|

فقر يا فقير؟

سيدمصطفي هاشمي‌طبا

جايزه نوبل اقتصاد را امسال به دو اقتصاددان به نام‌هاي آبهيجيت بنرجي و استردوفلو براي نوشتن کتاب اقتصاد فقير اهدا کردند. در اين کتاب متذکر شده‌اند «فقط داشتن ادعا و دغدغه عدالت اجتماعي به بهبود زندگي انسان‌هاي تهيدست نمي‌انجامد؛ حتي اگر ادعا‌کنندگان و دغدغه‌داران، صداقت و وارستگي کامل و قوي‌ترين، ايدئال‌ترين و دردمندانه‌ترين پشتوانه‌هاي اعتقادي و فکري را داشته باشند».مي‌توان گفت به‌جز برخي نحله‌هاي فکري مانند کاست‌هاي هندي که فقر و فقير را امري ذاتي و تناسخي مي‌پندارند، ‌‌‌مکاتب اقتصادي يا اديان يا ايدئولوژي‌هاي دست‌ساخته همگي ادعاي فقرزدايي دارند؛ اما در طراحي راه موفقيت تفاوت نظر دارند و طبيعي است که پيروان هيچ‌کدام تاکنون موفق به فقرزدايي نشده‌اند.ليبرال‌ها و نئوليبرال‌ها رفع فقر را گذر از دوران آزادي اقتصادي و تجمع ثروت و در نهايت بهره‌برداري فقر از اين تجمع ثروت مي‌دانند و سوسياليست‌ها راه را در تساوي برخورداری افراد از ثروت مجتمع در اختيار دولت‌ها (از نظر مارکسيسم، پرولتاريا) برمي‌شمرند و ايدئولوژي‌هاي مختلف هريک راهي از جمله خيرات ‌پيشنهاد مي‌کنند.برداشت از فقر و فقير در انديشه‌هاي مختلف متفاوت است و گاه يکي را حاصل آن ديگري به شمار مي‌آورند و بالعکس و صد البته مصداق فقر و فقير در جوامع مختلف متفاوت است و از يک جامعه به جامعه ديگر متفاوت؛ برای مثال کودک ناداري که در يک شهر بزرگ مانند تهران به‌دنبال جمع‌آوري زباله است و از حاصل آن ارتزاق مي‌کند و در نظر عموم جامعه ما مصداق فقير محسوب مي‌شود، با آن روستايي هندي که به ‌دلايل مذهبي و اعتقاد به تناسخ اصلا به‌دنبال رفع فقر خود نيست، کاملا متفاوت است و در تعريف‌هاي نوين فقير خوانده نمي‌شود، زيرا با آگاهي به‌دنبال فقرزدايي خود است. در بخشي از ادبيات فقر، آگاهي‌بخشي به افراد فقير و اينکه آنان به وضع خود آگاه شوند و به‌دنبال فقرزدايي از خود باشند، بسيار بااهميت خوانده شده است. در اينجا معتقدند فقر بيشتر از آنکه جنبه مادي داشته باشد باید از نظر فرهنگي به آن نگريسته شود. چنين است که مکاتب و نحله‌هاي مختلف نظرهای متفاوتي ارائه مي‌دهند و البته از سوي برخي مجامع بين‌المللي کوشش‌هايي در زمينه فقر صورت گرفته که برخي مؤثر و برخي بي‌اثر بوده است و اين طبعا بيشتر به اين دليل بوده که در مکان‌هاي مختلف احيانا الگوهاي واحدي براي فقرزدايي در نظر گرفته شده است. اهداي جايزه نوبل به اين دو اقتصاددان به‌خاطر کتاب اقتصاد فقير بهانه‌اي شد که بار ديگر نگاهي به مسئله فقر و فقير در کشورمان بيندازيم. هرچند ممکن است مطالعات آنان با ماهيت فقر و فقير و راه‌هاي ارائه‌شده با نيازهاي ما متفاوت باشد اما حداقل به مقاطعي از آن می‌توان دقت و آن را رعايت کرد.بي‌ترديد جمهوري اسلامي در 40 سال اخير به توفيقات بزرگي نائل شده و هرگز انکارشدنی نيست و طرح موضوع فقرزدايي در کشور نبايد دستاويزي براي انکار توفيقات باشد؛ اما موضوع فقرزدايي از شعارهاي اصلي انقلاب اسلامي بوده است که بايد با روشن‌بيني و به‌صورتي منصفانه به آن پرداخت تا ببينيم چه چيز باعث شده فقرزدايي در ايران مانند بسياري از کشورها توفيق نيابد.

