و چه طرح و برنامه جامعي براي حمايت و توسعه تئاتر وجود دارد؟
3- نسبت بودجه فرهنگي با کل بودجه کشور چقدر است؟ اگر گزارش عضو کميسيون فرهنگي مجلس را اساس قرار دهيم، در همين 0.6 درصد از کل بودجه که به فرهنگ اختصاص يافته و بهدرستي جايگاه فرهنگ را در نظام فکري و اجرائي کشور نشان ميدهد، چه ميزان از آن مستقيما به فعاليتهاي مؤثر و توليد و خلاقيت فرهنگي اختصاص دارد و چه ميزان از آن به بهانه کار و فعاليت فرهنگي و بدون نظارت و شفافيت کافي هزينه ميشود؟ از همان بودجه نزديک به صفر تئاتر چرا مابين بودجه مصوب و بودجه ابلاغي، تفاوت فراواني وجود دارد؟ چرا همان بودجه ابلاغي که تنها حدود 25 درصد بودجه مصوب است هم بهدرستي و بهشکل کامل و بهموقع پرداخت نميشود و گزارش دقيق و شفافي از نحوه هزينه همان اندک بودجه پرداختي تئاتر هم ارائه نميشود؟! چه نسبتي ميان بودجه و تعداد هنرمندان، تعداد کمي و کيفي توليدات، تعداد مخاطبان و... وجود دارد؟ درآمد سرانه هر هنرمند تئاتر در اين بازار چقدر است؟ آيا تنها بايد در تعيين قيمت و هزينهها، ديگر کشورهاي توسعهيافته و در حال توسعه را ملاک قرار بدهيم؟ آيا نحوه و چگونگي تخصيص بودجه و حمايتهاي ما از هنر و تئاتر، نبايد کوچکترين مشابهت و نسبتي با ديگر
کشورهاي در حال توسعه داشته باشد؟
4- نبايد فراموش يا ترديد کرد که اگر در کشورهاي پيشرفته و درحالتوسعه، به تئاتر توجه ميشود، جنبه حمايتي صرف و بيچشمداشت و فاقدتأثيري ندارد. هر ميزان بودجهاي که بهدرستي در تئاتر هزينه ميشود، ميتواند صرفهجويانه و دورانديشانه قلمداد شود؛ چراکه توجه به تئاتر ميتواند در هزينههاي تحميلي که نبود تئاتر بهشکل مناسب، بر جامعهاي آسيبپذيرتر تحميل ميکند، پيشگيرانه ارزيابي بشود. هزينههايي از شدت بزرگي غيرقابل قياس و تحميلي و گريزناپذيري که در بيتوجهي به فرهنگ و هنر، بهصورت انواع بحرانهاي اجتماعي بروز مييابد و امنيت و ثبات و آرامش جامعه را هدف قرار ميدهد.
بنابراين بهنظر ميرسد جامعه تئاتر معافيت اسمي از ماليات را که در موارد بسياري هم رعايت نميشد و هنرمند تئاتري نيست که تا کنون مبلغي از او بهعنوان ماليات کسر نشده باشد، تنها بهدليل حمايتهاي متعارفي که در قوانين کشورها از فعاليتهاي فرهنگي و هنري وجود داشته و دارد و البته در مقام توجيهي هرچند نامناسب و ناکافي، براي قصور دولتها نسبت به بديهيترين بايستههاي حوزه فرهنگ و هنر و تمامي کاستيها و بيتوجهيهاي موجود، پذيرفته باشد، اما شايد اکنون ترجيح آن باشد که بهجاي برخورداري از چنين معافيت پرمسئلهاي، پيگير عدالت و شفافيت در پرداخت ماليات و البته تحقق خواستهها و توقعاتش و انجام وظايف قانوني دولت نسبت به تئاتر و هنرمندانش بوده و اميد داشته باشد تمامي مردم و بهخصوص رسانهها، همان توجهي که در اين مدت نسبت به معافيت مالياتي هنرمندان مبذول کردهاند و حتي بيش از آن را، در جهت تحقق عدالت در جامعه و ازجمله در نظام مالياتي و بخشهاي برخوردار و قدرتمندي که از پرداخت ماليات شانه خالي ميکنند، معطوف کنند! نبايد از ياد برد که ساختار و تمامي مناسبات تئاتر کشور، از مبنا و اساس نيازمند توجه جدي و فوري و عميق و تغيير
بنيادين و ريشهاي تعاريف، روابط و مناسبات است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.