نگاهي به نمايش «لانچر 5»
سفر به ناكجاآباد
احمد طالبينژاد. منتقد
در بروشور نمايش آمده است: «براي تمامي ثانيههايي که سال ميگذرند، براي آفتاب عمود کسالت، تابيده بر سرهايي پر فکر بيمو؛ براي تنهايي عظيم پستها و برجکها و لانچرها؛ براي ارواح محصور پادگانها و اشباح خاکيپوش و پرسهزننده شهرها، براي آنها که نميبينيمشان هرروز، هیچوقت». اين چند جمله که بر فضاي سرشار از تکرار مراکز نظامي است و اغلب ماها در دورههاي مختلف تجربهاش کردهايم و يادآور برخي نوشتههاي عباس نعلبنديان درامنويس پيشروي دهههاي 40 و 50 است، ميتواند مدخلي باشد براي ورود به دنياي نمايش چندوجهي «لانچر 5» که هم ميتوان آن را نسخه صحنهاي سريال «شاهگوش»، ساخته داود ميرباقري دانست و از خير انديشيدن و نوشتن دربارهاش گذشت و هم ميشود آن را به مثابه يک اثر تلفيقي - تلفيق گروتسک و ابزورد - تلقي کرد و بهعنوان اثري ناتوراليستي و تکاندهنده درباره يکي از رازهاي مگو و شخصي که در اجرائي فوق تصور عمومي ميشود، ستايش کرد. در يک پادگان نظامي، سربازي به نام تابان که وجاهت منظري داشته از سوي چندنفر از همقطارانش مورد تعرض قرار گرفته و عاقبت نيز خود را کشته و برخي متعرضان هم به دست يکديگر کشته شدهاند. راز اين مرگوميرها و يافتن قاتل يا قاتلان، در يک فرايند
جنايي/ پليسي بايد به دست باتدبير سروان شايگان، رئيس بازرسي پادگان گشوده شود که به روش اعترافگيري چنين هم ميکند و... اصلا اين داستان مخوف بهانهاي است تا با اجرائي غيرمتعارف درباره يک واقعه که داستانش چندان محل اعتبار نيست، روبهرو شويم. پويا سعيدي و مسعود صرامي، نويسندگان و کارگردانان اين اثر که متأسفانه من هيچکاري پيشازاين از آنها نديدهام و در دوساعتونيم احساس و عواطف تماشاگر را در دو دنياي متفاوت به بازي ميگيرند، «لانچر 5» را به نمايشي که نيمه نخست آن مخاطب را از خنده رودهبر ميکند - تا حدي که من تلخانديش در برخي لحظههايش کم مانده بود قهقهه بزنم - مثل صحنه بازجويي از سربازي که سرما خورده و صدايش درنميآيد اما پرحرفي ميکند - و نيمه دومش تبديل به شکنجهگاهي ميشود که هم متهمان و هم تماشاگران را در معرض شکنجههاي روحي و جسمي قرار ميدهد و من بيشتر با همين بخش سروکار دارم. سالهاست بحث بر سر تفاوتها و مشترکات تئاتر و سينما جريان دارد و هرگز هم حدومرز روشني براي اين دو دنياي متفاوت تعيين نشده است؛ اما همگان پذيرفتهاند که سينما يعني عين واقعيت و تئاتر يعني نمايشي از واقعيت. بهعبارتديگر در
تئاتر ما شاهد جهاني نمايشي هستيم و نه خود واقعيت. اما از دو، سه دهه اخير دستکم در تئاتر ما برخيها در راه واقعيکردن نمايش و نزديکشدن به سينما گامهايي برداشتهاند. از جمله عليرضا نادري در نمايشهاي «کوکوي کبوتران حرم» و «پچپچههاي پشت خط نبرد» و... که بايد او را در اين وادي پيشگام دانست؛ هرچند باوجود پيشبينيها نتوانست موجي به راه بیندازد... . اشاره کردم به وادي و تأكيد ميکنم که اين ماجرا يعني فاصلهگرفتن از تئاتر، نوعي وادي بيانتهاست که ممکن است راه به جايي