عکس سیاه
نيوشا توکليان
در اتومبيل نشستهام و شيشه پايين است. نسيم داغ چهل و چند درجهاي شمال عراق مستقيم به صورتم ميوزد. سرم پر از فکر است اما همه را کنار زدهام و حالا فقط يک انديشه در ذهنم دارم: فاجعهاي که در پيش چشمانم است.
به دهکده ميرسيم تا آقايي را سوار کنيم که قول داده ما را به ديدن دختر ربودهشدهاي که بهتازگي نجات پيدا کرده است، ببرد. يک مرد حدودا 45 ساله با پوستي تيره که شلوار قهوهاي سير، پيراهن چهارخانه قهوهاي و يک جفت دمپايي کهنه و پاره پوشيده است. از لحظه سوارشدن شروع به صحبت کرده و لحظهاي باز نايستاده است. من و دو همکارم طوري در صندلي عقب چپيدهايم که تقريبا جايي براي جنبيدن نداريم. آنقدر خستهايم که حتي نميتوانيم کلمات مرد را تحليل کنيم. فقط سرمان را تکان ميدهيم. هنوز يک ساعت ديگر مانده است تا به خانکه برسيم.
مرد ايزدي براي ثانيهاي ساکت ميشود و من از خودم ميپرسم چرا. همينطور که سعي ميکنم بفهمم چه چيزي باعث سکوت ناگهانياش شده متوجه ميشوم که دارد سعي ميکند مورچه بالداري را که روي ساعدش نشسته، بردارد و آن را روي داشبورد بگذارد؛ کاري بسيار غريب در کشوري که مرگ وحشيانه در آن به رويدادي عادي و روزمره تبديل شده است. ديدن اين صحنه گرماي دلچسبي را در تنم پخش ميکند. يکيک دهکدههايي را پشتسر ميگذاريم که حالا پر از اردوگاههاي پناهندگان شدهاند: زنها اين گوشه و آن گوشه به رختشستن مشغولاند، کودکان مشغول دويدن و بازي در زمينهاي خاکي و مردها گوشهاي نشسته و نگاه بيروحشان را به جايي در افق دوختهاند. يک لحظه از خودم ميپرسم اگر اين مرد پدرم بود که اينچنين براي بقا تقلا ميکرد، چه حسي ميداشتم. همينطور که با اين فکر درگيرم متوجه علائم سوختگي در پشت سر و گردن مرد ميشوم. علت را جويا ميشوم و او ميگويد که پابرهنه به مدت 9 روز تمام در کوهستان سنجار راه پيموده است. ديگر سؤالي نميپرسم. وارد اتاق ميشوم. دختر لاغر و تکيدهاي با بلوز قهوهايرنگي به تن مقابلم نشسته است. موهايش را با گيرهاي پشت سرش جمع کرده که
شبيه به يک گُل است؛ گيرهاي که احتمالا روزي براي گردهماييهاي از سر شادي زينت مويش بوده. اما او حالا در اين خانه نيمهتمام است که پنج خانواده ايزدي در آن سکونت دارند. وقتي ثميا شروع به صحبت ميکند، از داخل کيفم دوربينم را بيرون ميآورم تا از او عکس بگيرم. اما صورتش را در ميان دستانش ميگيرد و ميگويد که نميخواهد از او عکسي بگيرم. دوستم کاتالينا گومز که از يک شبکه تلويزيوني کلمبيايي آمده اصرار ميکند. او توضيح ميدهد که چقدر مهم است که داستان ثميا را با عکس ثبت کنيم تا همه دنيا بفهمد چه بر سرش آمده است.
مادرش همان کنار نشسته و در چهرهاش هيچ حالتي پيدا نيست. ميگويد: حالا همه دنيا هم بداند که چه؟ چهکار ميتوانند بکنند؟
از عکسگرفتن منصرف ميشويم.
ثميا از روزي ميگويد که داعش به دهکدهشان حمله کرد. در خانه بود که آنها هجوم آوردند و او را همراه با ساير دختران جوان روستا بهزور بردند. همهشان را سوار اتوبوسي کردند. دور روز بعد او را بهعنوان هديه به مردي در فلوجه دادند؛ جايي که او ۲۵ روز را در يک اتاق به اسارت گذراند. مرد فلوجهاي از او ميخواست به اسلام روي آورد و همسرش شود، اما او تأکيد ميکرد که نميخواهد با او ازدواج کند.