قبل از آنکه به فقرزدايي از افراد و آحاد جامعه بپردازيم، ابتدا بايد به کليت کشور نگاه کنيم و ببينيم آيا کشوري فقير هستيم يا غني، زيرا بسياري از کشورها خودبه‌خود و بالقوه زمينه رشد ندارند و تلاش‌ها در آن به‌سادگي به ثمر نمي‌نشيند؛ مانند بنگلادش با جمعيت 200 ميليوني و فقر عمومي، هرچند در اين کشور نيز امکانات بالقوه رشد را مي‌توان يافت. ايران با دوهزارو 500 کيلومتر ساحل دريایي، دشت‌هاي حاصل‌خيز، آفتاب تابان، معادن نفت، گاز، فلزات و غيرفلزات، آب‌و‌هواي چهارفصل، جنگل‌هاي البته نه چندان وسيع، آثار تاريخي و فرهنگي فراوان و صد البته برخورداري از يک مکتب نجات‌بخش به نام اسلام کشوري غني به حساب مي‌آيد که در نگاه اول مي‌تواند فقر را ريشه‌کن کند، زيرا وقتي کشوري مانند هلند با سرزميني که مساحت آن تقریبا اندازه گيلان و مازندران است، سالانه 80 ميليارد دلار محصولات کشاورزي صادر مي‌کند، چگونه ما نتوانيم؟
ايران غني و ثروتمند در سال‌هاي گذشته، خود به سوي فقر گام برداشته است زيرا با تعدي به منابع ثروت خداداد و مصرف و تبديل آنها به غذاي مردم، کالاي مصرفي و کالاي به تعريف بادوام مانند اتومبيل، لوازم منزل و... منابع ثروت را به نفع مظاهر زندگي تضعيف كرده و علاوه بر آن براي جلوگيري از آلودگي زمين‌ها، ازبين‌رفتن جنگل‌ها، نشست دشت‌ها و تخريب آب رودخانه‌ها تلاشي نکرده است پس مي‌توان گفت ايران بالقوه ثروتمند از امکانات خود کاسته و ثروت خود را تضعيف كرده اما با همه اينها همچنان آن‌قدر ثروتمند است که بتواند هم روند تضعيف به سمت فقر رفتن خود را متوقف کند و هم قادر به فقرزدايي از مردم خود باشد.
به نظر مي‌رسد ارابه فقر از فقرزدايي سريع‌تر مي‌راند. هم فقراي ديروز که اندکي جان گرفته بودند به عقب بازگشته‌اند و هم گروه جديدي به ليست فقرا وارد شده‌اند. مسئله فقرزدايي که گاه به معرکه نمايش هم دچار شده؛ معرکه‌اي که از پس آن تمسخر و ناداني و گاه تنبلي و عدم تحرک حاصل مي‌شود، مانند يارانه‌هاي نقدي و مستقيمي که به همه مردم داده‌اند. عجيب اينجاست که به پولداران غيرنيازمند که بايد سهم بالايي در فقرزدايي داشته باشند همان مقدار يارانه داده شده که به فقرا و تهيدستان و اين واقعا يک اجحاف بزرگ بود و متأسفانه دولت يازدهم و دوازدهم هم به اين امر توجه لازم را نداشت. همچنان اين پول را به غيرنيازمندان پرداخت مي‌کند و براي قطع آن به انواع و اقسام استدلال‌هاي بي‌پايه تمسک مي‌جويد و يارانه پنهان مال‌داران را که ده‌ها برابر تهيدستان است، همچنان ادامه مي‌دهد.دولت‌هاي ايران نوعا سرگردان تئوري‌هاي اقتصادي شده‌اند وجه غالب مورد قبول دولت‌ها و ايدئال آنها يک نوع ليبرال‌مسلکي با الگوي غرب مصرفي مرفه و تزريق هر چه بيشتر نقدينگي به جامعه براي بقا و حفظ دولت‌ها بوده است.متأسفانه فضاي اقتصاد کشور و تصميم‌گيري‌هاي دولتي نه براساس نيازهاي جامعه بلکه تحت تأثير بحث‌هاي انتزاعي در باب مکتب‌هاي اقتصادي و جدال‌هاي کلامي در باب نقش نهاد‌هاي دولتي و جايگاه بازار و دعواي بي‌پايان تقدم آزادي بر عدالت يا برعکس بوده و کمتر توانسته ملال فرودستاني را که نتوانستن به نبودن آنها منتهي شده است، دريابد.