عليه حافظه تاريخي
خليل درمنکي
به ياد ميآورم محمود درويش، اينجا، در بين ما، در ميان نويسندگان ايران، شعر خوانده است. به ياد ميآورم عبده خال و يوسف زيدان اينجا داستان خواندهاند. به ياد ميآورم اورهان پاموک اينجا داستان خوانده است. به ياد آوردن آينده. چگونه ميتوان آينده را بهياد آورد؟ چگونه ميتوان در برابر به ياد آوردن گذشته، دست به ابداع يادآوري آينده زد؟ اول اينکه يادآوري آينده بيسردرگمي، بيسرگيجه، دقيقتر، بي«جهتگمکردگي» ممکن نيست. بيگمان محمود درويش، عبده خال، يوسف زيدان و اورهان پاموک هرگز در اينجا، در ميان نويسندگان ايران شعر و داستان نخواندهاند. وقتي من آغاز به سخن کردم، وقتي به سوي بعضي از شما خيره شده بودم، برق تعجب، مهمتر برق ترديد را در نگاه برخي ديدم. برقي حاکي از اين: کي بوده؟ کي آمدهاند؟ چهطور شده که من ماجراي به اين مهمي را متوجه نشدم؟ نکند از خاطر برده باشم؟ يک آن، اين پريشانگويي، ره به سردرگمي برد. يک آن، گويي ما در زمان و مکان ديگري، و نه در اينجا، بل در آنجاي ديگري بوديم. اما به اين سردرگمی بايد نام دقيقتري اعطا کرد: «جهتگمکردگي». اصلا، سخنگفتن از به ياد آوردن آينده بهجای به ياد آوردنِ گذشته، دستکم مستلزم گونهاي از «تغيير جهت» است.
لويي آلتوسر در «ما و ماکياولي» به نقل از «ماکياولي» در «هنر جنگ» مينويسد: «بايد بداني که... توپ را، بهويژه آنها که روي گاري حمل ميشوند، نميتوان در صفوف نيروها قرار داد، زيرا هنگامي که آنها حرکت ميکنند، نوک آنها در جهت مقابل مسيري است که روبه آن آتش ميگشايند». آيا وقت تغيير آرايش نرسيده است؟ آيا همچنان، ميتوان در ميان صفوفمان، عرادههاي آتشبار روشنفکري ايران، عرادههاي ساعدي، براهني، گلشيري و محمد مختاري را حمل کرد؟ آيا ممکن است آنها مانند توپهايي که ماکياولي ميگويد، رو به ما آتش بگشايند؟ رو به ما همراهانشان؟ بيگمان چنين است. محمد مختاري، بدل به بيرق محافظهکاری ادبی شده است. مجلهاي که بَري از علايق محافظهکارانه نيست، نام يکي از دفترهاي شعر محمد مختاري، نام «وزن دنيا» را بر خود نهاده است. چه بايد کرد؟ اکنون مختاري رو به ما آتش ميگشايد. مسئله اين است: تغيير جهت. بل مهمتر: جهتگمکردگي. به ياد آوردن آينده در برابر به ياد آوردن گذشته.
اما اينها چه ربطي با محمدرضا صفدري و با سيلابهايي که در داستانهاي او ريزوموار صفحه صاف فلات را درمينوردند، دارد؟ چه ربطي به ماترياليسم تقدير دارد؟ نيکولا ماکياولي، وقتي ميخواهد درباره «بخت» و «توان» سخن بگويد، وقتي دارد در «شهريار» درباره مفاهيمِ شناختهشده «فونتانا» و «ويرتو» حرف ميزند، ميگويد: «من بخت را به رود سرکشي همانند ميکنم که چون سر برکشد، دشتها را فروگيرد و درختان و بناها را سرنگون کند و خاک را از جايي کند و بهجاي ديگر افکند و هرکسی از برابرش گريزد و در پيشگاه خروشش به خاک افتد و هيچچيزي را در برابر آن ياراي ايستادگي نباشد. بااینهمه، اگرچه طبعش چنين است، اما چنين نيست که در روزگار آرامش از مردم کاري برنیاید. بلکه بر آن سدها و خاکريزها بنا تواند کرد تا به هنگام سرکشي سرریزش به آبراهي ريزد يا آنکه چنان بيامان و زيانبار برنجوشد». سيلي که از راه ميرسد، بخت، سرنوشت و «فونتانا» است و سَد «ويرتو»، توان، استعداد و آمادگي است. اما بيدرنگ بايد پرسيد، اين سَد بستن بر سيلابها، اين مهار زدن بر بخت، اين استعداد و آمادگي رويارويي با پيشامدها به چه کسي سود ميرساند؟ دقيقتر: به چه کسي
بيشترين سود را ميرساند؟ به سوژه خلاق تغییر و ابداع یا به نهادهای کنترل. همچنين بايد پرسيد: آيا دگرگون اصلا نيازمند آمادگي قبلي است يا نه؟ دقيقتر: آيا دگرگونی رهآورد شناختي هر چه دقيقتر از جهان است يا رهآورد «جهتگمکردگي» و از دست دادن مختصات فضايي و مکاني جهان موجود؟
آلتوسر «در ماکیاولی و ما» (ترجمه فواد حبيبي و امين کرمي، نشر اختران) درباره «شهريار» ماکياولي ميگويد: «زير لواي شهريار، به واقع وي در حال خطابکردن مردم است. اين مانيفست همواره تودهها را بهمنظور سازماندهيشان در قالب نيرويي انقلابي مورد خطاب قرار ميدهد». آلتوسر همچنين از گرامشي نقل ميکند: «ماکياولي در مانيفست خويش، مردمي ميشود». چه شده است؟ چه ميشنويم؟ کتابي که تاکنون ميپنداشتيم به کار آموزش، به کار آموزش حکمراني ميآيد، بدل به کتاب مردم، بدل به کتاب دگرگونی شده است. اما چهطور چنين چيزي ممکن است؟ آلتوسر روي آنچه ماکياولي خود، در شهريار ميگويد، انگشت ميگذارد و «جهت وارونه» آن را نشان ميدهد. ماکياولي نوشته است: «شخص بايد... يکي از مردم باشد تا به درستي خصيصه فرمانروايان را دريابد». الف- آنکه حاکم را ميشناسد، مردم است. ب- شناخت حاکم بيش از آنکه به کار حاکم بيايد، به کار مردم ميآيد. دقيقتر، شناخت نهادهای کنترل و روشهاي آن، به گونهاي وارونه بدل به رسالهاي در باب دگرگونی ميشود. بدل به يک مانيفست انقلابي. آلتوسر چيزي درباره «سدشکني» نميگويد، اما اگر منطق او را تا آخر ادامه دهيم، بايد
بگوييم، سد بستن بر سيلابها کار نهادهای کنترل است، اما کار مردم کاري ديگر است: اگر نه سدشکني، دستکم توليد سيل، بدل به سيلابشدن. ميخواهم خطر کنم، اين مغالطه يا شطحگويي را بکنم و بگويم، چه کسي بيش از هر کس ديگري مايل است تا بين بخت و توان، بين ويرتو و فونتانا گونهاي شکاف حفر کند؟ دقيقتر، گونهاي خندق. بله خندق اصطلاحي جنگيتر است و اينجا در خواندن ماکياولي و آلتوسر خيلي بيش از شکاف به کار ما ميآيد. چه کسي مايل است از طريق کاربست اين خندق، فونتانا را در مهار ويرتو در آورد؟ اگر فونتانا سيل و ويرتو سد باشد، ميتوان گفت مردم در راه، مردمي که ميآيند، سيلاند و تدابيري که نهادهای کنترل به کار ميبندند، ويرتو است. در واقع، مردم، خود به تمامي بختاند و توان مردم همان بخت مردم است. مردم بيش از آنکه نيازمند آمادگي باشند، نيازمند آريگويي به بخت خود هستند. تنها کسي که خود يک بار به نيروي بخت بر کرسي نشسته است، از تکرار بخت ميهراسد، چه ممکن است، بخت، تخت را بگرداند. آري، توان مردم همان بخت مردم است. اگر مجاز باشم مداخلهاي ديگر بکنم، بايد بگويم، ما از آموزههای کارل اشميت درباره «الهيت سياسي» ميدانيم، همواره
با يک «استثناء»، با يک ويژگي «فراقانوني» خود را بر مينهد، خود را اساس مينهد. اما همين قدرت، بيدرنگ پس از بر تخت نشستن، آن «استثناء»، دقيقتر، بخت را در بيرون، در يک بيرون مطلق ميگذارد و اعلام ميدارد کاربست آن ديگر مجاز نيست. اگر مجاز باشيم، در کار کارل اشميت، «استثناء» را به «بخت» ترجمه کنيم، بايد بگوييم، قدرت (consitituent power)، راه تکرار بخت را سد ميکند، بخت را تختهبند تخت ميکند و فونتانا را در مهار ويرتو در ميآورد. اگر به خوانش آلتوسر از ماکياولي وفادار باشيم و منطق او را تا سرحدات نهايي آن پيش ببريم، اگر همچنان به وارونهخواني آريگو باشيم، بايد بگوييم، مردم مطلقا، مطلقا، مطلقا نيازمند هيچگونه ويرتو، توان، استعداد و آمادگي نيستند. دقيقتر: مردم به توان دفاعي نياز ندارند، آنها را توان تهاجمي به کار آيد. و بخت يکسر خود تهاجم توان است. بخت اصلا چيست؟ آريگويي به آنچه در راه است. اگر بخواهيم، سرآخر همه اينها را در موقفي دلوزي بخوانيم، ميتوانيم گفت: بخت، تواني ايجابي و ويرتو، تواني منفي است.
اما چه کسي سدها را شکسته است؟ چه کسي از سر رسيدن مدام سيل و سيلابها مينويسد؟ کدام نويسنده است که آدمهاي داستانهايش با رسيدن سيلابها، با جاريشدن جويها، دلگريخته ميشوند؟ دلخوش ميشوند؟ از محمدرضا صفدري سخن ميگويم. در داستان صفدري، مدام سيلها، سيلابها، آبها از راه ميرسند، با سنگها، سنگکندها و چيزهايي که آبها با خود آوردهاند. مقدر است که آبها از راه برسند. اما آنچه آبها با خود ميآورند، يکسر در رهن تصادف است. در رمان «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، تابوتي که «م. دال» را در آن مينهند، از آب گرفتهاند. اين تابوت را سيل با خود آورده است. «نوذر گفت: تابوت را از کجا آوردي؟ دربان گفت: آن پايين توي دره، پارسال که سيل آمد کنار رودخانه پيدايش کردم. شايد مردهشوخانه رودانيها را سيل برده، ميخواستم با چوبش براي مرغهام لانه درست کنم». در همين رمان، پيالهها، پیدرپی بر آبها رها ميشوند، آبها آنها را ميبرند، باز بر آبها ديدار ميآيند، به آب داده و از آب گرفته ميشوند. پيالهها بر آبها، دست به دست ميشوند. صفدري در آغاز «سنگ و سايه» مينويسد: «سنگهاي ريز و درشت. دره انجير از کوه
بيرمي ميرسيد. رسيده بود و بازمانده بود و سنگها فرو نشسته بودند. از پاي کوه بازمانده بود تا کنارههاي ميدان که ميانههاي راه بود و بازماندگي که ريگ و سنگ نشانههايش بودند، به پيش کشيده ميشد تا دهانه باغستان که آنجا پايان بازماندن مينمود... در سوي چپ، ريگها و سنگهاي فرو کوبيده از چرخهاي باريها، با شيب کمپيدايي کشيده ميشدند به ميانه دره و به کوچهاي که آبراه زمستاني بود». چگونه ممکن است دره از راه رسيده باشد؟ و سپس از رسيدن بازمانده باشد؟ پيدا است، سنگها و ريگها باز ماندهاند. يعني، پيشتر بر جا نبودهاند. بازمانده نبودهاند. به راه بودهاند. ميرفتهاند. ميدانيم: سيلآورد بودهاند. «کوچهاي که آبراه زمستاني بود». پس اين سنگها به مسير آبها افتادهاند. در طريق آبراه. دره سيلابي تا ميانه ميدان ده پيش آمده و بازمانده است. در کنار ميدان، زوزو و شلو، شخصيتهاي بکتي، شخصيتهاي «در انتظار گودو»اي صفدري ايستادهاند و با اين سنگها که آبها آوردهاند بازي ميکنند. «سنگ کوچکي در دست داشت. نگاهش کرد و توي دست گرداند. به پشت چشم نهاد. پوست پشت چشمش خنک شد. خنک بود. خوش بود. از نو توي مشت گرداند. بر گردن
ماليد. خنکاي سنگ به گردنش ماليد». آدمهاي داستانهاي صفدري بيچيزند. فقير، دستتهي. پابرهنه. البته، مجنون، بيخانمان و صدالبته «جهتگمکرده». چشم به راه آن چيزها که با آبها ميآيند. آنها آنقدر بيچيزند که با سنگي دلخوش ميشوند که سنگي مييابند و سنگ بدل به داشتهشان ميشود. «آب از بالا لابهلاي سنگ چکهچکه ميريخت رو سرمان. گلافروز مشت پر از شنش را آورد بالا جلو چشم باز کرد. باريکه سنگي توي شنها ديدار آمد فیروزهایرنگ بود به اندازه يکي دو بند انگشت. همان روز آن را نخ کرد انداخت به گردنش». در «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، استاد غنيآبادي، معماري که خانه «زارپولات ريگستاني» را بنا ميکند، گاه در هنگام کار، سنگي را برميدارد، کنار ميگذارد و ميگويد: اين سنگ، «سنگ داشت» است، براي نگهداشتن خوب است. خنکاي گردن بر پوست گردن. بر پشت پوست چشم. و دلخوشي بيخانمان مجنون بيچيز از اين خنکا. از اين داشت. از اين چيزهاي بادآورده. دقيقتر: آب آورده. به تعبير زنانِ رمان «من ببر نيستم...»: بهره آب. آنچه آب بهرهات ميدهد. اما مسئله صرفا اين نيست. اين چيزها که آبها ميآورند، ميتوانند بدل شوند. شاخ
گوزن، دست به دست ميشود. شاخ بدل به چپق، بدل به دستافزار تراش کوزهگري، بدل به شيپور، بدل به مهرهاي رشته شدن در گردنبند آويخته از گردنِ زني، بدل به چيزهاي ديگر ميشود. اما آيا ممکن است اين دستافزارها، بدل به سلاح شوند؟ به اين باز ميگرديم.