حرفهايي که ميزند باعث ميشود با خودم فکر کنم که داعش آنقدرها هم که ميگويند سازمان درنده و مخوفي نيست؛ حداقل نه به درندگياي که رسانهها نشان ميدهند. خواهر کوچکترش که فکر ميکنم بايد ۱۲ ساله باشد، پشت ثميا نشسته است. اتاقي که در آن زندگي ميکنند حداکثر ۱۵متر مربع است و تنها مبلمان آن يک مشت پشتي کهنه است که دور ديوارها چيدهاند و تنها وسيلهاي که دارند يک دستگاه تلويزيون کوچک است. يک لحظه حواسم پرت تلويزيون ميشود: فيلمي هندي که در آن دختر زيبايي با موهاي بلندي که تا کمرش ميرسد رقصکنان براي پسر جواني ناز ميکند و او هم مدام به دنبالش ميدود. من و خواهر ثميا براي چند ثانيه غرق تماشا ميشويم. اما صداي مرد راهنما که بلندبلند حرف ميزند مرا به فضاي اتاق برميگرداند.
حالا ثميا دارد ميگويد که در فلوجه يک روز ناگهان صداي تيراندازي به گوش رسيد و مرد داعشي بيرون دويد تا سر و گوشي آب بدهد، اما فراموش کرد در را پشتسرش قفل کند. ثميا از اين فرصت استفاده کرد و همراه سميرا، دختر ديگري که همراهش بود، گريخت. آنها در بزرگراه فلوجه دويدند تا به يک باجه تلفن عمومي رسيدند و از آنجا ثميا با خانوادهاش تماس گرفت. يکي از بستگانش که در آن نزديکي زندگي ميکرد، به کمکش شتافت و او را به بغداد رساند. کاتالينا ميپرسد که آيا او در مدت ۲۵ روز اسارتش با خانواده در تماس بوده يا نه. او ميگويد که مرد اجازه ميداد روزي يکمرتبه به پدرش تلفن بزند. ميگويد که مدام از پدرش ميخواسته برود و نجاتش دهد. اين را ميگويد و سکوت ميکند. کاتالينا ميپرسد که پدرش در پاسخ به خواستههايش چه ميگفته. ثميا ميگويد: پدرم ميگفت: «دخترم من چطور ميتوانم کمکت کنم؟ از دست من کاري ساخته نيست» و من سه روز تمام گريه ميکردم، چون پدر خودم هم نميتوانست براي نجاتم کاري کند.
ما تصور ميکنيم که اين تمام داستان اوست.
از او تشکر و خداحافظي ميکنيم. از اتاق بيرون ميرويم و وارد حياط کوچکي ميشويم که بين اين اتاق، آشپزخانه و دو اتاق کوچکتر قرار دارد. در اين حياط کوچک، مردان، زنان و کودکاني- حدود ۲۰ نفر- دورتادور ديوارها نشستهاند. مادري دارد زخم پاهاي پسربچهاي را تميز ميکند. از آنها ميپرسم که آيا از کوهستان سنجار ميآيند و پاسخ مثبت است. شروع به عکسگرفتن از اين مادر و پسر ميکنم که ناگهان کاتالينا با فرياد نامم را صدا ميزند: نيوشا!
به سمت آشپزخانه ميدوم و از آنجا خودم را به يکي از اتاقهاي کوچک ميرسانم. درحاليکه دوربينبهدست ايستادهام، ثميا را ميبينم که روي زمين افتاده، فرياد ميکشد و سعي ميکند خودش را خفه کند. حدود 10 زن دور او را گرفتهاند، درحاليکه بچههايشان از دستوپايشان آويزانند و گريه ميکنند و آنها در تلاشاند ثميا را آرام کنند. يک لحظه ميخواهم از تقلا و جيغکشيدنهاي ثميا درحاليکه دهها دست بدن او را گرفتهاند تا نگهش دارند عکس بگيرم، اما در چشم برهمزدني يادم ميآيد که ثميا در حالت عادي هم دوست نداشت در عکس باشد، پس حالا ديگر قطعا موافق نيست.
يکي از دو مادر جواني که کنارم ايستاده ميگويد که ثميا روزي حداقل دوبار دچار چنين حملههايي ميشود و هرگز به کسي نگفته واقعا چه بر سرش آمده است؛ اما از اولينباري که دچار حمله شد، آنها فهميدند که ماجرا از چه قرار است: هر روز به ثميا مخدر ميدادند و چندينمرتبه به او تجاوز ميکردند.