نبرد و در نهايت هم مخاطبان جدي تئاتر را دلزده کند. اغلب صحنههاي «لانچر 5»، چنان واقعي اجرا ميشوند که از آنسوی ناتوراليسم بيرون ميزنند. گويي واقعيت نه روي صحنه نمايش يا حتي مقابل دوربين فيلمبرداري که در پيشروي تماشاگران و به شيوه -هرچه واقعيتر بهتر- جريان پيدا ميکند. اينهمه مشت و لگد و کشيده و اردنگي که از سوي سروان نثار متهمان ميشود و صدايش در سالن خفه محل نمايش طنينانداز ميشود، در تاريخ تئاتر ايران کمسابقه است. بيچاره بازيگران بهويژه مجيد يوسفي (سرباز کمالی) و محمد حقشناس (سرباز عبدي) که نميدانم بابت اين تندادن به شکنجه واقعي
روي صحنه و در مقابل چشمان حيرتزده تماشاگران بايد ستايششان کرد يا تقبيح؟ من ماندهام حيران که چه بگويم؟ آيا انجام اعمال خشونتآميز به هرشکلش روي صحنه مجاز است؟ پس تکليف نمايش چه ميشود؟ کاري به واکنش تماشاگران حيرتزده به اين فصل مملو از خشونت ندارم. حرفم سر ناديدهگرفتن عامدانه دنياي نمايش و دنياي واقعي است. آيا نميشد همين شکنجهها بهگونهاي نمايشي بر صحنه اجرا شود تا بازيگران نگونبخت ناچار نشوند هرشب انبوهي مشتولگد و سيلي را تحمل کنند؟ که تازه چه بشود؟ و اصلا اين اندازه شکنجه چه خاصيت دراماتيکي دارد؟ چرا احتمالا يک خاصيت دارد که در اين مجال از آن ميگذرم و احتمالا کارگردانان جوان اين نمايش هم چندان آگاهانه در اين دام نيفتادهاند؛ بگذريم.
هرچند اين ميزان خشونت را ميتوان ناشي از واقعيتهاي درون جامعه دانست اما موفقيت و استقبال جانانه تماشاگران جوان نمايش بيش و پيش از هرچيز مديون بازيهاي درخشاني است که مخاطبان را به حيرت واميدارند.
بهويژه بازي امير نوروزي به نقش سروان شايگان، يک شخصيت ساديستي که خود نيز همراه با متهمان شکنجه ميشود. امير نوروزي دو ساعتواندي روي صحنه بيلحظهاي وقفه، در تکاپوست و تو ميماني که اين همه انرژي و توشوتوان از کجا آمده است؟ بيگمان اگر پاي اين بازيگر به سينما باز شود، نامش در کنار پرويز پرستويي، خسرو شکيبايي نويد محمدزاده و... قرار خواهد گرفت. يکي از بامزهترين شخصيتهاي نمايش، ستوان وظيفه صادقي است با بازي عجيب ميلاد چنگي که گاه با نوع ديالوگ گفتنش تماشاگر را از خنده نقش زمين ميکند. اما يادمان باشد که شگرد استفاده از گويشهاي محلي - او با گويش غليظ يزدي حرف ميزند - براي خنداندن مخاطب، کموبيش امري غيراخلاقي است. اين ويژگي درباره شخصيت بامزه و دردمند سرباز مازندراني که خود را نماد بدبختي و تحقيرشدن ميداند هم صدق ميکند. البته نميخواهم و نبايد از هرچيز تابو بسازم و بگويم که نبايد... اين نبايدها کمکم به خودسانسوري ميانجامد. منظورم سوءاستفاده از گويشهاي محلي است که متأسفانه در اين نمايش چنين احساسي به تماشاگران منتقل ميشود. ديگر بازيگران هم به حد متقاعدکنندهاي کارشان خوب و جذاب است. باوجود
اماواگرهايي که همچنان در ذهنم وول ميخورند، نمايش «لانچر5» را بايد در فضاي افسرده تئاتر امروز يک اتفاق دانست و جسارت سازندگانش را در ارائه تصويري نزديک به واقعيت از جامعهاي در آستانه گذار ستود.