فعلا، با استراتژي جنگي مهمتري سر و کار داريم. نبرد با يادوارههاي تاريخي، با يادمانها. با نشانهاي قوامبخشِ تاريخ ملي، نبرد با گلميخهاي مليت. «زارپولات ريگستاني» زمينها را زير و زبر ميکند، استخوان مردگان را از خاک در ميآورد و خاکستان (قبرستان) را بدل به کشتگاه ميکند. از خاک قبرستان گندم و جو برميآورد. استخوان مردگان را به باد ميدهد. ميسوزاند. سنگهايي را که بر آن بته و گل و... نقش شده است، سنگنبشتههایی باستاني را از خاک در ميآورد و با آنها ديواري دورتادور باغ ميسازد. زارپولات باکي از تاريخ سنگها ندارد. او ميخواهد بداند سنگ به چه کار ميآيد؟ بي آنكه دلنگران، دلوابسته و خيره تاريخ سنگ باشد. اصلا تاريخ به چه کار ميآيد؟ «سياهپوش و پشکلخور در سايه بيدي ايستاده بودند بگومگو ميکردند که پياله واژه يوناني است يا کاتريشکايي، پشکلخور گفت ما را بگو که ميگفتيم اين يکي از خودمان است. دربان گفت: اگر از خودمان باشد مگر نميشود توش آب خورد». چرا استخوانها از گور درآورده ميشوند؟ چرا سيل تابوتي را برداشته از رودان به ريگستان آورده؟ حديث اين «گور به گوري» چيست؟ چرا واژهها «گور به گور»
ميشوند؟ در کارهاي محمدرضا صفدري آدمها، چيزها، واژهها، مدفنگاه ندارند. سنگ گور ندارند. بناي يادبود ندارند. آدمها، چيزها و واژهها مدام از گور خود به در ميآيند، گوربهگور ميشوند، دستبهدست ميشوند، تبديل ميشوند، تبدل پيدا ميکنند و از تندادن به بدلشدن به نشانهاي ثابت تن ميزنند. در اينجا، هيچ انباشتي در کار نيست، هر چه هست صداي «غناهشت» غلتيدن سنگها بر آبها و بر آب رفتن چيزها است. «من ببر نيستم» پيش از آنکه رمان «انباشتي» باشد، رماني «غناهشتي» است.
«من ببر نيستم» يک «ضد-بوف کور» است. «بوف کور» يکسر در رهن دفينهها است. در رهن ارزشهاي دفنشده. در رهن حفاري، در رهن باستانشناسي، در رهن جستوجوي تاريخ دفنشده. در رهن «کوزه راغه». در رهن يادوارهاي تاريخي. در رهن گلميخهاي مليت.
اما از نو به سيل و سيلابها باز گرديم. جنگ صفدري صرفا جنگي با هرآنچه «عتيق» است، نيست. او با امر «عتيق» و امر «عميق» همزمان ميجنگد. آبها، سيلابها، سيلها در داستانهاي صفدري، بر سطح ميگذرند. بر سطح جريان دارند. اين آبها، آبهايي سطحیاند. آبهايي که ميلغزند، ميروند و هنوز مهار نشدهاند. آبهايي که دفن نشدهاند. آبها در ايران چگونه مهار ميشدهاند؟ چگونه کاناليزه ميشدهاند؟ کاريز چيست؟ قنات چيست؟ جز کانال آبهاي زيرزميني. جز آبهاي زيرزميني مهار شده. جز مهار آبهاي انباشته زيرزميني. کاريز. قنات: آب مدفون. آب دفنشده. آبهاي زيرسطحي در برابر آبهاي روسطحي. آبهاي قناتي و آبهاي فلاتي. قنات و فلات. از سويي ديگر در گونهاي «تقديرگرايي الهيتي»، «تقديرگرايي متافيزيکي» انتظار براي بارش باران را داريم. دعاي باران را. نماز باران را. از نو با گونه «تغيير جهت»ها روبهروييم. آبهاي عمودي. آبهاي افقي. بارانها. فروريزش بارانها. بارانهاي عمودي. لغزش آبهاي سطحي. آبهاي جاري بر صفحه صاف فلات. سيلابها بر سطح ميلغزند و ضد منطق آبهاي عمق آسمان و آبهاي عمق زمين کار ميکنند. اين سيلابها نيز آبهايي مقدرند.
به تقدير گره خوردهاند. اما بيش و پيش از حکشدن در تقدير، تقريري ماترياليستي دارند. به سياق آنچه آلتوسر در «جريان زيرزميني ماترياليسم مواجهه» ميگويد، ميتوان گفت اين سيلابها، آبهاي ماترياليسم مواجهاند. آبهاي تصادف. آبهاي رهاشده چون تاس بر صفحه صاف فلات. کلينامن، آري! انحراف تصادفي اتمها آري! مواجهه آري! اما نَه در باراني لوکرسيوسي، بل در سيلابهاي صاف. آبهاي غيرمخطط. وقتي به تاريخ ايران نگاه ميکنيم و سيستمهاي آبياري، آبرساني و مهار و توزيع آب را از پيش چشم ميگذرانيم، ميبينيم چگونه آبهاي رهاشده، سُران و لغزان و خيزنده بر صفحه صاف فلات، در جويها، کانالها و آبراهها مهار ميشوند و به دام ميافتند. زمينها زهکشي ميشوند. کانالکشي ميشوند. زمينهاي صاف مخطط ميشوند. آبهاي صاف، آبهاي هموار رفتن، مخطط ميشوند. آبهايي که تخصيص مييابند. اگر نيمنگاهي به «هزار فلات» از ژيل دلوز و فليکس گتاري داشته باشيم، بايد بگوييم، يک فلات، صفحه صاف فلات، صرفا و فقط و فقط يک صفحه صاف نيست. بل به طريق اولي صفحهاي غيرمخطط است. صفحهاي که مرزبندي نشده، قلمروگذاري نشده، بخشهايي از آن تخصيص نيافته. دقيقتر، اگر
آن را روي خوانشمان از ماکياولي تا بزنيم: صفحه صاف فلات، فاقد «سَد» است. اگر مشتي آب روي اين صفحه بريزيد، ميلغزد و به گوش و کنار صفحه سرايت ميکند. بي آنکه به دام کانال از پيش تعیینشدهای بيفتند، تصادفا ميلغزد، پخش ميشود و گسترش پيدا ميکند. آبهاي رها. آبهاي هموار رفتن. آبهاي غيرمخطط. آبهاي جهتگمکرده.
اما چرا بسياري از خواندن داستانهاي صفدري ناتواناند؟ چرا خوانندگان قدرت پيشروي ندارند؟ آنها به جستوجوي راهها، آبراهها، کانالها، مسيرهاي رفتن، مسيرهاي خواندن هستند. آنها خواهان تشخيص بخشها، مرزها، قلمروها و حَدها هستند. اما رمانهاي صفدري، فاقد طرح و پيرنگ پررنگ و قابل تشخيصاند. ساختار درختي و شاخه و شاخه، ساختار شکافتن راهآبي از پهلوي راهآبي ديگر، ساختار انشعابي ندارند، آنها ريزوموار عمل ميکنند. ناگهان در جايي ميرويند، سپس خط رستن آنها قطع ميشود و دوباره در جايي ديگر سر از خاک درميآورند. آنها قلمرو زدودهاند، به سادگي نميتوان دريافت يک بخش کجا آغاز ميشود و کجا پايان مييابد، خط روايي در آنها رها ميشود، گم ميشود، بعد، دفعتا در جايي ديگر از سر گرفته ميشود. خواننده در هنگام خواندن کارهاي صفدري گيج ميشود. جهتها را گم ميکند. تنها خوانندهاي ميتواند، به جهان داستانهاي صفدري پا بگذارد که از جهت گمکردگي باکي نداشته باشد. «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم» رماني پاراگرافبندينشده است. رماني فاقد پاراگراف دقيقتر: رماني بخشبندينشده، رماني مرزبندينشده، رماني غيرمخطط. هيچ حَدي
نيست، رمان را بايد يکنفس خواند حتي اگر از نفس افتاد، جملهها سيلوار ميآيند، روي هم ميغلتند، درهم فروميروند، بيآنکه امکان آن وجود داشته باشد که تعدادي جمله به يک پاراگراف تخصيص يابند. اصلا يکي از مشکلات اصلي خوانندگان در خواندن اين رمان همين عدم پاراگرافبندي است.
شخصيتهاي داستانهاي صفدري، «جهت گمکرده»اند. وجهي «بکتي» دارند. ميآيند، ميروند بيآنکه جايي براي رفتن و آمدن داشته باشند. بيآنکه بدانند به کجا ميروند و از کجا ميآيند. گيج و سردرگم دور خود ميچرخند. غالبا وقتي قدم برميدارند، برميگردند و به جاي پاي خود، به جاي قدمي که برداشتهاند نگاه ميکنند. انگار باور ندارند آنکه قدم برداشته خود او بوده، انگار باور ندارند آن جاي پا، جاي پاي خودشان است. «به پيش که رفتم، برگشتم سر جايم را نگاه کردم، جايي که يک دَم پيش من و چرخم در آنجا بوديم و ديگر نبوديم. دورشدن از آنجا برايم سخت بود» («با شب يکشنبه») «زير پاي خود را نگاه کرد، به چپ و راست و روي زمين بر جا پاي خود دنبال چيزي گشت» (داستانِ «دو بلدرچين» از مجموعه «تيله آبي»). «پا بر سنگي گذاشت و رفت. برگشت سنگ را نگاه کرد، نخستين سنگ که پا گذاشت بر آن و نگاهش کرد. ميان آن همه سنگ همين را باز نگاه کرد و پا گذاشت بر آن». (داستانِ «پريون»، «تيله آبي»). آدمهاي صفدري يا بين رفتن و ماندن ماندهاند، قدمي ميروند، قدمي بازمیگردند و پشت سر خود را نگاه ميکنند، يا از راه ميگريزند، راه را ميخمانند و با چرخ و واچرخ
زدن دور آن، آن را از يک خط راست بدل به خطي منحني ميکنند. «کمانکردن راه بيشتر در ياد ميماند تا از اين راههاي راست و يکدست و رام که در زير چرخها فروميرود و هي دنباله پيش آينده خود را به چشم ميکشاند، اما راه کمانه ميگريزد از خود و از چرخ و از گريز خود هم ميگريزد، تازه ميداني که رفتن چيست و ميداني بهسويي نميروي و از هيچسو نميآيي و گلايهاي نيست، اندوهي نيست اگر بشود از گريز هم بگريزي و کمانه شوي». (داستانِ «ديدارخانه»، «تيله آبي») مسئله چيست؟ چالاکي در جهت گمکردگي، بل مهمتر، بيباکي از جهت گمکردگي. از خط خارج شدن، بهگفته دلوزی، در آستانه «خط پرواز» قرار گرفتن و مقاومت در برابر تن به «زهزدن»دادن، امتناع از راهسپردن در راههاي زهکشيشده و کاناليزهشده و ايستادگي در برابر کنترلشدن.
«يوتوپيا» چيست؟ اگر آتوپويا «جهاني ديگر» است که رؤیای هر انقلابي است، بايد پرسيد چنانچه رؤیای يک مرد انقلابي تعبير شود و او در جهان ديگري از خواب برخيزد، در جهاني که آن را به جا نميآورد، چه رخ خواهد داد؟ او شرق، غرب، جنوب و شمال را گم خواهد کرد. حس جهتيابياش را از دست خواهد داد. مسئله صرفا معرفتشناختي نيست. مسئله هر انقلابي تا آنجا که به «يوتوپيا» مربوط است، مسئلهاي پديدارشناختي است. تن بايد خود را در جهاني تازه بهجا آورد، جهتها را مشخص کند، ابعاد را تشخيص دهد و بتواند خود را در اين جهان سکني دهد. درج کند. جهان ديگر که جاي خود دارد، آدمي هر بار به خواب ميرود، هر بار پيوندش با جهان براي مدتي به تعليق درميآيد، چون از نو از خواب برخيزد، نياز دارد تا جهان را از نو به جا آورد. هيچ متني، چون آغاز «طرف خانه سوانِ» (بخش نخست، «کومبره»)، «در جستوجوي زمان ازدسترفته» از مارسل پروست، نميتواند داد سخن را دراینباره، بهتمامي بدهد: «آدم خفته رشته ساعتها و ترتيب سالها و افلاک را حلقهوار در پيرامون دارد. بيدار که ميشود، به غريزه به آنها نظري مياندازد و در يک ثانيه ميتواند جاي خود را روي زمين و زماني را
که تا هنگام بيداري بر او گذشته است، دريابد. اما ميشود رشتهها درهم بپيچد و بگسلد... در همان بستر خودم هم، اگر خوابم سنگين بود و يکسره هوش از سرم ميبرد، ذهنام شناخت مکاني را که در آن خوابيده بودم وامينهاد، و هنگامي که در ميانه شب بيدار ميشدم به همانگونه که نميدانستم کجا هستم در لحظه اول نميدانستم حتي کيستم، تنها احساسي ساده و بدوي از وجود داشتم آنگونه که جانوري ميتواند در ژرفاي خود حس کند، از انسان غارنشين هم سادهتر بودم، اما آنگاه ياد -نه هنوز آنجايي که بودم، بلکه برخي از جاهايي که در گذشته آنجا بودم يا ميشد بوده باشم- چون امدادي آسماني بهسراغم ميآمد تا مرا از خلائي که خود بهتنهايي توان رهايي از آن نداشتم بيرون بکشد، در يک ثانيه وراي قرنها تمدن ميگذشتم و پيکره گنگ چراغ نفتي و سپس پيرهنهاي يقهبرگشته، آهستهآهسته تصوير اصلي من را باز ميساخت...».