من بيرون ميدوم و مادرش را صدا ميزنم. او نگاهم ميکند و طوري که انگار هيچ اتفاق عجيبي نيفتاده با قدمهايي شمرده به اتاق ميرود و کنار ثميا مينشيند که هنوز در تلاش است خودش را خفه کند. چشمان مادر از اشک پر ميشود. او به من ميگويد که ثميا يک کلمه درباره اتفاقاتي که برايش افتاده حرف نزده است. ميگويد: وقتي داعش به ما حمله کرد، مرا بهزور به اتاقي فرستادند و در را رويم قفل کردند و بعد پسرانم را در اتاق کناري با گلوله کشتند؛ چطور با چنين چيزي کنار بيايم؟
ثميا چند لحظه آرام ميشود. انگار از کابوسي برخاسته باشد. سر جايش مينشيند. موهايش را مرتب ميکند و لبخند تلخي به رويم ميزند. 14 سال دارد، اما صورتش به 40 سالهها شبيه است. کنار مادرش مينشيند. مادرش پيشانياش را ميبوسد و دستش را دور کمر او مياندازد، درحاليکه سرهايشان را چنددقيقه کنار هم قرار ميدهند.
من صحنههاي دلخراش زيادي در طول جنگها و فجايع ديگر ديدهام، اما اين شايد اولينباري بود که خودم هم احساس خفگي ميکردم. در آن لحظه نفسم بالا نميآمد. از اتاق بيرون ميآيم و به حياط برميگردم و روي زمين مينشينم. نميتوانم از جايم تکان بخورم. بهقدري آشفته شدهام که همه متوجه حال بدم شدهاند. يک نفر برايم يک ليوان آب ميآورد. بعد از چنددقيقه ثميا بيرون ميآيد و دستش را روي شانهام ميگذارد و ميگويد: «همهچيز درست ميشود». به رسم خداحافظي ميبوسمش و راهي ميشويم. ساعت دو بعدازظهر است. روز به زمان اوج گرما رسيده. شيشه اتومبيل پايين است و نسيمي داغتر از نسيم صبح به صورتم ميوزد. حالا دارم سعي ميکنم هزاران فکر توي سرم را به ذهنم بازگردانم تا بتوانم تصوير ثميا را کنار بزنم و داستان دلخراش او را پشت فکرهايم پنهان کنم، اما نميتوانم...
در اتومبيل نشستهام و شيشه پايين است. نسيم داغ چهل و چند درجهاي شمال عراق مستقيم به صورتم ميوزد. سرم پر از فکر است اما همه را کنار زدهام و حالا فقط يک انديشه در ذهنم دارم: فاجعهاي که در پيش چشمانم است.
به دهکده ميرسيم تا آقايي را سوار کنيم که قول داده ما را به ديدن دختر ربودهشدهاي که بهتازگي نجات پيدا کرده است، ببرد. يک مرد حدودا 45 ساله با پوستي تيره که شلوار قهوهاي سير، پيراهن چهارخانه قهوهاي و يک جفت دمپايي کهنه و پاره پوشيده است. از لحظه سوارشدن شروع به صحبت کرده و لحظهاي باز نايستاده است. من و دو همکارم طوري در صندلي عقب چپيدهايم که تقريبا جايي براي جنبيدن نداريم. آنقدر خستهايم که حتي نميتوانيم کلمات مرد را تحليل کنيم. فقط سرمان را تکان ميدهيم. هنوز يک ساعت ديگر مانده است تا به خانکه برسيم.