در بروشور نمايش آمده است: «براي تمامي ثانيههايي که سال ميگذرند، براي آفتاب عمود کسالت، تابيده بر سرهايي پر فکر بيمو؛ براي تنهايي عظيم پستها و برجکها و لانچرها؛ براي ارواح محصور پادگانها و اشباح خاکيپوش و پرسهزننده شهرها، براي آنها که نميبينيمشان هرروز، هیچوقت». اين چند جمله که بر فضاي سرشار از تکرار مراکز نظامي است و اغلب ماها در دورههاي مختلف تجربهاش کردهايم و يادآور برخي نوشتههاي عباس نعلبنديان درامنويس پيشروي دهههاي 40 و 50 است، ميتواند مدخلي باشد براي ورود به دنياي نمايش چندوجهي «لانچر 5» که هم ميتوان آن را نسخه صحنهاي سريال «شاهگوش»، ساخته داود ميرباقري دانست و از خير انديشيدن و نوشتن دربارهاش گذشت و هم ميشود آن را به مثابه يک اثر تلفيقي - تلفيق گروتسک و ابزورد - تلقي کرد و بهعنوان اثري ناتوراليستي و تکاندهنده درباره يکي از رازهاي مگو و شخصي که در اجرائي فوق تصور عمومي ميشود، ستايش کرد. در يک پادگان نظامي، سربازي به نام تابان که وجاهت منظري داشته از سوي چندنفر از همقطارانش مورد تعرض قرار گرفته و عاقبت نيز خود را کشته و برخي متعرضان هم به دست يکديگر کشته شدهاند. راز اين مرگوميرها و يافتن قاتل يا قاتلان، در يک فرايند
جنايي/ پليسي بايد به دست باتدبير سروان شايگان، رئيس بازرسي پادگان گشوده شود که به روش اعترافگيري چنين هم ميکند و... اصلا اين داستان مخوف بهانهاي است تا با اجرائي غيرمتعارف درباره يک واقعه که داستانش چندان محل اعتبار نيست، روبهرو شويم. پويا سعيدي و مسعود صرامي، نويسندگان و کارگردانان اين اثر که متأسفانه من هيچکاري پيشازاين از آنها نديدهام و در دوساعتونيم احساس و عواطف تماشاگر را در دو دنياي متفاوت به بازي ميگيرند، «لانچر 5» را به نمايشي که نيمه نخست آن مخاطب را از خنده رودهبر ميکند - تا حدي که من تلخانديش در برخي لحظههايش کم مانده بود قهقهه بزنم - مثل صحنه بازجويي از سربازي که سرما خورده و صدايش درنميآيد اما پرحرفي ميکند - و نيمه دومش تبديل به شکنجهگاهي ميشود که هم متهمان و هم تماشاگران را در معرض شکنجههاي روحي و جسمي قرار ميدهد و من بيشتر با همين بخش سروکار دارم. سالهاست بحث بر سر تفاوتها و مشترکات تئاتر و سينما جريان دارد و هرگز هم حدومرز روشني براي اين دو دنياي متفاوت تعيين نشده است؛ اما همگان پذيرفتهاند که سينما يعني عين واقعيت و تئاتر يعني نمايشي از واقعيت. بهعبارتديگر در
تئاتر ما شاهد جهاني نمايشي هستيم و نه خود واقعيت. اما از دو، سه دهه اخير دستکم در تئاتر ما برخيها در راه واقعيکردن نمايش و نزديکشدن به سينما گامهايي برداشتهاند. از جمله عليرضا نادري در نمايشهاي «کوکوي کبوتران حرم» و «پچپچههاي پشت خط نبرد» و... که بايد او را در اين وادي پيشگام دانست؛ هرچند باوجود پيشبينيها نتوانست موجي به راه بیندازد... . اشاره کردم به وادي و تأكيد ميکنم که اين ماجرا يعني فاصلهگرفتن از تئاتر، نوعي وادي بيانتهاست که ممکن است راه به جايي نبرد و در نهايت هم مخاطبان جدي تئاتر را دلزده کند. اغلب