کهکشان داستانهاي محمدرضا صفدري دور حفره بزرگي که در مرکز آن، سياهچالهاي بهنام «ساموئل بکت» قرار دارد ميچرخد و رفتهرفته به درون آن کشيده ميشود. در اينجا بهويژه، «در انتظار گودو» جايگاه بسيار ويژهاي دارد. صفدري مدام «استراگون»ها و «ولاديمير»هاي خودش را خلق ميکند. «گوگو»ها و «ديدي»هاي خودش را. مثلا در «سنگ و سايه»: «زوزو» و «شولو» و در «من ببر نيستم»، «آتو» و «شاتو». اما صفدري گامي هم پيشتر ميگذارد. استراگون با استراگون ديگري روبهرو نميشود. مثلا، پيش نميآيد، وقتي ولاديمير و استراگون در انتظار گودو ايستادهاند، کسي از روبهرو بيايد، از او مثلا استراگون بپرسد، کي هستي و او بگويد: من استراگونام! اما داستانهاي صفدري سرشار از چنين چيزها است. بهویژه در «من ببر نيستم». زارپولات زني به نام گلافروز دارد، شبي، شبگريز ميکند، فرار ميکند و ميرود. عروسي ميآورد، زن نوذر، نام او را، گلافروز مينهد. وقتي هم زني از پس چهل سال پاي به خانهاش ميگذارد، ميگويد همان گلافروز است که چهل سال پيش از اين، از همين خانه، شبگريز کرده بوده است. گلافروز زن نوذر، در همان پنجدري گلافروزي که زن زارپولات
ميايستاده، ميايستد و جامههاي او را از يخدان آبنوس درميآورد و برمیکند. تن ميکند. نوذر هم يکي نيست. نوذر کيست؟ پسر دخت زارپولات؟ پسر زارپولات؟ برادر گودرز؟ يا خود گودرز؟ نوذر را بدنها است. هر بدن، هر آن و هر دَم، ذيل نامي، نامبردار ميشود و هر آن و هر دَم جامهاي به بَر ميکند. جامهها، مدام، از بدنها پر و خالي ميشوند. نامها مدام بدنها را مييابند و رها ميکنند. چرا «من ببر نيستم» چنين آغاز ميشود؟ چرا اينگونه روي پارهاي از «طرف خانه سوان» که نقل کرديم، تا ميخورد؟ چرا نوذر تا از خواب برميخيزد نخست بايد به خاطر آورد، نامش چيست و تا اطمينان يابد، بايد نام خود را با خود واگويه کند؟ چرا به دنبال جامهاش ميگردد؟ «در يکي از همان روزهاي آزادي، پيش از دميدن خورشيد، يکي از ريگستانيها از خواب بيدار شد و نخستين چيزي که بهيادش آمد اين بود که هنوز زنده است و باز هم بيدار شده است و نامش نوذر است و ميتواند از جا بلند شود شلوارجامهاش را بپوشد در خانهاي که دوش و پرندوش و پيش پرندوش توي آن خوابيده بود چند بار خود را به نام صدا کرد تا به يادش بيايد از کي و چه کساني او را به اين نام صدا ميکردهاند و به
دنبال جامهاش گشت که دوش به لنگري آويخته بود...». مسئله چيست؟ «تغيير جهت»، مهمتر: «جهتگمکردگي». تأليفي ديگر از اين قضيه را در نظر آوريم: پروست: پديدارشناسي، تن و جهان، بهويژه آغشتگي جهان به بو، مزه، حس و لامسه و تقويم آنها در يک بدن-جهان. بکت: رفتن، آمدن، تکرار رفتوآمدها، سردرگمي و جهت گمکردگي. صفدري: الحاق مسئلهاي پروستي به مسئله بکتي. اندراج پديدارشناسانه جهتيابي تن در جهان، در جهت گمکردگي. سر آخر: مهمتر، مسئله بيدار شدن از خواب، بيداري در جهاني ديگر، بيداري در آتوپيا.
کابوس چه پيوندي با آتوپيا دارد؟ اگر بيدارشدن در جهاني ديگر، رؤیای هر سوژه انقلابي است، «زوال جهان»، محو تدريجي جهان، ديزالو جهان، کابوس طبقه سلطهگر است. او جهان را همان ميخواهد. همان که بود. او نگران است، جهان چنانکه بايد باشد، آنطور که بوده و شايسته است که همچنان آنچنان باشد، نباشد. اگر «آتوپيا» با «جهت گمکردگي» پيوند دارد، «زوال جهان» در رهن «وسواس» است. همواره، از پيش، روي سيماي جهاني که دارد محو ميشود، لکهاي افتاده است. کوشش جانفرسا براي زدودن اين لکه، وسواس «زوال جهان» است. در افق، روي يک خط، محمدرضا صفدري و غزاله عليزاده، در کنار هم دارند قدم ميزنند. «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، «خانه ادریسیها» و «طرف خانه سوان» مسئله چيست؟ «خانه ادریسیها»: زوال جهان، لکه و وسواس. از اين ديدگاه «لقا» مهمترين شخصيت اين رمان است. به اين بازميگرديم.
«خانه ادریسیها» روايت «زوال جهان» ادریسیها است. روايت زوال خانه آنها. شورشيها، آتشکارها از کوه سرازير ميشوند، شهر را فروميگيرند، سرآخر، به پشت در خانه ادریسیها ميرسند، داخل ميشوند و مردم را در خانه ادریسیها اسکان ميدهند. خانه ادریسیها به اشغال ديگران درمیآید و بدل به خانهاي ديگر ميشود، بدل به جهاني ديگر. لباسها، کتابها، اشياء قيمتي، هر آنچه نشاني از آن زندگي اشرافي پيشين بر پيشاني داشت، در حال رنگ باختن است. در حال محو شدن. اما، اينجا، بيش از محو تدريجي نماها، بيش از «ديزالو نماها»، با «ديزالو بوها» سروکار داريم. ديزالو رنگها. ديزالو بوها. «بیرنگوبو» را بايد از هم شکافت: جهاني که دارد محو ميشود، بيرنگ نميشود، بل، بيشتر، بيبو ميشود. «مادربزرگ... به پشت گوش عطر ميزد، عصير ياسمن تلخ در فضا پراکنده ميشد». «رحيلا يک غنچه گل سرخ ميچيد، بو ميکشيد و به زلف ميزد». «کشوهاي ميز آرايش را باز ميکرد، شيشههاي عطر را رو به آينه ميچيد، پاريسي سالهاي هزارونهصد، مسکويي، ايتاليايي، چيني و هندي، عطرهاي دريايي آن سوي اقيانوسها، مشک، توس و مورد و عنبر سياه. از اسباب آرايش جز عطر چيزي نداشت، در
هر کشو چند شيشه». پُر بيراه نيست، در چنين جهاني، هجوم بدل به هجوم عطرها شود. آنچه رنگ ميبازد، بو است و آنچه چون طوفان از راه ميرسد، بو. طوفان بو. بوي بدنها، بوي عرق زير بغل، بوي لباسهاي ديرمانده در تن، بوي «مراقبتنشده». بو «بهطورکلی». اما مهمتر از همه: بوي مرد. «بوي مرد لقا را منقلب ميکرد. وقتي کارگرها براي بيلزدن باغچهها، هرس درختها و چيدن علفهاي هرز، چند روزي ميآمدند، در اتاق خود ميماند و پايين نميآمد، هر رگه بو او را به دستشويي ميکشاند و بيوقفه عق ميزد». مسئله صرفا اين نيست که بايد عطاي آن بوها را به لقايش بخشيد. مسئله خود «لقا» است. لقا دل در بقاي چيزها دارد. صورتبندي ديگري ميکنيم: الف- خسيس، کسي که دفع نميکند. کسي که يبوست دارد. ب- وسواسي، کسي که سخت لمس ميکند، سخت جذب ميکند، کسي که زود دلش بههم ميخورد، بالا ميآورد و عق ميزند. دقيقتر: مسئله اين است: «دلگريختگي» و «دلپيچه». زنان در «من ببر نيستم به بالاي خود تاکم» دلگريختهاند. در دلشان، چيزي به آني ميافتد، دل آتش ميشوند، گُر ميگيرند، مجنون ميشوند و شبگريز ميکنند. خانه را وا مينهند و راهي «راهها» ميشوند.
اما لقا دل در گرو خانه دارد. نهتنها پاي گريزش نيست. بل، آنچه از راه رسيده، آنچه چون سنگهاي سيلاب آورد، راه به خانه باز کرده، دلآشوبش ميکند. دلگريختگي و دلآشوب. اما چه رماني بيش از همه در رهن «مزه»ها و «بو»ها است؟ بيگمان «در جستوجوي زمان ازدسترفته». بهویژه «طرف خانه سوان». در مسئله بوها، غزاله و مارسل تلاقي ميکنند. اما آنچه «من ببر نيستم»، «جستوجو» و «خانه ادریسیها» را روي يک بردار قرار ميدهد، محو تدريجي يک جهان است. دقيقتر: بيدارشدن، چشمگشودن در جهاني ديگر. ديزالو يک جهان در جهان ديگر. امحاء يک جهان در جهان ديگر. «من ببر نيستم»: ديزالو-جهت گمکردگی، «جستوجو»: ديزالو-فراموشي، «خانه ادریسیها»: امحاء-عدم امحاء. دقيقتر: وسواس زدودن لکهاي با «ابقاء» و بي«امحاء». به اين بازمیگردیم.
اما از نو به ويرتو و فونتانا، به توان و بخت بازگرديم. به قصه سد و سيلابها: آتشکارها از کوه ميآيند. از جنس کوهاند. از جنس سنگ: «مردم ميگويند بند نافشان را با سنگ کوه بريدهاند». پس چون سنگ کندهاي آب آورد، چون سنگهاي سيلابي از راه ميرسند. دقيقتر: خود سيلاند. «بانوي سالخورده گفت: برويد در را باز کنيد! وهاب در آينه به سراپاي خود نگاه کرد، چشمهاي او هراسان بود، موها را با دست صاف کرد: سر و وضع من خوب نيست». «ياور دکمه کت را بست: آنها کار به ظاهر ندارند، سيل آمده پشت خانه». خانه ادریسیها، خانهاي است که غرق خواهد شد. خانهاي که آب از سرش خواهد گذشت. خانهاي در آستانه رفتن در زير آب: «فردا ميترسم ميزها هم به راه بيفتند، کاسهها شنا کنند، ماهياي حوض بروند سر شاخهها». «ياور به خنده افتاد. دست روي زانو کوبيد: ماهي سر شاخهها؟ پس کلاغها کجا بروند؟». «وهاب پوزخند زد: زير آب شنا ميکنند». چه شده است؟، آيا بايد از «بخت بد» دم زد؟ آيا ادریسیها، بختيار نبودهاند و بختشان برگشته؟ مسئله صرف اين نيست. مردم چون سيل، چون نيروي بخت، چون فونتانا از راه رسيدهاند، اما آنچه موجب زوال است، نيکبختي و نيکاختري
مردم و طالع بد ادریسیها نيست. در اينجا، از نو بخت، تختهبند «استعداد» و «آمادگي» ميشود. تختهبند سد، انسداد راههاي بخت و در مهار آوردن آن. اما به وجهي منفي. اينجا «سدي» هست، اما سدي شکسته. سدي اشکافته، سدي با ديوارهاي ترکخورده. «خانه-سد»، خانه چونان سدي در برابر آنان که بر ديوارها، سيلآسا ميسايند و آن را ميفرسايند. مسئله اين است: نيکبختي و نيکاختري مردم هيچ است، هرچه هست، همه زوال استعداد، زوال آمادگي و زوال توان است. «بروز آشفتگي در هيچ خانهاي ناگهاني نيست، بين شکاف چوبها، تاي ملافهها، درز دريچهها و چين پردهها غبار نرمي مينشيند، به انتظار بادي که از دري گشوده به خانه راه بيابد و اجزاء پراکندگي را از کمينگاه آزاد کند». چه در فتح و ظفر، چه در زوال و وبال، آنچه مستور ميشود، نيروي بخت است. دقيقتر: نيروي مردم، نيروي «امر ناگهان» (بروز آشفتگي در هيچ خانهاي ناگهاني نيست)، نيروي آنچه پيشبينيناپذير است و نميتوان از پيش دانست از کدام مسيل جاري خواهند شد، تا بر راهشان سيلبند افراشت.