مرد ايزدي براي ثانيهاي ساکت ميشود و من از خودم ميپرسم چرا. همينطور که سعي ميکنم بفهمم چه چيزي باعث سکوت ناگهانياش شده متوجه ميشوم که دارد سعي ميکند مورچه بالداري را که روي ساعدش نشسته، بردارد و آن را روي داشبورد بگذارد؛ کاري بسيار غريب در کشوري که مرگ وحشيانه در آن به رويدادي عادي و روزمره تبديل شده است. ديدن اين صحنه گرماي دلچسبي را در تنم پخش ميکند. يکيک دهکدههايي را پشتسر ميگذاريم که حالا پر از اردوگاههاي پناهندگان شدهاند: زنها اين گوشه و آن گوشه به رختشستن مشغولاند، کودکان مشغول دويدن و بازي در زمينهاي خاکي و مردها گوشهاي نشسته و نگاه بيروحشان را به جايي در افق دوختهاند. يک لحظه از خودم ميپرسم اگر اين مرد پدرم بود که اينچنين براي بقا تقلا ميکرد، چه حسي ميداشتم. همينطور که با اين فکر درگيرم متوجه علائم سوختگي در پشت سر و گردن مرد ميشوم. علت را جويا ميشوم و او ميگويد که پابرهنه به مدت 9 روز تمام در کوهستان سنجار راه پيموده است. ديگر سؤالي نميپرسم. وارد اتاق ميشوم. دختر لاغر و تکيدهاي با بلوز قهوهايرنگي به تن مقابلم نشسته است. موهايش را با گيرهاي پشت سرش جمع کرده که
شبيه به يک گُل است؛ گيرهاي که احتمالا روزي براي گردهماييهاي از سر شادي زينت مويش بوده. اما او حالا در اين خانه نيمهتمام است که پنج خانواده ايزدي در آن سکونت دارند. وقتي ثميا شروع به صحبت ميکند، از داخل کيفم دوربينم را بيرون ميآورم تا از او عکس بگيرم. اما صورتش را در ميان دستانش ميگيرد و ميگويد که نميخواهد از او عکسي بگيرم. دوستم کاتالينا گومز که از يک شبکه تلويزيوني کلمبيايي آمده اصرار ميکند. او توضيح ميدهد که چقدر مهم است که داستان ثميا را با عکس ثبت کنيم تا همه دنيا بفهمد چه بر سرش آمده است.
مادرش همان کنار نشسته و در چهرهاش هيچ حالتي پيدا نيست. ميگويد: حالا همه دنيا هم بداند که چه؟ چهکار ميتوانند بکنند؟
از عکسگرفتن منصرف ميشويم.
ثميا از روزي ميگويد که داعش به دهکدهشان حمله کرد. در خانه بود که آنها هجوم آوردند و او را همراه با ساير دختران جوان روستا بهزور بردند. همهشان را سوار اتوبوسي کردند. دور روز بعد او را بهعنوان هديه به مردي در فلوجه دادند؛ جايي که او ۲۵ روز را در يک اتاق به اسارت گذراند. مرد فلوجهاي از او ميخواست به اسلام روي آورد و همسرش شود، اما او تأکيد ميکرد که نميخواهد با او ازدواج کند.
حرفهايي که ميزند باعث ميشود با خودم فکر کنم که داعش آنقدرها هم که ميگويند سازمان درنده و مخوفي نيست؛ حداقل نه به درندگياي که رسانهها نشان ميدهند. خواهر کوچکترش که فکر ميکنم بايد ۱۲ ساله باشد، پشت ثميا نشسته است. اتاقي که در آن زندگي ميکنند حداکثر ۱۵متر مربع است و تنها مبلمان آن يک مشت پشتي کهنه است که دور ديوارها چيدهاند و تنها وسيلهاي که دارند يک دستگاه تلويزيون کوچک است. يک لحظه حواسم پرت تلويزيون ميشود: فيلمي هندي که در آن دختر زيبايي با موهاي بلندي که تا کمرش ميرسد رقصکنان براي پسر جواني ناز ميکند و او هم مدام به دنبالش ميدود. من و خواهر ثميا براي چند ثانيه غرق تماشا ميشويم. اما صداي مرد راهنما که بلندبلند حرف ميزند مرا به فضاي اتاق برميگرداند.
حالا ثميا دارد ميگويد که در فلوجه يک روز ناگهان صداي تيراندازي به گوش رسيد و مرد داعشي بيرون دويد تا سر و گوشي آب بدهد، اما فراموش کرد در را پشتسرش قفل کند. ثميا از اين فرصت استفاده کرد و همراه سميرا، دختر ديگري که همراهش بود، گريخت. آنها در بزرگراه فلوجه دويدند تا به يک باجه تلفن عمومي رسيدند و از آنجا ثميا با خانوادهاش تماس گرفت. يکي از بستگانش که در آن نزديکي زندگي ميکرد، به کمکش شتافت و او را به بغداد رساند. کاتالينا ميپرسد که آيا او در مدت ۲۵ روز اسارتش با خانواده در تماس بوده يا نه. او ميگويد که مرد اجازه ميداد روزي يکمرتبه به پدرش تلفن بزند. ميگويد که مدام از پدرش ميخواسته برود و نجاتش دهد. اين را ميگويد و سکوت ميکند. کاتالينا ميپرسد که پدرش در پاسخ به خواستههايش چه ميگفته. ثميا ميگويد: پدرم ميگفت: «دخترم من چطور ميتوانم کمکت کنم؟ از دست من کاري ساخته نيست» و من سه روز تمام گريه ميکردم، چون پدر خودم هم نميتوانست براي نجاتم کاري کند.