اين درست که اقتصاد تحت تأثير سياست‌ها و روابط ايران با خارج و خارج با ايران است اما در همين حال و با تأكيد بر واقعيت تحريم‌ها و توطئه‌هاي سياسي، فرهنگي و اقتصادي، بايد گفت مجموعه‌هاي تصميم‌گير از بسياري از راه‌هاي مبارزه با فقيرکردن کشور و توانمندکردن فقرا که معمولا هر دو ساکت هستند به نفع برخورداران جامعه شهري که زبان و عملشان قادر به بيان توقعات است، چشم‌پوشي کرده‌اند.نمي‌توان درگيري سياسي با خارج همراه نوعي مدعي‌شدن براي خارجيان را همراه سبک زندگي غربي و تبليغ آن و شعار عدالت همراه با آزادي و وعده‌هاي بي‌شمار براي بهبود معيشت و زندگي بهتر براي مردم را در يک جا جمع كرد و به نام آزادي اقتصادي مردم، دست توانمندان براي سود هر چه بيشتر را باز گذاشت و در عين حال براي مستضعفان سينه به تنور چسباند و شعار وا مستضعفان و وا فقرا فرياد کرد و تازه آنچه را هم در اين راه به انجام مي‌رسانند با صرف ثروت خداداد انجام و پشتوانه‌ها را تهي مي‌كنند.برخي استدلال مي‌کنند ما با استکبار جهاني و توطئه‌هاي بي‌پايان آنها روبه‌رو هستيم پس نمي‌توانيم در داخل برنامه‌هاي اصولي را اجرا کنيم؛ نتيجه اين استدلال آن مي‌شود که به تدريج کشور تهي شده و علاوه بر افزايش فقرا، خود کشور فقير مي‌شود و آن‌گاه توان ادامه مبارزه را از دست می‌دهد.بارها گفته شده کشور درگير جنگ اقتصادي است. در همان حال سخنرانان مختلف ازجمله ائمه جمعه و حتي دولت وعده معيشت بهتر و سفره پررونق‌تر و آينده اقتصادي بهتر را به مردم مي‌دهند و اگر هم احيانا برنامه‌اي براي صرفه‌جویي و حرکات اصولي در زمان بحران نوشته شود با اندکي گشايش ارزي و مالي بلافاصله سمت‌وسوي کار به اقدامات ظاهرا رفاهي و اصولا انبساطي تغيير پيدا مي‌کند. متفکران و اقتصاد‌دانان و روشنفکران هم که اظهارنظر مي‌کنند و تئوري‌هاي خود را مطرح مي‌کنند، نسبت به پيامد آنها اصلا اظهارنظر نمي‌کنند و از تبعات برنامه‌هاي خود مي‌گذرند، زيرا نمي‌خواهند اين تبعات که لزوما با درآمدهاي روز مردم مغايرت دارد، روشن شود.
به گمان اين نويسنده مي‌توان در عين مبارزه با استکبار برنامه‌اي در جهت حفظ کشور و جلوگيري از فقر سرزمين ايران و درعين‌حال زدودن فقر مردم فقير تدوين کرد و طبيعي است همان‌طورکه گفته شد، اين برنامه نيز تبعاتي دارد که ممکن است به ظاهر خوشايند نباشد و به‌هرحال از قاعده مذکور در قرآن کريم که ان مع العسر يسرا، فان مع العسر يسرا پيروي مي‌کند و در درجه نخست بايد اين را به مردم صراحتا و به‌درستي بازگو كرد. با توضيحات يادشده دو کار را بايد انجام دهيم و آن را به‌صورت انقلابي و جهادي عمل کرده و تبعات آن را نيز بپذيريم:
1- توقف فقيرشدن کشور و جبران مافات
2- فقرزدايي از فقيران و محرومان و مستمندان.
به‌عنوان يک پيشنهاد و نه با تأكيد بر اجزای آن و البته اصرار بر نوع تفکر پيشنهادهاي زير مطرح مي‌شود.
‌الف- کنترل سرمايه‌گذاري روي انرژي مصرفي و محدودکردن مصرف انرژي در داخل هم‌زمان با ايجاد تسهيلات انرژي براي فقيران و اخذ قيمت واقعي از افراد متعين.