وسواس. لکه. پديدارشناسي و مالکيت. وجهي از شیء، از عين، مدام ميگريزد. تن به تقلاي ما براي در ديد آوردن نميدهد. پديدار نميشود. مثالي مشهور است: مکعبی را در نظر بگيريد. شما وجه روبهرو، وجوه اطراف و وجه بالاي آن را ميبينيد. اما وجه پشت و وجه زير آن را نميبينيد. بااینحال، ميدانيد که اين دو وجه هم هستند. اگر بخواهيم آن را تمام ببينيم، در شش وجهش، بايد به دور آن بچرخيم. اولا، بااینکه مکعب دارد ديده ميشود، هراندازه شفاف، هراندازه روشن، هراندازه تابناک، باز، خواهناخواه، همواره روي آن لکهاي افتاده است. سايهاي افتاده. اين لکه چيست؟ همان وجه يا وجوه غايب. آن پاره از عين که ديده نميشود، روي پارههاي پديدار، سايه مياندازد. پديدارشناس: سوژه وسواسي. همچنين او کسي است که شیء را در تصرف تام ميخواهد. در مالکيت مطلق. در پديداري حداکثري. وجه غایب شیء، وجه روبهامحاء شیء، دقيقتر بخش روبهزوال شیء، روي «وسواس زوال»، روي لکههاي افتاده در تاروپود جهاني که دارد محو ميشود، تا ميخورد. «پيش از غذا، ليوان را برابر نور ميچرخاند مبادا لکهاي داشته باشد». لقا پس ميزند، عق ميزند، بالا ميآورد. لقا بوي قليا و صابون
ميدهد. نگارهاي از شستگي و رفتگي. مهمتر: ضد لکه. سرآخر: وسواسي. لقا: جوشخوردگي زوال، امحاء، لکه و وسواس. سي کن! سير کن! سيل کن! سيلکردن به معناي نگاه کردن هم هست. دقيقتر: اگر وارونه بنگريم، نگاه کردن، سيل کردن است. سيل کردن، از سهستن است. چه بوده؟ سي هستن؟ سو هستن؟ هرچه هست، سيل کردن، سير کردن است، سو کردن است. سي چيزي نگاه کردن است. اينجا، نگاه کردن، چيزي چون جاري شدن است. بهسوی چيزي سرريز شدن است. انگار، اينطور نيست که نور از اشياء و اعيان جهان بتابد، بيايد، بگذرد از آستانه پلکها و بنشيند در نهانخانه چشم. انگار نگاه از چشم ميريزد، ميآيد، به عين ميچسبد و عين را عيان ميکند. معناهاي عين سرريز ميکند. عين: چشم. اصلا، عين خود چشم است. عين، عيني است که مينگرد. اينجا عين، در اين معنا، به ديدار آن گزاره دلوزي ميرود که ميگويد: نگاه در خود چيزها است. اين را ترجمه کنيد به: عين، عين است. عين، چشم است. عين، ميبيند. اما آنچه، الان، نقدا، به بحث ما مربوط است، معناي ديگري از عين است. عين: دهنه، چشمه. عين، آنجا است که چيزي از آن ميجوشد. جاري ميشود. اما اين عين کدام عين است؟ نگريده است يا
نگرنده؟ نگار است يا نگارگر؟ چشم است يا ابژه؟ اين بماند.
مسئله اين است: چرا، اينجا، در کارهاي صفدري، چيزها در آبها ديدار ميآيند؟ دقيقتر: «ديدارهتر» ميشوند. ديدنيتر ميشوند. انگار، آبها، به چيزها، درخشش اعطاء ميکنند. انگار، آنچه هست، در ماندنش ديدني نيست، در رفتن ديدني ميشود. «ديدم يک چيز زردي رو آب ميآيد سينهام لرزيد دلم نيامد بردارمش از بس آرام ميرفت ايستادم سيل کردم رو آب رفت برگ ديدارهاي بود... من ميگويم برگ بيد شما بگوييد يک پياله زرد زرد». پاري واژهها ميدرخشند: «سيل کردن». «ديداره»بودن. فرمول «سيل کردن» اين است: چيزي که بر جا مانده است، نگاه از پياش نميدود، اما چيزي که بر آبها ميرود، نگاه از پياش ميدود، جاري ميشود. نگاه کردن، سيل کردن ميشود. اينجا، نگاه کردن به چيزي که دور ميشود، ارزش حياتي دارد. اما آنچه بر آبها ميرود از چه رو «ديداره»تر است؟ پياله در آب زیروزبر ميشود، ميچرخد، هر بار وجهي از آن روي آب ميآيد. آنچه بر آب ميرود، ميچرخد. بیآنکه چشم دور «عين» بگردد، بي نگاه چرخان، عين، خود، چرخ ميزند. شیئی که بر آب ميرود، چون تاسي است که هر بار وجهي از آن روي صفحه مينشيند. «جوي آب از ميان گزها ميرفت... پوست
هندوانهاي روي آب ميآمد ترکهاي از گز شکستم دنبالش دويدم با ترکه پوست هندوانه را زدم، پوست هندوانه وارو شد سنگين شد سياهياش به زير رفت سفيدياش بالا آمد». فرمول «سيلکردن» را بازنويسي ميکنيم: عين، عين را، در عين بهتر ميبيند. (چشم، ابژه را در چشمه بهتر ميبيند). دقيقتر: عين، عين را در رفتناش عيانتر ميبيند. اينجا، داستان چيزها، «اعيانالعيون» است: چيزهاي چشمهها. چيزهاي آبها. چيزها را آبها ميبرند و ميآورند. چيزها، پیدرپی، مچامچ، دستبهدست ميشوند، از آب گرفته ميشوند و به آب سپرده ميشوند. هيچ «انباشتي» در کار نيست. هر چه هست «غناهشتي» است. غناهشت غلتيدن چيزها در آبها. اما، در «خانه ادریسیها» کار از لوني ديگر است. اشياء اشرافياند. عتيقهاند. انباشته، سنگين، سخت در جاي خود استوار. حتي اگر دامني باشند، سبک نيستند. سنگيناند. اگر پيراهناند، تيرآهناند. سالها در کنج کمدي، آويخته از چوبرختي، البسهاي مجلسي و زينتي. از تن درآمده و بتن (سيمان)شده، به هيئت يکي چونان عتيقه. به ياد آوريم، وهاب، تا چه اندازه از جاکن شدن، از شناور شدن، از سيلابي شدن چيزها نگران است: «فردا ميترسم ميزها هم به راه
بيفتند، کاسهها شنا کنند، ماهياي حوض بروند سر شاخهها». آنچه وهاب را نگران ميکند، زنان داستانهاي صفدري را به شوق ميآورد و دلگريخته ميکند.
چگونه ابزار کار بدل به سلاح ميشود؟ بدون شک اين پرسشي انقلابي است. داس داس است. تاس ريخته ميشود. داس. تاس. وجهي ديگر از تاس، ديدار ميآيد. داس- ابزار بدل به داس- سلاح ميشود. اينجا، شاخ پیدرپی بدل ميشود. شاخ چپق ميشود. شاخ شيپور ميشود. شاخ تيغه کوزهگري ميشود. شاخ مهرهاي در ميان مهرههاي گردنبند ميشود. اما چرا صفدري گام آخر را برنمیدارد؟ چرا شاخ بدل به سلاح نميشود؟ صفدري آنچه را از آن بازمانده است، در بازيها، بازمییابد. هرچه در روايتهاي بدنه، از بدلشدن ابزار به سلاح خبري نيست، روايتهاي بازيها، مملو از چنين تبديل و تبدلهايي است. بيدرنگ، بیفزایم، اگر اصلا انفکاکي بين روايتهاي بدنه و روايتهاي بازي باشد، چه، اينکه، اينجا، هر اصلي فرع است، هر چشمهاي سرچشمهاي ديگر دارد و هر کار و باري، بازي است. فرمولي ديگر بنويسم. فرمول داستاننويسي صفدري چيست؟ «زندگي بازي است». کودکي، پاي برهنه، رفتن و آمدنهاي بيجهت، بازي کردن، چيزي فراچنگ نداشتن براي بازي کردن، جهاني بدون اسباببازي، چنگزدن به سنگها براي بازيکردن، سنگها را در مشت گرفتن، سنگها را بر پشت پلکها نهادن، سنگبازي کردن. با سنگها
خوشي کردن. پرسشي ديگر: چه کسي چيزها را به چيزي ديگر بدل ميکند؟ يک جادوگر؟ شايد. اما، او در برابر کاري که کودک با اشياء ميکند، نوباوهاي بيش نيست. کودک در بازي، آنچه را ندارد، با بدلکردن چيزي به چيز ديگر، ابداع ميکند. کودک، هم اوست که پیدرپی چيزها را به آبها ميسپارد و هر دم از آبها ميگيرد. شاخ کوزهگري را برميداريم و فرمولي را که پيشتر نوشتهايم، از نو تراش ميدهيم: زندگي بازي است. بازي جنگ است. اعيان بازي عين اعيان جنگاند. «زوزو»، «شولو» و «سرباز» در «سنگ و سايه» با يک تکه چوب چنين ميکنند. «آهسته گفت: اسب من... هم تفنگ است هم اسب. هرگاه بخواهم سوارش ميشوم ميتازم. هرگاه هم بخواهم، تير ميچکانم». «سرباز... دست چپ را به گردن اسب گذاشت و پاي راست را جهاند به کمر آن نيمچرخي زد چنانکه سر چوب زمين را خراشيد. با دست راست کوبيد به کپل اسب و کمر راست کرد». «شولو جست زد گردن اسب چوبي را که به زمين افتاده بود، گرفت و برد افسارش را به جايي از نيمدر گره زد». در «من ببر نيستم» زن- کودک، دقيقتر زني خلوچل، شیرینعقل و ديوانه، «فريال» نام، عينا، عين همين نقش را بازي ميکند: «گرز نخلي ميان پاها گرفته
بود... سوار گرز شد، اسب گرزیاش را تاراند با گردن و سينه کج گرفته رو به باد رفت و برگشت... کپل خود را بهجاي کپل اسب با دست کوبيد و گردن کج گرفت ايستاد کاکل اسب را نوازش کرد».
سرآخر، صفدري در چه جغرافيايي مينويسد؟ چرا در داستانهاي او «پيرنگ» اين اندازه «کمرنگ» است؟ چرا پارهپاره روايتهاي او بیآنکه در طرحی منظم، جا گيرند، چون پارههايي جاکنشده و سيلابي، ميغلتند و زیروزبر ميشوند و چرا به ياد آوردن اين پارهها، مهمتر، چفتوبست اين پارهها تا اين اندازه سخت است؟ چرا اين پارهها به آساني قصهاي واحد نميسازند؟ دقيقتر: چرا اين رمان حافظه را ميآزارد؟ «من ببر نيستم» و «سنگ و سايه» رمانهايي «پيرنگ-کمرنگ»، «ضد يادوارهاي»، «ضد انباشتي» و «ضد تاريخي»اند. صدر و ذيلي ندارند. آنها بيش از آنکه درباره تاريخ باشند، درباره شدن ناباند. او جابهجا در «سنگ و سايه»، از سربازي، هخامنشيگونه، با اسب و تفنگي چوبي، با کلاه و خودي، زهوار دررفته و پوسيده مينويسد و تاريخ و يادوارههاي آن را به سخره ميگيرد. چنانکه پيشتر، «در من ببر نيستم»، «زارپولات» سنگنبشتهها را از خاک درمیآورد و چون ناتوان از خواندنشان بود، ارجشان نمينهاد و چون پارهسنگي، چون هر سنگي ديگر، در ديوار باغ به کار ميبرد. صفدري، در «بيرون درون»، در خارج-درون از تاريخ متافيزيکي ايران مينويسد. بر يک «لبه بيروني». بر
نوار ساحلي جنوب ايران. «ابراهيم دمشناس» مينويسد: «در دوره صفويه... خطکشي کلاني در حدود کشور انجام ميشود، چنانکه متأثر از انديشه اندروني-بيروني، در نظام ديواني، کرانههاي ساحلي جنوب کشور و جزاير و سواحل آن سوي خليجفارس را بيرونات ناميدند». محمدرضا صفدري در «بيرونات» مينويسد. در بيرونات تاريخ متافيزيکي ما ويران کردن طرح، ويران کردن پيرنگ، ويران کردن تاريخ است. گويي نيرنگ تاريخ، پيرنگ است. صدر و ذيلاش، آغاز و انجامش، بهویژه غاياتش.
اين جستار، در پاسخ به دعوتي بر سر تأمل بر «حافظه تاريخي» ارائه شد. آشکار است، سخني که رفت، يک سر بر ضد حافظه تاريخي، يادمانها، اشياي يادوارهاي و مدد گرفتن از گذشته براي جهتيابي آينده بود. سخني که رفت، بطلان «گذشته چراغ راه آينده است» بود. مهمتر: قرائتي بر عليه استعداد و آمادگي و اظهار لحيهاي بر آريگويي فوري و آني به نيروي بخت بود. قرائتي عليه انباشت و اظهار لحيهاي به خوشآمدگويي به غناهشت امر سيلابي و هر آنچه سيل آورد است. اما، اگر هنوز کسي هست که در کنه جاناش، آتشي از «حافظه تاريخي» روشن است و بدان ميلش ميکشد، جا دارد، در پايان، در باب جهت گمکردگي و حافظهزدايي و توان مقاومتي که در آن است، اين پاره از «بار هستي» از «ميلان کوندرا» را نقل کنم: «ترزا نخستين روزهاي هجوم را به ياد ميآورد. مردم لوحه نام خيابانهاي تمام شهر را پايين ميآوردند و تابلوهاي جادهها را از جا ميکندند. در ظرف يک شب حتي يک لوحه و تابلو در بوهم باقي نمانده بود. سپاه روس هفت روز تمام در کشور سرگردان بود و نميدانست به کجا برود. افسران روسي به دنبال ساختمان روزنامهها، تلويزيون و راديو ميگشتند، اما نميتوانستند آنها را پيدا
کنند. از مردم سؤال ميکردند، اما آنها شانه را بالا ميانداختند يا نشاني نادرست در جهت عوضي را نشان ميدادند». «جهت عوضي». توپخانهاي که رو به سوي ديگري آتش ميگشايد. تمام مسئله اين است.