ما تصور ميکنيم که اين تمام داستان اوست.
از او تشکر و خداحافظي ميکنيم. از اتاق بيرون ميرويم و وارد حياط کوچکي ميشويم که بين اين اتاق، آشپزخانه و دو اتاق کوچکتر قرار دارد. در اين حياط کوچک، مردان، زنان و کودکاني- حدود ۲۰ نفر- دورتادور ديوارها نشستهاند. مادري دارد زخم پاهاي پسربچهاي را تميز ميکند. از آنها ميپرسم که آيا از کوهستان سنجار ميآيند و پاسخ مثبت است. شروع به عکسگرفتن از اين مادر و پسر ميکنم که ناگهان کاتالينا با فرياد نامم را صدا ميزند: نيوشا!
به سمت آشپزخانه ميدوم و از آنجا خودم را به يکي از اتاقهاي کوچک ميرسانم. درحاليکه دوربينبهدست ايستادهام، ثميا را ميبينم که روي زمين افتاده، فرياد ميکشد و سعي ميکند خودش را خفه کند. حدود 10 زن دور او را گرفتهاند، درحاليکه بچههايشان از دستوپايشان آويزانند و گريه ميکنند و آنها در تلاشاند ثميا را آرام کنند. يک لحظه ميخواهم از تقلا و جيغکشيدنهاي ثميا درحاليکه دهها دست بدن او را گرفتهاند تا نگهش دارند عکس بگيرم، اما در چشم برهمزدني يادم ميآيد که ثميا در حالت عادي هم دوست نداشت در عکس باشد، پس حالا ديگر قطعا موافق نيست.
يکي از دو مادر جواني که کنارم ايستاده ميگويد که ثميا روزي حداقل دوبار دچار چنين حملههايي ميشود و هرگز به کسي نگفته واقعا چه بر سرش آمده است؛ اما از اولينباري که دچار حمله شد، آنها فهميدند که ماجرا از چه قرار است: هر روز به ثميا مخدر ميدادند و چندينمرتبه به او تجاوز ميکردند.
من بيرون ميدوم و مادرش را صدا ميزنم. او نگاهم ميکند و طوري که انگار هيچ اتفاق عجيبي نيفتاده با قدمهايي شمرده به اتاق ميرود و کنار ثميا مينشيند که هنوز در تلاش است خودش را خفه کند. چشمان مادر از اشک پر ميشود. او به من ميگويد که ثميا يک کلمه درباره اتفاقاتي که برايش افتاده حرف نزده است. ميگويد: وقتي داعش به ما حمله کرد، مرا بهزور به اتاقي فرستادند و در را رويم قفل کردند و بعد پسرانم را در اتاق کناري با گلوله کشتند؛ چطور با چنين چيزي کنار بيايم؟
ثميا چند لحظه آرام ميشود. انگار از کابوسي برخاسته باشد. سر جايش مينشيند. موهايش را مرتب ميکند و لبخند تلخي به رويم ميزند. 14 سال دارد، اما صورتش به 40 سالهها شبيه است. کنار مادرش مينشيند. مادرش پيشانياش را ميبوسد و دستش را دور کمر او مياندازد، درحاليکه سرهايشان را چنددقيقه کنار هم قرار ميدهند.
من صحنههاي دلخراش زيادي در طول جنگها و فجايع ديگر ديدهام، اما اين شايد اولينباري بود که خودم هم احساس خفگي ميکردم. در آن لحظه نفسم بالا نميآمد. از اتاق بيرون ميآيم و به حياط برميگردم و روي زمين مينشينم. نميتوانم از جايم تکان بخورم. بهقدري آشفته شدهام که همه متوجه حال بدم شدهاند. يک نفر برايم يک ليوان آب ميآورد. بعد از چنددقيقه ثميا بيرون ميآيد و دستش را روي شانهام ميگذارد و ميگويد: «همهچيز درست ميشود». به رسم خداحافظي ميبوسمش و راهي ميشويم. ساعت دو بعدازظهر است. روز به زمان اوج گرما رسيده. شيشه اتومبيل پايين است و نسيمي داغتر از نسيم صبح به صورتم ميوزد. حالا دارم سعي ميکنم هزاران فکر توي سرم را به ذهنم بازگردانم تا بتوانم تصوير ثميا را کنار بزنم و داستان دلخراش او را پشت فکرهايم پنهان کنم، اما نميتوانم...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.