مي‌توان براي مصارف ضروري افراد کم‌درآمد مثلا در ماه 30 ليتر بنزين به همه با قيمت کم داد و مازاد بر آن را براي مصرف‌کنندگان بيشتر به قيمت FOB خليج فارس قيمت‌گذاري کرد. (تبعات منفي: ممکن است روي قيمت برخي کالاها اثر بگذارد و عده‌اي ناراضي شوند. تبعات مثبت: فشار روي مصرف بنزين کم مي‌شود و درآمد براي دولت حاصل مي‌شود).
ب- بهاي برق و گاز مصرفي براي مصرف‌کنندگان تا 15 کيلووات برق و صد مترمکعب گاز در ماه به قيمت بسيار پایين و حتي مجاني و مازاد بر آن حسب شيب 75 درصد (تبعات مثبت: مصرف کاسته شده و نياز به سرمايه‌گذاري جديد روي نيروگاه‌ها از بين مي‌رود و درآمد دولت بالا مي‌رود. تبعات منفي: مردم بايد صرفه‌جويي کنند و به‌جاي اتاق‌هاي گرم، لباس گرم بپوشند).

ب- تمامی يارانه‌هاي نقدي حذف و در حد امکان حسب برآورد کميته امداد و سازمان بهزيستي بخشي از آن به اين دو نهاد اختصاص يابد.
ج- همه شهرها مجهز به سيستم تصفيه فاضلاب و بازآوري زباله شود تا بيش‌از‌اين طبيعت شهرها (به‌ویژه شهرهاي شمالي و جنوبي) آلوده نشود.
د- برنامه ضربتي براي مدرنيزه‌کردن کشاورزي و تبديل روش زراعت قديمي به جديد صورت گيرد.
هـ- برنامه انقلابي براي محدودکردن هرچه‌بيشتر مصرف آب زيرزميني به اجرا گذاشته شود.
و- چند قلم از کالاهاي اساسي با قيمت ارزان سهميه‌بندي و در اختيار مردم قرار گيرد تا حداقل اعاشه مردم تأمين باشد.
هـ- دولت وظيفه تأمين ارز مورد نياز مردم را دارد. سياست‌هاي افراطي و تفريطي و شعاري مدعيان علوم اقتصادي، بايد نفي شود. به همه صنايع و آناني که واقعا نياز ارزي براي توليد و خدمات بهينه دارند (نه کساني مانند آنها که براي تفريح به کشورهاي خارجي مي‌روند) به‌صورت حساب‌شده ارز با يک قيمت واحد داده شود و طبعا ارز صادرکنندگان را به قيمتي که باعث رشد معقول صادرات شود، نقدا خريداري کند (طبيعي است مقداري از ارز صادراتي در بازار آزاد وارد خواهد شد) دولت نسبت به قيمت ارز آزاد اصلا حساسيت نشان ندهد، زيرا اصل اداره کشور است و نه قيمت ارز آزاد در بازار. سياست‌هاي يکسان‌سازي ارز به‌شدت در کشور ما شکست خورده و امکان اين امر با توجه به دلايل پايدار متعدد محکوم به شکست است. بنابراين دو نرخ ارز خواهيم داشت؛ ارز با قيمت مشخص براي اداره کشور و ارز آزاد به هر قيمت غیرقابل‌پیش‌بینی (برخي خواهند گفت ايجاد فساد مي‌شود. بايد گفت فساد شرايط فعلي که ارز به‌هرحال چندنرخي است و معلوم نيست چه نرخي براي چه کاري بوده به‌مراتب بيشتر است).
ز- سرمايه‌گذاري در کشور به‌شدت مورد حمايت قرار گيرد و به‌ویژه در سرمايه‌گذاري خارجي همه نوع تضمين داده شود و براي سرمايه‌گذاري در نقاط محروم سيستم‌هاي تشويقي کافي تدوين شود.
شايد چنين راه‌حل‌هايي مورد بحث‌ و ‌گفت‌وگو قرار گيرد و هريک به دليلي مردود شناخته شود اما براي آينده بهتر کشور به چنين نگاه‌هایي نياز است.