منابع:
«ما و ماکياولي»، لويي آلتوسر، ترجمه فواد حبيبي و امين کرمي، نشر اختران
«جريان زيرزميني ماترياليسم مواجهه»، لويي آلتوسر، ترجمه صالح نجفي و آرش ويسي، نشر بيدگل (منتشرشده در مجموعهمقالاتي با عنوانِ «نامهاي سياست»)
«هزار فلات»، رساله در باب کوچگرشناسي: ماشين جنگ، ژيل دلوز، ترجمه پيمان غلامي، سايت عصبسنج
«شهريار»، نيکولا ماکياولي، ترجمه داريوش آشوري، نشر آگاه
«من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، محمدرضا صفدري، نشر ققنوس
«سنگ و سايه»، محمدرضا صفدري، نشر ققنوس
«تيله آبي»، محمدرضا صفدري، انتشارات زرياب
«سياسنبو»، محمدرضا صفدري، نشر قصه
«خانه ادریسیها»، غزاله عليزاده، نشر تيراژه
«طرف خانه سوان»، جلد اول در جستوجوی زمان از دست رفته، ترجمه مهدي سحابي، نشر مرکز
«بار هستي»، ميلان کوندرا، ترجمه همايون صنعتي، نشر گفتار
«شاعر بيرونات»، نگاهي به مکانهاي دوردست، ابراهيم دمشناس، سايت ادبيات اقليت
به ياد ميآورم محمود درويش، اينجا، در بين ما، در ميان نويسندگان ايران، شعر خوانده است. به ياد ميآورم عبده خال و يوسف زيدان اينجا داستان خواندهاند. به ياد ميآورم اورهان پاموک اينجا داستان خوانده است. به ياد آوردن آينده. چگونه ميتوان آينده را بهياد آورد؟ چگونه ميتوان در برابر به ياد آوردن گذشته، دست به ابداع يادآوري آينده زد؟ اول اينکه يادآوري آينده بيسردرگمي، بيسرگيجه، دقيقتر، بي«جهتگمکردگي» ممکن نيست. بيگمان محمود درويش، عبده خال، يوسف زيدان و اورهان پاموک هرگز در اينجا، در ميان نويسندگان ايران شعر و داستان نخواندهاند. وقتي من آغاز به سخن کردم، وقتي به سوي بعضي از شما خيره شده بودم، برق تعجب، مهمتر برق ترديد را در نگاه برخي ديدم. برقي حاکي از اين: کي بوده؟ کي آمدهاند؟ چهطور شده که من ماجراي به اين مهمي را متوجه نشدم؟ نکند از خاطر برده باشم؟ يک آن، اين پريشانگويي، ره به سردرگمي برد. يک آن، گويي ما در زمان و مکان ديگري، و نه در اينجا، بل در آنجاي ديگري بوديم. اما به اين سردرگمی بايد نام دقيقتري اعطا کرد: «جهتگمکردگي». اصلا، سخنگفتن از به ياد آوردن آينده بهجای به ياد آوردنِ گذشته، دستکم مستلزم گونهاي از «تغيير جهت» است.
لويي آلتوسر در «ما و ماکياولي» به نقل از «ماکياولي» در «هنر جنگ» مينويسد: «بايد بداني که... توپ را، بهويژه آنها که روي گاري حمل ميشوند، نميتوان در صفوف نيروها قرار داد، زيرا هنگامي که آنها حرکت ميکنند، نوک آنها در جهت مقابل مسيري است که روبه آن آتش ميگشايند». آيا وقت تغيير آرايش نرسيده است؟ آيا همچنان، ميتوان در ميان صفوفمان، عرادههاي آتشبار روشنفکري ايران، عرادههاي ساعدي، براهني، گلشيري و محمد مختاري را حمل کرد؟ آيا ممکن است آنها مانند توپهايي که ماکياولي ميگويد، رو به ما آتش بگشايند؟ رو به ما همراهانشان؟ بيگمان چنين است. محمد مختاري، بدل به بيرق محافظهکاری ادبی شده است. مجلهاي که بَري از علايق محافظهکارانه نيست، نام يکي از دفترهاي شعر محمد مختاري، نام «وزن دنيا» را بر خود نهاده است. چه بايد کرد؟ اکنون مختاري رو به ما آتش ميگشايد. مسئله اين است: تغيير جهت. بل مهمتر: جهتگمکردگي. به ياد آوردن آينده در برابر به ياد آوردن گذشته.
اما اينها چه ربطي با محمدرضا صفدري و با سيلابهايي که در داستانهاي او ريزوموار صفحه صاف فلات را درمينوردند، دارد؟ چه ربطي به ماترياليسم تقدير دارد؟ نيکولا ماکياولي، وقتي ميخواهد درباره «بخت» و «توان» سخن بگويد، وقتي دارد در «شهريار» درباره مفاهيمِ شناختهشده «فونتانا» و «ويرتو» حرف ميزند، ميگويد: «من بخت را به رود سرکشي همانند ميکنم که چون سر برکشد، دشتها را فروگيرد و درختان و بناها را سرنگون کند و خاک را از جايي کند و بهجاي ديگر افکند و هرکسی از برابرش گريزد و در پيشگاه خروشش به خاک افتد و هيچچيزي را در برابر آن ياراي ايستادگي نباشد. بااینهمه، اگرچه طبعش چنين است، اما چنين نيست که در روزگار آرامش از مردم کاري برنیاید. بلکه بر آن سدها و خاکريزها بنا تواند کرد تا به هنگام سرکشي سرریزش به آبراهي ريزد يا آنکه چنان بيامان و زيانبار برنجوشد». سيلي که از راه ميرسد، بخت، سرنوشت و «فونتانا» است و سَد «ويرتو»، توان، استعداد و آمادگي است. اما بيدرنگ بايد پرسيد، اين سَد بستن بر سيلابها، اين مهار زدن بر بخت، اين استعداد و آمادگي رويارويي با پيشامدها به چه کسي سود ميرساند؟ دقيقتر: به چه کسي
بيشترين سود را ميرساند؟ به سوژه خلاق تغییر و ابداع یا به نهادهای کنترل. همچنين بايد پرسيد: آيا دگرگون اصلا نيازمند آمادگي قبلي است يا نه؟ دقيقتر: آيا دگرگونی رهآورد شناختي هر چه دقيقتر از جهان است يا رهآورد «جهتگمکردگي» و از دست دادن مختصات فضايي و مکاني جهان موجود؟
آلتوسر «در ماکیاولی و ما» (ترجمه فواد حبيبي و امين کرمي، نشر اختران) درباره «شهريار» ماکياولي ميگويد: «زير لواي شهريار، به واقع وي در حال خطابکردن مردم است. اين مانيفست همواره تودهها را بهمنظور سازماندهيشان در قالب نيرويي انقلابي مورد خطاب قرار ميدهد». آلتوسر همچنين از گرامشي نقل ميکند: «ماکياولي در مانيفست خويش، مردمي ميشود». چه شده است؟ چه ميشنويم؟ کتابي که تاکنون ميپنداشتيم به کار آموزش، به کار آموزش حکمراني ميآيد، بدل به کتاب مردم، بدل به کتاب دگرگونی شده است. اما چهطور چنين چيزي ممکن است؟ آلتوسر روي آنچه ماکياولي خود، در شهريار ميگويد، انگشت ميگذارد و «جهت وارونه» آن را نشان ميدهد. ماکياولي نوشته است: «شخص بايد... يکي از مردم باشد تا به درستي خصيصه فرمانروايان را دريابد». الف- آنکه حاکم را ميشناسد، مردم است. ب- شناخت حاکم بيش از آنکه به کار حاکم بيايد، به کار مردم ميآيد. دقيقتر، شناخت نهادهای کنترل و روشهاي آن، به گونهاي وارونه بدل به رسالهاي در باب دگرگونی ميشود. بدل به يک مانيفست انقلابي. آلتوسر چيزي درباره «سدشکني» نميگويد، اما اگر منطق او را تا آخر ادامه دهيم، بايد
بگوييم، سد بستن بر سيلابها کار نهادهای کنترل است، اما کار مردم کاري ديگر است: اگر نه سدشکني، دستکم توليد سيل، بدل به سيلابشدن. ميخواهم خطر کنم، اين مغالطه يا شطحگويي را بکنم و بگويم، چه کسي بيش از هر کس ديگري مايل است تا بين بخت و توان، بين ويرتو و فونتانا گونهاي شکاف حفر کند؟ دقيقتر، گونهاي خندق. بله خندق اصطلاحي جنگيتر است و اينجا در خواندن ماکياولي و آلتوسر خيلي بيش از شکاف به کار ما ميآيد. چه کسي مايل است از طريق کاربست اين خندق، فونتانا را در مهار ويرتو در آورد؟ اگر فونتانا سيل و ويرتو سد باشد، ميتوان گفت مردم در راه، مردمي که ميآيند، سيلاند و تدابيري که نهادهای کنترل به کار ميبندند، ويرتو است. در واقع، مردم، خود به تمامي بختاند و توان مردم همان بخت مردم است. مردم بيش از آنکه نيازمند آمادگي باشند، نيازمند آريگويي به بخت خود هستند. تنها کسي که خود يک بار به نيروي بخت بر کرسي نشسته است، از تکرار بخت ميهراسد، چه ممکن است، بخت، تخت را بگرداند. آري، توان مردم همان بخت مردم است. اگر مجاز باشم مداخلهاي ديگر بکنم، بايد بگويم، ما از آموزههای کارل اشميت درباره «الهيت سياسي» ميدانيم، همواره
با يک «استثناء»، با يک ويژگي «فراقانوني» خود را بر مينهد، خود را اساس مينهد. اما همين قدرت، بيدرنگ پس از بر تخت نشستن، آن «استثناء»، دقيقتر، بخت را در بيرون، در يک بيرون مطلق ميگذارد و اعلام ميدارد کاربست آن ديگر مجاز نيست. اگر مجاز باشيم، در کار کارل اشميت، «استثناء» را به «بخت» ترجمه کنيم، بايد بگوييم، قدرت (consitituent power)، راه تکرار بخت را سد ميکند، بخت را تختهبند تخت ميکند و فونتانا را در مهار ويرتو در ميآورد. اگر به خوانش آلتوسر از ماکياولي وفادار باشيم و منطق او را تا سرحدات نهايي آن پيش ببريم، اگر همچنان به وارونهخواني آريگو باشيم، بايد بگوييم، مردم مطلقا، مطلقا، مطلقا نيازمند هيچگونه ويرتو، توان، استعداد و آمادگي نيستند. دقيقتر: مردم به توان دفاعي نياز ندارند، آنها را توان تهاجمي به کار آيد. و بخت يکسر خود تهاجم توان است. بخت اصلا چيست؟ آريگويي به آنچه در راه است. اگر بخواهيم، سرآخر همه اينها را در موقفي دلوزي بخوانيم، ميتوانيم گفت: بخت، تواني ايجابي و ويرتو، تواني منفي است.
اما چه کسي سدها را شکسته است؟ چه کسي از سر رسيدن مدام سيل و سيلابها مينويسد؟ کدام نويسنده است که آدمهاي داستانهايش با رسيدن سيلابها، با جاريشدن جويها، دلگريخته ميشوند؟ دلخوش ميشوند؟ از محمدرضا صفدري سخن ميگويم. در داستان صفدري، مدام سيلها، سيلابها، آبها از راه ميرسند، با سنگها، سنگکندها و چيزهايي که آبها با خود آوردهاند. مقدر است که آبها از راه برسند. اما آنچه آبها با خود ميآورند، يکسر در رهن تصادف است. در رمان «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، تابوتي که «م. دال» را در آن مينهند، از آب گرفتهاند. اين تابوت را سيل با خود آورده است. «نوذر گفت: تابوت را از کجا آوردي؟ دربان گفت: آن پايين توي دره، پارسال که سيل آمد کنار رودخانه پيدايش کردم. شايد مردهشوخانه رودانيها را سيل برده، ميخواستم با چوبش براي مرغهام لانه درست کنم». در همين رمان، پيالهها، پیدرپی بر آبها رها ميشوند، آبها آنها را ميبرند، باز بر آبها ديدار ميآيند، به آب داده و از آب گرفته ميشوند. پيالهها بر آبها، دست به دست ميشوند. صفدري در آغاز «سنگ و سايه» مينويسد: «سنگهاي ريز و درشت. دره انجير از کوه
بيرمي ميرسيد. رسيده بود و بازمانده بود و سنگها فرو نشسته بودند. از پاي کوه بازمانده بود تا کنارههاي ميدان که ميانههاي راه بود و بازماندگي که ريگ و سنگ نشانههايش بودند، به پيش کشيده ميشد تا دهانه باغستان که آنجا پايان بازماندن مينمود... در سوي چپ، ريگها و سنگهاي فرو کوبيده از چرخهاي باريها، با شيب کمپيدايي کشيده ميشدند به ميانه دره و به کوچهاي که آبراه زمستاني بود». چگونه ممکن است دره از راه رسيده باشد؟ و سپس از رسيدن بازمانده باشد؟ پيدا است، سنگها و ريگها باز ماندهاند. يعني، پيشتر بر جا نبودهاند. بازمانده نبودهاند. به راه بودهاند. ميرفتهاند. ميدانيم: سيلآورد بودهاند. «کوچهاي که آبراه زمستاني بود». پس اين سنگها به مسير آبها افتادهاند. در طريق آبراه. دره سيلابي تا ميانه ميدان ده پيش آمده و بازمانده است. در کنار ميدان، زوزو و شلو، شخصيتهاي بکتي، شخصيتهاي «در انتظار گودو»اي صفدري ايستادهاند و با اين سنگها که آبها آوردهاند بازي ميکنند. «سنگ کوچکي در دست داشت. نگاهش کرد و توي دست گرداند. به پشت چشم نهاد. پوست پشت چشمش خنک شد. خنک بود. خوش بود. از نو توي مشت گرداند. بر گردن
ماليد. خنکاي سنگ به گردنش ماليد». آدمهاي داستانهاي صفدري بيچيزند. فقير، دستتهي. پابرهنه. البته، مجنون، بيخانمان و صدالبته «جهتگمکرده». چشم به راه آن چيزها که با آبها ميآيند. آنها آنقدر بيچيزند که با سنگي دلخوش ميشوند که سنگي مييابند و سنگ بدل به داشتهشان ميشود. «آب از بالا لابهلاي سنگ چکهچکه ميريخت رو سرمان. گلافروز مشت پر از شنش را آورد بالا جلو چشم باز کرد. باريکه سنگي توي شنها ديدار آمد فیروزهایرنگ بود به اندازه يکي دو بند انگشت. همان روز آن را نخ کرد انداخت به گردنش». در «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، استاد غنيآبادي، معماري که خانه «زارپولات ريگستاني» را بنا ميکند، گاه در هنگام کار، سنگي را برميدارد، کنار ميگذارد و ميگويد: اين سنگ، «سنگ داشت» است، براي نگهداشتن خوب است. خنکاي گردن بر پوست گردن. بر پشت پوست چشم. و دلخوشي بيخانمان مجنون بيچيز از اين خنکا. از اين داشت. از اين چيزهاي بادآورده. دقيقتر: آب آورده. به تعبير زنانِ رمان «من ببر نيستم...»: بهره آب. آنچه آب بهرهات ميدهد. اما مسئله صرفا اين نيست. اين چيزها که آبها ميآورند، ميتوانند بدل شوند. شاخ
گوزن، دست به دست ميشود. شاخ بدل به چپق، بدل به دستافزار تراش کوزهگري، بدل به شيپور، بدل به مهرهاي رشته شدن در گردنبند آويخته از گردنِ زني، بدل به چيزهاي ديگر ميشود. اما آيا ممکن است اين دستافزارها، بدل به سلاح شوند؟ به اين باز ميگرديم.