صحنههاي «لانچر 5»، چنان واقعي اجرا ميشوند که از آنسوی ناتوراليسم بيرون ميزنند. گويي واقعيت نه روي صحنه نمايش يا حتي مقابل دوربين فيلمبرداري که در پيشروي تماشاگران و به شيوه -هرچه واقعيتر بهتر- جريان پيدا ميکند. اينهمه مشت و لگد و کشيده و اردنگي که از سوي سروان نثار متهمان ميشود و صدايش در سالن خفه محل نمايش طنينانداز ميشود، در تاريخ تئاتر ايران کمسابقه است. بيچاره بازيگران بهويژه مجيد يوسفي (سرباز کمالی) و محمد حقشناس (سرباز عبدي) که نميدانم بابت اين تندادن به شکنجه واقعي
روي صحنه و در مقابل چشمان حيرتزده تماشاگران بايد ستايششان کرد يا تقبيح؟ من ماندهام حيران که چه بگويم؟ آيا انجام اعمال خشونتآميز به هرشکلش روي صحنه مجاز است؟ پس تکليف نمايش چه ميشود؟ کاري به واکنش تماشاگران حيرتزده به اين فصل مملو از خشونت ندارم. حرفم سر ناديدهگرفتن عامدانه دنياي نمايش و دنياي واقعي است. آيا نميشد همين شکنجهها بهگونهاي نمايشي بر صحنه اجرا شود تا بازيگران نگونبخت ناچار نشوند هرشب انبوهي مشتولگد و سيلي را تحمل کنند؟ که تازه چه بشود؟ و اصلا اين اندازه شکنجه چه خاصيت دراماتيکي دارد؟ چرا احتمالا يک خاصيت دارد که در اين مجال از آن ميگذرم و احتمالا کارگردانان جوان اين نمايش هم چندان آگاهانه در اين دام نيفتادهاند؛ بگذريم.
هرچند اين ميزان خشونت را ميتوان ناشي از واقعيتهاي درون جامعه دانست اما موفقيت و استقبال جانانه تماشاگران جوان نمايش بيش و پيش از هرچيز مديون بازيهاي درخشاني است که مخاطبان را به حيرت واميدارند.
بهويژه بازي امير نوروزي به نقش سروان شايگان، يک شخصيت ساديستي که خود نيز همراه با متهمان شکنجه ميشود. امير نوروزي دو ساعتواندي روي صحنه بيلحظهاي وقفه، در تکاپوست و تو ميماني که اين همه انرژي و توشوتوان از کجا آمده است؟ بيگمان اگر پاي اين بازيگر به سينما باز شود، نامش در کنار پرويز پرستويي، خسرو شکيبايي نويد محمدزاده و... قرار خواهد گرفت. يکي از بامزهترين شخصيتهاي نمايش، ستوان وظيفه صادقي است با بازي عجيب ميلاد چنگي که گاه با نوع ديالوگ گفتنش تماشاگر را از خنده نقش زمين ميکند. اما يادمان باشد که شگرد استفاده از گويشهاي محلي - او با گويش غليظ يزدي حرف ميزند - براي خنداندن مخاطب، کموبيش امري غيراخلاقي است. اين ويژگي درباره شخصيت بامزه و دردمند سرباز مازندراني که خود را نماد بدبختي و تحقيرشدن ميداند هم صدق ميکند. البته نميخواهم و نبايد از هرچيز تابو بسازم و بگويم که نبايد... اين نبايدها کمکم به خودسانسوري ميانجامد. منظورم سوءاستفاده از گويشهاي محلي است که متأسفانه در اين نمايش چنين احساسي به تماشاگران منتقل ميشود. ديگر بازيگران هم به حد متقاعدکنندهاي کارشان خوب و جذاب است. باوجود
اماواگرهايي که همچنان در ذهنم وول ميخورند، نمايش «لانچر5» را بايد در فضاي افسرده تئاتر امروز يک اتفاق دانست و جسارت سازندگانش را در ارائه تصويري نزديک به واقعيت از جامعهاي در آستانه گذار ستود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.