فعلا، با استراتژي جنگي مهمتري سر و کار داريم. نبرد با يادوارههاي تاريخي، با يادمانها. با نشانهاي قوامبخشِ تاريخ ملي، نبرد با گلميخهاي مليت. «زارپولات ريگستاني» زمينها را زير و زبر ميکند، استخوان مردگان را از خاک در ميآورد و خاکستان (قبرستان) را بدل به کشتگاه ميکند. از خاک قبرستان گندم و جو برميآورد. استخوان مردگان را به باد ميدهد. ميسوزاند. سنگهايي را که بر آن بته و گل و... نقش شده است، سنگنبشتههایی باستاني را از خاک در ميآورد و با آنها ديواري دورتادور باغ ميسازد. زارپولات باکي از تاريخ سنگها ندارد. او ميخواهد بداند سنگ به چه کار ميآيد؟ بي آنكه دلنگران، دلوابسته و خيره تاريخ سنگ باشد. اصلا تاريخ به چه کار ميآيد؟ «سياهپوش و پشکلخور در سايه بيدي ايستاده بودند بگومگو ميکردند که پياله واژه يوناني است يا کاتريشکايي، پشکلخور گفت ما را بگو که ميگفتيم اين يکي از خودمان است. دربان گفت: اگر از خودمان باشد مگر نميشود توش آب خورد». چرا استخوانها از گور درآورده ميشوند؟ چرا سيل تابوتي را برداشته از رودان به ريگستان آورده؟ حديث اين «گور به گوري» چيست؟ چرا واژهها «گور به گور»
ميشوند؟ در کارهاي محمدرضا صفدري آدمها، چيزها، واژهها، مدفنگاه ندارند. سنگ گور ندارند. بناي يادبود ندارند. آدمها، چيزها و واژهها مدام از گور خود به در ميآيند، گوربهگور ميشوند، دستبهدست ميشوند، تبديل ميشوند، تبدل پيدا ميکنند و از تندادن به بدلشدن به نشانهاي ثابت تن ميزنند. در اينجا، هيچ انباشتي در کار نيست، هر چه هست صداي «غناهشت» غلتيدن سنگها بر آبها و بر آب رفتن چيزها است. «من ببر نيستم» پيش از آنکه رمان «انباشتي» باشد، رماني «غناهشتي» است.
«من ببر نيستم» يک «ضد-بوف کور» است. «بوف کور» يکسر در رهن دفينهها است. در رهن ارزشهاي دفنشده. در رهن حفاري، در رهن باستانشناسي، در رهن جستوجوي تاريخ دفنشده. در رهن «کوزه راغه». در رهن يادوارهاي تاريخي. در رهن گلميخهاي مليت.
اما از نو به سيل و سيلابها باز گرديم. جنگ صفدري صرفا جنگي با هرآنچه «عتيق» است، نيست. او با امر «عتيق» و امر «عميق» همزمان ميجنگد. آبها، سيلابها، سيلها در داستانهاي صفدري، بر سطح ميگذرند. بر سطح جريان دارند. اين آبها، آبهايي سطحیاند. آبهايي که ميلغزند، ميروند و هنوز مهار نشدهاند. آبهايي که دفن نشدهاند. آبها در ايران چگونه مهار ميشدهاند؟ چگونه کاناليزه ميشدهاند؟ کاريز چيست؟ قنات چيست؟ جز کانال آبهاي زيرزميني. جز آبهاي زيرزميني مهار شده. جز مهار آبهاي انباشته زيرزميني. کاريز. قنات: آب مدفون. آب دفنشده. آبهاي زيرسطحي در برابر آبهاي روسطحي. آبهاي قناتي و آبهاي فلاتي. قنات و فلات. از سويي ديگر در گونهاي «تقديرگرايي الهيتي»، «تقديرگرايي متافيزيکي» انتظار براي بارش باران را داريم. دعاي باران را. نماز باران را. از نو با گونه «تغيير جهت»ها روبهروييم. آبهاي عمودي. آبهاي افقي. بارانها. فروريزش بارانها. بارانهاي عمودي. لغزش آبهاي سطحي. آبهاي جاري بر صفحه صاف فلات. سيلابها بر سطح ميلغزند و ضد منطق آبهاي عمق آسمان و آبهاي عمق زمين کار ميکنند. اين سيلابها نيز آبهايي مقدرند.
به تقدير گره خوردهاند. اما بيش و پيش از حکشدن در تقدير، تقريري ماترياليستي دارند. به سياق آنچه آلتوسر در «جريان زيرزميني ماترياليسم مواجهه» ميگويد، ميتوان گفت اين سيلابها، آبهاي ماترياليسم مواجهاند. آبهاي تصادف. آبهاي رهاشده چون تاس بر صفحه صاف فلات. کلينامن، آري! انحراف تصادفي اتمها آري! مواجهه آري! اما نَه در باراني لوکرسيوسي، بل در سيلابهاي صاف. آبهاي غيرمخطط. وقتي به تاريخ ايران نگاه ميکنيم و سيستمهاي آبياري، آبرساني و مهار و توزيع آب را از پيش چشم ميگذرانيم، ميبينيم چگونه آبهاي رهاشده، سُران و لغزان و خيزنده بر صفحه صاف فلات، در جويها، کانالها و آبراهها مهار ميشوند و به دام ميافتند. زمينها زهکشي ميشوند. کانالکشي ميشوند. زمينهاي صاف مخطط ميشوند. آبهاي صاف، آبهاي هموار رفتن، مخطط ميشوند. آبهايي که تخصيص مييابند. اگر نيمنگاهي به «هزار فلات» از ژيل دلوز و فليکس گتاري داشته باشيم، بايد بگوييم، يک فلات، صفحه صاف فلات، صرفا و فقط و فقط يک صفحه صاف نيست. بل به طريق اولي صفحهاي غيرمخطط است. صفحهاي که مرزبندي نشده، قلمروگذاري نشده، بخشهايي از آن تخصيص نيافته. دقيقتر، اگر
آن را روي خوانشمان از ماکياولي تا بزنيم: صفحه صاف فلات، فاقد «سَد» است. اگر مشتي آب روي اين صفحه بريزيد، ميلغزد و به گوش و کنار صفحه سرايت ميکند. بي آنکه به دام کانال از پيش تعیینشدهای بيفتند، تصادفا ميلغزد، پخش ميشود و گسترش پيدا ميکند. آبهاي رها. آبهاي هموار رفتن. آبهاي غيرمخطط. آبهاي جهتگمکرده.
اما چرا بسياري از خواندن داستانهاي صفدري ناتواناند؟ چرا خوانندگان قدرت پيشروي ندارند؟ آنها به جستوجوي راهها، آبراهها، کانالها، مسيرهاي رفتن، مسيرهاي خواندن هستند. آنها خواهان تشخيص بخشها، مرزها، قلمروها و حَدها هستند. اما رمانهاي صفدري، فاقد طرح و پيرنگ پررنگ و قابل تشخيصاند. ساختار درختي و شاخه و شاخه، ساختار شکافتن راهآبي از پهلوي راهآبي ديگر، ساختار انشعابي ندارند، آنها ريزوموار عمل ميکنند. ناگهان در جايي ميرويند، سپس خط رستن آنها قطع ميشود و دوباره در جايي ديگر سر از خاک درميآورند. آنها قلمرو زدودهاند، به سادگي نميتوان دريافت يک بخش کجا آغاز ميشود و کجا پايان مييابد، خط روايي در آنها رها ميشود، گم ميشود، بعد، دفعتا در جايي ديگر از سر گرفته ميشود. خواننده در هنگام خواندن کارهاي صفدري گيج ميشود. جهتها را گم ميکند. تنها خوانندهاي ميتواند، به جهان داستانهاي صفدري پا بگذارد که از جهت گمکردگي باکي نداشته باشد. «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم» رماني پاراگرافبندينشده است. رماني فاقد پاراگراف دقيقتر: رماني بخشبندينشده، رماني مرزبندينشده، رماني غيرمخطط. هيچ حَدي
نيست، رمان را بايد يکنفس خواند حتي اگر از نفس افتاد، جملهها سيلوار ميآيند، روي هم ميغلتند، درهم فروميروند، بيآنکه امکان آن وجود داشته باشد که تعدادي جمله به يک پاراگراف تخصيص يابند. اصلا يکي از مشکلات اصلي خوانندگان در خواندن اين رمان همين عدم پاراگرافبندي است.
شخصيتهاي داستانهاي صفدري، «جهت گمکرده»اند. وجهي «بکتي» دارند. ميآيند، ميروند بيآنکه جايي براي رفتن و آمدن داشته باشند. بيآنکه بدانند به کجا ميروند و از کجا ميآيند. گيج و سردرگم دور خود ميچرخند. غالبا وقتي قدم برميدارند، برميگردند و به جاي پاي خود، به جاي قدمي که برداشتهاند نگاه ميکنند. انگار باور ندارند آنکه قدم برداشته خود او بوده، انگار باور ندارند آن جاي پا، جاي پاي خودشان است. «به پيش که رفتم، برگشتم سر جايم را نگاه کردم، جايي که يک دَم پيش من و چرخم در آنجا بوديم و ديگر نبوديم. دورشدن از آنجا برايم سخت بود» («با شب يکشنبه») «زير پاي خود را نگاه کرد، به چپ و راست و روي زمين بر جا پاي خود دنبال چيزي گشت» (داستانِ «دو بلدرچين» از مجموعه «تيله آبي»). «پا بر سنگي گذاشت و رفت. برگشت سنگ را نگاه کرد، نخستين سنگ که پا گذاشت بر آن و نگاهش کرد. ميان آن همه سنگ همين را باز نگاه کرد و پا گذاشت بر آن». (داستانِ «پريون»، «تيله آبي»). آدمهاي صفدري يا بين رفتن و ماندن ماندهاند، قدمي ميروند، قدمي بازمیگردند و پشت سر خود را نگاه ميکنند، يا از راه ميگريزند، راه را ميخمانند و با چرخ و واچرخ
زدن دور آن، آن را از يک خط راست بدل به خطي منحني ميکنند. «کمانکردن راه بيشتر در ياد ميماند تا از اين راههاي راست و يکدست و رام که در زير چرخها فروميرود و هي دنباله پيش آينده خود را به چشم ميکشاند، اما راه کمانه ميگريزد از خود و از چرخ و از گريز خود هم ميگريزد، تازه ميداني که رفتن چيست و ميداني بهسويي نميروي و از هيچسو نميآيي و گلايهاي نيست، اندوهي نيست اگر بشود از گريز هم بگريزي و کمانه شوي». (داستانِ «ديدارخانه»، «تيله آبي») مسئله چيست؟ چالاکي در جهت گمکردگي، بل مهمتر، بيباکي از جهت گمکردگي. از خط خارج شدن، بهگفته دلوزی، در آستانه «خط پرواز» قرار گرفتن و مقاومت در برابر تن به «زهزدن»دادن، امتناع از راهسپردن در راههاي زهکشيشده و کاناليزهشده و ايستادگي در برابر کنترلشدن.
«يوتوپيا» چيست؟ اگر آتوپويا «جهاني ديگر» است که رؤیای هر انقلابي است، بايد پرسيد چنانچه رؤیای يک مرد انقلابي تعبير شود و او در جهان ديگري از خواب برخيزد، در جهاني که آن را به جا نميآورد، چه رخ خواهد داد؟ او شرق، غرب، جنوب و شمال را گم خواهد کرد. حس جهتيابياش را از دست خواهد داد. مسئله صرفا معرفتشناختي نيست. مسئله هر انقلابي تا آنجا که به «يوتوپيا» مربوط است، مسئلهاي پديدارشناختي است. تن بايد خود را در جهاني تازه بهجا آورد، جهتها را مشخص کند، ابعاد را تشخيص دهد و بتواند خود را در اين جهان سکني دهد. درج کند. جهان ديگر که جاي خود دارد، آدمي هر بار به خواب ميرود، هر بار پيوندش با جهان براي مدتي به تعليق درميآيد، چون از نو از خواب برخيزد، نياز دارد تا جهان را از نو به جا آورد. هيچ متني، چون آغاز «طرف خانه سوانِ» (بخش نخست، «کومبره»)، «در جستوجوي زمان ازدسترفته» از مارسل پروست، نميتواند داد سخن را دراینباره، بهتمامي بدهد: «آدم خفته رشته ساعتها و ترتيب سالها و افلاک را حلقهوار در پيرامون دارد. بيدار که ميشود، به غريزه به آنها نظري مياندازد و در يک ثانيه ميتواند جاي خود را روي زمين و زماني را
که تا هنگام بيداري بر او گذشته است، دريابد. اما ميشود رشتهها درهم بپيچد و بگسلد... در همان بستر خودم هم، اگر خوابم سنگين بود و يکسره هوش از سرم ميبرد، ذهنام شناخت مکاني را که در آن خوابيده بودم وامينهاد، و هنگامي که در ميانه شب بيدار ميشدم به همانگونه که نميدانستم کجا هستم در لحظه اول نميدانستم حتي کيستم، تنها احساسي ساده و بدوي از وجود داشتم آنگونه که جانوري ميتواند در ژرفاي خود حس کند، از انسان غارنشين هم سادهتر بودم، اما آنگاه ياد -نه هنوز آنجايي که بودم، بلکه برخي از جاهايي که در گذشته آنجا بودم يا ميشد بوده باشم- چون امدادي آسماني بهسراغم ميآمد تا مرا از خلائي که خود بهتنهايي توان رهايي از آن نداشتم بيرون بکشد، در يک ثانيه وراي قرنها تمدن ميگذشتم و پيکره گنگ چراغ نفتي و سپس پيرهنهاي يقهبرگشته، آهستهآهسته تصوير اصلي من را باز ميساخت...».
کهکشان داستانهاي محمدرضا صفدري دور حفره بزرگي که در مرکز آن، سياهچالهاي بهنام «ساموئل بکت» قرار دارد ميچرخد و رفتهرفته به درون آن کشيده ميشود. در اينجا بهويژه، «در انتظار گودو» جايگاه بسيار ويژهاي دارد. صفدري مدام «استراگون»ها و «ولاديمير»هاي خودش را خلق ميکند. «گوگو»ها و «ديدي»هاي خودش را. مثلا در «سنگ و سايه»: «زوزو» و «شولو» و در «من ببر نيستم»، «آتو» و «شاتو». اما صفدري گامي هم پيشتر ميگذارد. استراگون با استراگون ديگري روبهرو نميشود. مثلا، پيش نميآيد، وقتي ولاديمير و استراگون در انتظار گودو ايستادهاند، کسي از روبهرو بيايد، از او مثلا استراگون بپرسد، کي هستي و او بگويد: من استراگونام! اما داستانهاي صفدري سرشار از چنين چيزها است. بهویژه در «من ببر نيستم». زارپولات زني به نام گلافروز دارد، شبي، شبگريز ميکند، فرار ميکند و ميرود. عروسي ميآورد، زن نوذر، نام او را، گلافروز مينهد. وقتي هم زني از پس چهل سال پاي به خانهاش ميگذارد، ميگويد همان گلافروز است که چهل سال پيش از اين، از همين خانه، شبگريز کرده بوده است. گلافروز زن نوذر، در همان پنجدري گلافروزي که زن زارپولات
ميايستاده، ميايستد و جامههاي او را از يخدان آبنوس درميآورد و برمیکند. تن ميکند. نوذر هم يکي نيست. نوذر کيست؟ پسر دخت زارپولات؟ پسر زارپولات؟ برادر گودرز؟ يا خود گودرز؟ نوذر را بدنها است. هر بدن، هر آن و هر دَم، ذيل نامي، نامبردار ميشود و هر آن و هر دَم جامهاي به بَر ميکند. جامهها، مدام، از بدنها پر و خالي ميشوند. نامها مدام بدنها را مييابند و رها ميکنند. چرا «من ببر نيستم» چنين آغاز ميشود؟ چرا اينگونه روي پارهاي از «طرف خانه سوان» که نقل کرديم، تا ميخورد؟ چرا نوذر تا از خواب برميخيزد نخست بايد به خاطر آورد، نامش چيست و تا اطمينان يابد، بايد نام خود را با خود واگويه کند؟ چرا به دنبال جامهاش ميگردد؟ «در يکي از همان روزهاي آزادي، پيش از دميدن خورشيد، يکي از ريگستانيها از خواب بيدار شد و نخستين چيزي که بهيادش آمد اين بود که هنوز زنده است و باز هم بيدار شده است و نامش نوذر است و ميتواند از جا بلند شود شلوارجامهاش را بپوشد در خانهاي که دوش و پرندوش و پيش پرندوش توي آن خوابيده بود چند بار خود را به نام صدا کرد تا به يادش بيايد از کي و چه کساني او را به اين نام صدا ميکردهاند و به
دنبال جامهاش گشت که دوش به لنگري آويخته بود...». مسئله چيست؟ «تغيير جهت»، مهمتر: «جهتگمکردگي». تأليفي ديگر از اين قضيه را در نظر آوريم: پروست: پديدارشناسي، تن و جهان، بهويژه آغشتگي جهان به بو، مزه، حس و لامسه و تقويم آنها در يک بدن-جهان. بکت: رفتن، آمدن، تکرار رفتوآمدها، سردرگمي و جهت گمکردگي. صفدري: الحاق مسئلهاي پروستي به مسئله بکتي. اندراج پديدارشناسانه جهتيابي تن در جهان، در جهت گمکردگي. سر آخر: مهمتر، مسئله بيدار شدن از خواب، بيداري در جهاني ديگر، بيداري در آتوپيا.
کابوس چه پيوندي با آتوپيا دارد؟ اگر بيدارشدن در جهاني ديگر، رؤیای هر سوژه انقلابي است، «زوال جهان»، محو تدريجي جهان، ديزالو جهان، کابوس طبقه سلطهگر است. او جهان را همان ميخواهد. همان که بود. او نگران است، جهان چنانکه بايد باشد، آنطور که بوده و شايسته است که همچنان آنچنان باشد، نباشد. اگر «آتوپيا» با «جهت گمکردگي» پيوند دارد، «زوال جهان» در رهن «وسواس» است. همواره، از پيش، روي سيماي جهاني که دارد محو ميشود، لکهاي افتاده است. کوشش جانفرسا براي زدودن اين لکه، وسواس «زوال جهان» است. در افق، روي يک خط، محمدرضا صفدري و غزاله عليزاده، در کنار هم دارند قدم ميزنند. «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، «خانه ادریسیها» و «طرف خانه سوان» مسئله چيست؟ «خانه ادریسیها»: زوال جهان، لکه و وسواس. از اين ديدگاه «لقا» مهمترين شخصيت اين رمان است. به اين بازميگرديم.
«خانه ادریسیها» روايت «زوال جهان» ادریسیها است. روايت زوال خانه آنها. شورشيها، آتشکارها از کوه سرازير ميشوند، شهر را فروميگيرند، سرآخر، به پشت در خانه ادریسیها ميرسند، داخل ميشوند و مردم را در خانه ادریسیها اسکان ميدهند. خانه ادریسیها به اشغال ديگران درمیآید و بدل به خانهاي ديگر ميشود، بدل به جهاني ديگر. لباسها، کتابها، اشياء قيمتي، هر آنچه نشاني از آن زندگي اشرافي پيشين بر پيشاني داشت، در حال رنگ باختن است. در حال محو شدن. اما، اينجا، بيش از محو تدريجي نماها، بيش از «ديزالو نماها»، با «ديزالو بوها» سروکار داريم. ديزالو رنگها. ديزالو بوها. «بیرنگوبو» را بايد از هم شکافت: جهاني که دارد محو ميشود، بيرنگ نميشود، بل، بيشتر، بيبو ميشود. «مادربزرگ... به پشت گوش عطر ميزد، عصير ياسمن تلخ در فضا پراکنده ميشد». «رحيلا يک غنچه گل سرخ ميچيد، بو ميکشيد و به زلف ميزد». «کشوهاي ميز آرايش را باز ميکرد، شيشههاي عطر را رو به آينه ميچيد، پاريسي سالهاي هزارونهصد، مسکويي، ايتاليايي، چيني و هندي، عطرهاي دريايي آن سوي اقيانوسها، مشک، توس و مورد و عنبر سياه. از اسباب آرايش جز عطر چيزي نداشت، در
هر کشو چند شيشه». پُر بيراه نيست، در چنين جهاني، هجوم بدل به هجوم عطرها شود. آنچه رنگ ميبازد، بو است و آنچه چون طوفان از راه ميرسد، بو. طوفان بو. بوي بدنها، بوي عرق زير بغل، بوي لباسهاي ديرمانده در تن، بوي «مراقبتنشده». بو «بهطورکلی». اما مهمتر از همه: بوي مرد. «بوي مرد لقا را منقلب ميکرد. وقتي کارگرها براي بيلزدن باغچهها، هرس درختها و چيدن علفهاي هرز، چند روزي ميآمدند، در اتاق خود ميماند و پايين نميآمد، هر رگه بو او را به دستشويي ميکشاند و بيوقفه عق ميزد». مسئله صرفا اين نيست که بايد عطاي آن بوها را به لقايش بخشيد. مسئله خود «لقا» است. لقا دل در بقاي چيزها دارد. صورتبندي ديگري ميکنيم: الف- خسيس، کسي که دفع نميکند. کسي که يبوست دارد. ب- وسواسي، کسي که سخت لمس ميکند، سخت جذب ميکند، کسي که زود دلش بههم ميخورد، بالا ميآورد و عق ميزند. دقيقتر: مسئله اين است: «دلگريختگي» و «دلپيچه». زنان در «من ببر نيستم به بالاي خود تاکم» دلگريختهاند. در دلشان، چيزي به آني ميافتد، دل آتش ميشوند، گُر ميگيرند، مجنون ميشوند و شبگريز ميکنند. خانه را وا مينهند و راهي «راهها» ميشوند.
اما لقا دل در گرو خانه دارد. نهتنها پاي گريزش نيست. بل، آنچه از راه رسيده، آنچه چون سنگهاي سيلاب آورد، راه به خانه باز کرده، دلآشوبش ميکند. دلگريختگي و دلآشوب. اما چه رماني بيش از همه در رهن «مزه»ها و «بو»ها است؟ بيگمان «در جستوجوي زمان ازدسترفته». بهویژه «طرف خانه سوان». در مسئله بوها، غزاله و مارسل تلاقي ميکنند. اما آنچه «من ببر نيستم»، «جستوجو» و «خانه ادریسیها» را روي يک بردار قرار ميدهد، محو تدريجي يک جهان است. دقيقتر: بيدارشدن، چشمگشودن در جهاني ديگر. ديزالو يک جهان در جهان ديگر. امحاء يک جهان در جهان ديگر. «من ببر نيستم»: ديزالو-جهت گمکردگی، «جستوجو»: ديزالو-فراموشي، «خانه ادریسیها»: امحاء-عدم امحاء. دقيقتر: وسواس زدودن لکهاي با «ابقاء» و بي«امحاء». به اين بازمیگردیم.
اما از نو به ويرتو و فونتانا، به توان و بخت بازگرديم. به قصه سد و سيلابها: آتشکارها از کوه ميآيند. از جنس کوهاند. از جنس سنگ: «مردم ميگويند بند نافشان را با سنگ کوه بريدهاند». پس چون سنگ کندهاي آب آورد، چون سنگهاي سيلابي از راه ميرسند. دقيقتر: خود سيلاند. «بانوي سالخورده گفت: برويد در را باز کنيد! وهاب در آينه به سراپاي خود نگاه کرد، چشمهاي او هراسان بود، موها را با دست صاف کرد: سر و وضع من خوب نيست». «ياور دکمه کت را بست: آنها کار به ظاهر ندارند، سيل آمده پشت خانه». خانه ادریسیها، خانهاي است که غرق خواهد شد. خانهاي که آب از سرش خواهد گذشت. خانهاي در آستانه رفتن در زير آب: «فردا ميترسم ميزها هم به راه بيفتند، کاسهها شنا کنند، ماهياي حوض بروند سر شاخهها». «ياور به خنده افتاد. دست روي زانو کوبيد: ماهي سر شاخهها؟ پس کلاغها کجا بروند؟». «وهاب پوزخند زد: زير آب شنا ميکنند». چه شده است؟، آيا بايد از «بخت بد» دم زد؟ آيا ادریسیها، بختيار نبودهاند و بختشان برگشته؟ مسئله صرف اين نيست. مردم چون سيل، چون نيروي بخت، چون فونتانا از راه رسيدهاند، اما آنچه موجب زوال است، نيکبختي و نيکاختري
مردم و طالع بد ادریسیها نيست. در اينجا، از نو بخت، تختهبند «استعداد» و «آمادگي» ميشود. تختهبند سد، انسداد راههاي بخت و در مهار آوردن آن. اما به وجهي منفي. اينجا «سدي» هست، اما سدي شکسته. سدي اشکافته، سدي با ديوارهاي ترکخورده. «خانه-سد»، خانه چونان سدي در برابر آنان که بر ديوارها، سيلآسا ميسايند و آن را ميفرسايند. مسئله اين است: نيکبختي و نيکاختري مردم هيچ است، هرچه هست، همه زوال استعداد، زوال آمادگي و زوال توان است. «بروز آشفتگي در هيچ خانهاي ناگهاني نيست، بين شکاف چوبها، تاي ملافهها، درز دريچهها و چين پردهها غبار نرمي مينشيند، به انتظار بادي که از دري گشوده به خانه راه بيابد و اجزاء پراکندگي را از کمينگاه آزاد کند». چه در فتح و ظفر، چه در زوال و وبال، آنچه مستور ميشود، نيروي بخت است. دقيقتر: نيروي مردم، نيروي «امر ناگهان» (بروز آشفتگي در هيچ خانهاي ناگهاني نيست)، نيروي آنچه پيشبينيناپذير است و نميتوان از پيش دانست از کدام مسيل جاري خواهند شد، تا بر راهشان سيلبند افراشت.
وسواس. لکه. پديدارشناسي و مالکيت. وجهي از شیء، از عين، مدام ميگريزد. تن به تقلاي ما براي در ديد آوردن نميدهد. پديدار نميشود. مثالي مشهور است: مکعبی را در نظر بگيريد. شما وجه روبهرو، وجوه اطراف و وجه بالاي آن را ميبينيد. اما وجه پشت و وجه زير آن را نميبينيد. بااینحال، ميدانيد که اين دو وجه هم هستند. اگر بخواهيم آن را تمام ببينيم، در شش وجهش، بايد به دور آن بچرخيم. اولا، بااینکه مکعب دارد ديده ميشود، هراندازه شفاف، هراندازه روشن، هراندازه تابناک، باز، خواهناخواه، همواره روي آن لکهاي افتاده است. سايهاي افتاده. اين لکه چيست؟ همان وجه يا وجوه غايب. آن پاره از عين که ديده نميشود، روي پارههاي پديدار، سايه مياندازد. پديدارشناس: سوژه وسواسي. همچنين او کسي است که شیء را در تصرف تام ميخواهد. در مالکيت مطلق. در پديداري حداکثري. وجه غایب شیء، وجه روبهامحاء شیء، دقيقتر بخش روبهزوال شیء، روي «وسواس زوال»، روي لکههاي افتاده در تاروپود جهاني که دارد محو ميشود، تا ميخورد. «پيش از غذا، ليوان را برابر نور ميچرخاند مبادا لکهاي داشته باشد». لقا پس ميزند، عق ميزند، بالا ميآورد. لقا بوي قليا و صابون
ميدهد. نگارهاي از شستگي و رفتگي. مهمتر: ضد لکه. سرآخر: وسواسي. لقا: جوشخوردگي زوال، امحاء، لکه و وسواس. سي کن! سير کن! سيل کن! سيلکردن به معناي نگاه کردن هم هست. دقيقتر: اگر وارونه بنگريم، نگاه کردن، سيل کردن است. سيل کردن، از سهستن است. چه بوده؟ سي هستن؟ سو هستن؟ هرچه هست، سيل کردن، سير کردن است، سو کردن است. سي چيزي نگاه کردن است. اينجا، نگاه کردن، چيزي چون جاري شدن است. بهسوی چيزي سرريز شدن است. انگار، اينطور نيست که نور از اشياء و اعيان جهان بتابد، بيايد، بگذرد از آستانه پلکها و بنشيند در نهانخانه چشم. انگار نگاه از چشم ميريزد، ميآيد، به عين ميچسبد و عين را عيان ميکند. معناهاي عين سرريز ميکند. عين: چشم. اصلا، عين خود چشم است. عين، عيني است که مينگرد. اينجا عين، در اين معنا، به ديدار آن گزاره دلوزي ميرود که ميگويد: نگاه در خود چيزها است. اين را ترجمه کنيد به: عين، عين است. عين، چشم است. عين، ميبيند. اما آنچه، الان، نقدا، به بحث ما مربوط است، معناي ديگري از عين است. عين: دهنه، چشمه. عين، آنجا است که چيزي از آن ميجوشد. جاري ميشود. اما اين عين کدام عين است؟ نگريده است يا
نگرنده؟ نگار است يا نگارگر؟ چشم است يا ابژه؟ اين بماند.
مسئله اين است: چرا، اينجا، در کارهاي صفدري، چيزها در آبها ديدار ميآيند؟ دقيقتر: «ديدارهتر» ميشوند. ديدنيتر ميشوند. انگار، آبها، به چيزها، درخشش اعطاء ميکنند. انگار، آنچه هست، در ماندنش ديدني نيست، در رفتن ديدني ميشود. «ديدم يک چيز زردي رو آب ميآيد سينهام لرزيد دلم نيامد بردارمش از بس آرام ميرفت ايستادم سيل کردم رو آب رفت برگ ديدارهاي بود... من ميگويم برگ بيد شما بگوييد يک پياله زرد زرد». پاري واژهها ميدرخشند: «سيل کردن». «ديداره»بودن. فرمول «سيل کردن» اين است: چيزي که بر جا مانده است، نگاه از پياش نميدود، اما چيزي که بر آبها ميرود، نگاه از پياش ميدود، جاري ميشود. نگاه کردن، سيل کردن ميشود. اينجا، نگاه کردن به چيزي که دور ميشود، ارزش حياتي دارد. اما آنچه بر آبها ميرود از چه رو «ديداره»تر است؟ پياله در آب زیروزبر ميشود، ميچرخد، هر بار وجهي از آن روي آب ميآيد. آنچه بر آب ميرود، ميچرخد. بیآنکه چشم دور «عين» بگردد، بي نگاه چرخان، عين، خود، چرخ ميزند. شیئی که بر آب ميرود، چون تاسي است که هر بار وجهي از آن روي صفحه مينشيند. «جوي آب از ميان گزها ميرفت... پوست
هندوانهاي روي آب ميآمد ترکهاي از گز شکستم دنبالش دويدم با ترکه پوست هندوانه را زدم، پوست هندوانه وارو شد سنگين شد سياهياش به زير رفت سفيدياش بالا آمد». فرمول «سيلکردن» را بازنويسي ميکنيم: عين، عين را، در عين بهتر ميبيند. (چشم، ابژه را در چشمه بهتر ميبيند). دقيقتر: عين، عين را در رفتناش عيانتر ميبيند. اينجا، داستان چيزها، «اعيانالعيون» است: چيزهاي چشمهها. چيزهاي آبها. چيزها را آبها ميبرند و ميآورند. چيزها، پیدرپی، مچامچ، دستبهدست ميشوند، از آب گرفته ميشوند و به آب سپرده ميشوند. هيچ «انباشتي» در کار نيست. هر چه هست «غناهشتي» است. غناهشت غلتيدن چيزها در آبها. اما، در «خانه ادریسیها» کار از لوني ديگر است. اشياء اشرافياند. عتيقهاند. انباشته، سنگين، سخت در جاي خود استوار. حتي اگر دامني باشند، سبک نيستند. سنگيناند. اگر پيراهناند، تيرآهناند. سالها در کنج کمدي، آويخته از چوبرختي، البسهاي مجلسي و زينتي. از تن درآمده و بتن (سيمان)شده، به هيئت يکي چونان عتيقه. به ياد آوريم، وهاب، تا چه اندازه از جاکن شدن، از شناور شدن، از سيلابي شدن چيزها نگران است: «فردا ميترسم ميزها هم به راه
بيفتند، کاسهها شنا کنند، ماهياي حوض بروند سر شاخهها». آنچه وهاب را نگران ميکند، زنان داستانهاي صفدري را به شوق ميآورد و دلگريخته ميکند.
چگونه ابزار کار بدل به سلاح ميشود؟ بدون شک اين پرسشي انقلابي است. داس داس است. تاس ريخته ميشود. داس. تاس. وجهي ديگر از تاس، ديدار ميآيد. داس- ابزار بدل به داس- سلاح ميشود. اينجا، شاخ پیدرپی بدل ميشود. شاخ چپق ميشود. شاخ شيپور ميشود. شاخ تيغه کوزهگري ميشود. شاخ مهرهاي در ميان مهرههاي گردنبند ميشود. اما چرا صفدري گام آخر را برنمیدارد؟ چرا شاخ بدل به سلاح نميشود؟ صفدري آنچه را از آن بازمانده است، در بازيها، بازمییابد. هرچه در روايتهاي بدنه، از بدلشدن ابزار به سلاح خبري نيست، روايتهاي بازيها، مملو از چنين تبديل و تبدلهايي است. بيدرنگ، بیفزایم، اگر اصلا انفکاکي بين روايتهاي بدنه و روايتهاي بازي باشد، چه، اينکه، اينجا، هر اصلي فرع است، هر چشمهاي سرچشمهاي ديگر دارد و هر کار و باري، بازي است. فرمولي ديگر بنويسم. فرمول داستاننويسي صفدري چيست؟ «زندگي بازي است». کودکي، پاي برهنه، رفتن و آمدنهاي بيجهت، بازي کردن، چيزي فراچنگ نداشتن براي بازي کردن، جهاني بدون اسباببازي، چنگزدن به سنگها براي بازيکردن، سنگها را در مشت گرفتن، سنگها را بر پشت پلکها نهادن، سنگبازي کردن. با سنگها
خوشي کردن. پرسشي ديگر: چه کسي چيزها را به چيزي ديگر بدل ميکند؟ يک جادوگر؟ شايد. اما، او در برابر کاري که کودک با اشياء ميکند، نوباوهاي بيش نيست. کودک در بازي، آنچه را ندارد، با بدلکردن چيزي به چيز ديگر، ابداع ميکند. کودک، هم اوست که پیدرپی چيزها را به آبها ميسپارد و هر دم از آبها ميگيرد. شاخ کوزهگري را برميداريم و فرمولي را که پيشتر نوشتهايم، از نو تراش ميدهيم: زندگي بازي است. بازي جنگ است. اعيان بازي عين اعيان جنگاند. «زوزو»، «شولو» و «سرباز» در «سنگ و سايه» با يک تکه چوب چنين ميکنند. «آهسته گفت: اسب من... هم تفنگ است هم اسب. هرگاه بخواهم سوارش ميشوم ميتازم. هرگاه هم بخواهم، تير ميچکانم». «سرباز... دست چپ را به گردن اسب گذاشت و پاي راست را جهاند به کمر آن نيمچرخي زد چنانکه سر چوب زمين را خراشيد. با دست راست کوبيد به کپل اسب و کمر راست کرد». «شولو جست زد گردن اسب چوبي را که به زمين افتاده بود، گرفت و برد افسارش را به جايي از نيمدر گره زد». در «من ببر نيستم» زن- کودک، دقيقتر زني خلوچل، شیرینعقل و ديوانه، «فريال» نام، عينا، عين همين نقش را بازي ميکند: «گرز نخلي ميان پاها گرفته
بود... سوار گرز شد، اسب گرزیاش را تاراند با گردن و سينه کج گرفته رو به باد رفت و برگشت... کپل خود را بهجاي کپل اسب با دست کوبيد و گردن کج گرفت ايستاد کاکل اسب را نوازش کرد».
سرآخر، صفدري در چه جغرافيايي مينويسد؟ چرا در داستانهاي او «پيرنگ» اين اندازه «کمرنگ» است؟ چرا پارهپاره روايتهاي او بیآنکه در طرحی منظم، جا گيرند، چون پارههايي جاکنشده و سيلابي، ميغلتند و زیروزبر ميشوند و چرا به ياد آوردن اين پارهها، مهمتر، چفتوبست اين پارهها تا اين اندازه سخت است؟ چرا اين پارهها به آساني قصهاي واحد نميسازند؟ دقيقتر: چرا اين رمان حافظه را ميآزارد؟ «من ببر نيستم» و «سنگ و سايه» رمانهايي «پيرنگ-کمرنگ»، «ضد يادوارهاي»، «ضد انباشتي» و «ضد تاريخي»اند. صدر و ذيلي ندارند. آنها بيش از آنکه درباره تاريخ باشند، درباره شدن ناباند. او جابهجا در «سنگ و سايه»، از سربازي، هخامنشيگونه، با اسب و تفنگي چوبي، با کلاه و خودي، زهوار دررفته و پوسيده مينويسد و تاريخ و يادوارههاي آن را به سخره ميگيرد. چنانکه پيشتر، «در من ببر نيستم»، «زارپولات» سنگنبشتهها را از خاک درمیآورد و چون ناتوان از خواندنشان بود، ارجشان نمينهاد و چون پارهسنگي، چون هر سنگي ديگر، در ديوار باغ به کار ميبرد. صفدري، در «بيرون درون»، در خارج-درون از تاريخ متافيزيکي ايران مينويسد. بر يک «لبه بيروني». بر
نوار ساحلي جنوب ايران. «ابراهيم دمشناس» مينويسد: «در دوره صفويه... خطکشي کلاني در حدود کشور انجام ميشود، چنانکه متأثر از انديشه اندروني-بيروني، در نظام ديواني، کرانههاي ساحلي جنوب کشور و جزاير و سواحل آن سوي خليجفارس را بيرونات ناميدند». محمدرضا صفدري در «بيرونات» مينويسد. در بيرونات تاريخ متافيزيکي ما ويران کردن طرح، ويران کردن پيرنگ، ويران کردن تاريخ است. گويي نيرنگ تاريخ، پيرنگ است. صدر و ذيلاش، آغاز و انجامش، بهویژه غاياتش.
اين جستار، در پاسخ به دعوتي بر سر تأمل بر «حافظه تاريخي» ارائه شد. آشکار است، سخني که رفت، يک سر بر ضد حافظه تاريخي، يادمانها، اشياي يادوارهاي و مدد گرفتن از گذشته براي جهتيابي آينده بود. سخني که رفت، بطلان «گذشته چراغ راه آينده است» بود. مهمتر: قرائتي بر عليه استعداد و آمادگي و اظهار لحيهاي بر آريگويي فوري و آني به نيروي بخت بود. قرائتي عليه انباشت و اظهار لحيهاي به خوشآمدگويي به غناهشت امر سيلابي و هر آنچه سيل آورد است. اما، اگر هنوز کسي هست که در کنه جاناش، آتشي از «حافظه تاريخي» روشن است و بدان ميلش ميکشد، جا دارد، در پايان، در باب جهت گمکردگي و حافظهزدايي و توان مقاومتي که در آن است، اين پاره از «بار هستي» از «ميلان کوندرا» را نقل کنم: «ترزا نخستين روزهاي هجوم را به ياد ميآورد. مردم لوحه نام خيابانهاي تمام شهر را پايين ميآوردند و تابلوهاي جادهها را از جا ميکندند. در ظرف يک شب حتي يک لوحه و تابلو در بوهم باقي نمانده بود. سپاه روس هفت روز تمام در کشور سرگردان بود و نميدانست به کجا برود. افسران روسي به دنبال ساختمان روزنامهها، تلويزيون و راديو ميگشتند، اما نميتوانستند آنها را پيدا
کنند. از مردم سؤال ميکردند، اما آنها شانه را بالا ميانداختند يا نشاني نادرست در جهت عوضي را نشان ميدادند». «جهت عوضي». توپخانهاي که رو به سوي ديگري آتش ميگشايد. تمام مسئله اين است.
منابع:
«ما و ماکياولي»، لويي آلتوسر، ترجمه فواد حبيبي و امين کرمي، نشر اختران
«جريان زيرزميني ماترياليسم مواجهه»، لويي آلتوسر، ترجمه صالح نجفي و آرش ويسي، نشر بيدگل (منتشرشده در مجموعهمقالاتي با عنوانِ «نامهاي سياست»)
«هزار فلات»، رساله در باب کوچگرشناسي: ماشين جنگ، ژيل دلوز، ترجمه پيمان غلامي، سايت عصبسنج
«شهريار»، نيکولا ماکياولي، ترجمه داريوش آشوري، نشر آگاه
«من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم»، محمدرضا صفدري، نشر ققنوس
«سنگ و سايه»، محمدرضا صفدري، نشر ققنوس
«تيله آبي»، محمدرضا صفدري، انتشارات زرياب
«سياسنبو»، محمدرضا صفدري، نشر قصه
«خانه ادریسیها»، غزاله عليزاده، نشر تيراژه
«طرف خانه سوان»، جلد اول در جستوجوی زمان از دست رفته، ترجمه مهدي سحابي، نشر مرکز
«بار هستي»، ميلان کوندرا، ترجمه همايون صنعتي، نشر گفتار
«شاعر بيرونات»، نگاهي به مکانهاي دوردست، ابراهيم دمشناس، سايت ادبيات اقليت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.