جايزه نوبل اقتصاد را امسال به دو اقتصاددان به نام‌هاي آبهيجيت بنرجي و استردوفلو براي نوشتن کتاب اقتصاد فقير اهدا کردند. در اين کتاب متذکر شده‌اند «فقط داشتن ادعا و دغدغه عدالت اجتماعي به بهبود زندگي انسان‌هاي تهيدست نمي‌انجامد؛ حتي اگر ادعا‌کنندگان و دغدغه‌داران، صداقت و وارستگي کامل و قوي‌ترين، ايدئال‌ترين و دردمندانه‌ترين پشتوانه‌هاي اعتقادي و فکري را داشته باشند».مي‌توان گفت به‌جز برخي نحله‌هاي فکري مانند کاست‌هاي هندي که فقر و فقير را امري ذاتي و تناسخي مي‌پندارند، ‌‌‌مکاتب اقتصادي يا اديان يا ايدئولوژي‌هاي دست‌ساخته همگي ادعاي فقرزدايي دارند؛ اما در طراحي راه موفقيت تفاوت نظر دارند و طبيعي است که پيروان هيچ‌کدام تاکنون موفق به فقرزدايي نشده‌اند.ليبرال‌ها و نئوليبرال‌ها رفع فقر را گذر از دوران آزادي اقتصادي و تجمع ثروت و در نهايت بهره‌برداري فقر از اين تجمع ثروت مي‌دانند و سوسياليست‌ها راه را در تساوي برخورداری افراد از ثروت مجتمع در اختيار دولت‌ها (از نظر مارکسيسم، پرولتاريا) برمي‌شمرند و ايدئولوژي‌هاي مختلف هريک راهي از جمله خيرات ‌پيشنهاد مي‌کنند.برداشت از فقر و فقير در انديشه‌هاي مختلف متفاوت است و گاه يکي را حاصل آن ديگري به شمار مي‌آورند و بالعکس و صد البته مصداق فقر و فقير در جوامع مختلف متفاوت است و از يک جامعه به جامعه ديگر متفاوت؛ برای مثال کودک ناداري که در يک شهر بزرگ مانند تهران به‌دنبال جمع‌آوري زباله است و از حاصل آن ارتزاق مي‌کند و در نظر عموم جامعه ما مصداق فقير محسوب مي‌شود، با آن روستايي هندي که به ‌دلايل مذهبي و اعتقاد به تناسخ اصلا به‌دنبال رفع فقر خود نيست، کاملا متفاوت است و در تعريف‌هاي نوين فقير خوانده نمي‌شود، زيرا با آگاهي به‌دنبال فقرزدايي خود است. در بخشي از ادبيات فقر، آگاهي‌بخشي به افراد فقير و اينکه آنان به وضع خود آگاه شوند و به‌دنبال فقرزدايي از خود باشند، بسيار بااهميت خوانده شده است. در اينجا معتقدند فقر بيشتر از آنکه جنبه مادي داشته باشد باید از نظر فرهنگي به آن نگريسته شود. چنين است که مکاتب و نحله‌هاي مختلف نظرهای متفاوتي ارائه مي‌دهند و البته از سوي برخي مجامع بين‌المللي کوشش‌هايي در زمينه فقر صورت گرفته که برخي مؤثر و برخي بي‌اثر بوده است و اين طبعا بيشتر به اين دليل بوده که در مکان‌هاي مختلف احيانا الگوهاي واحدي براي فقرزدايي در نظر گرفته شده است. اهداي جايزه نوبل به اين دو اقتصاددان به‌خاطر کتاب اقتصاد فقير بهانه‌اي شد که بار ديگر نگاهي به مسئله فقر و فقير در کشورمان بيندازيم. هرچند ممکن است مطالعات آنان با ماهيت فقر و فقير و راه‌هاي ارائه‌شده با نيازهاي ما متفاوت باشد اما حداقل به مقاطعي از آن می‌توان دقت و آن را رعايت کرد.بي‌ترديد جمهوري اسلامي در 40 سال اخير به توفيقات بزرگي نائل شده و هرگز انکارشدنی نيست و طرح موضوع فقرزدايي در کشور نبايد دستاويزي براي انکار توفيقات باشد؛ اما موضوع فقرزدايي از شعارهاي اصلي انقلاب اسلامي بوده است که بايد با روشن‌بيني و به‌صورتي منصفانه به آن پرداخت تا ببينيم چه چيز باعث شده فقرزدايي در ايران مانند بسياري از کشورها توفيق نيابد.

قبل از آنکه به فقرزدايي از افراد و آحاد جامعه بپردازيم، ابتدا بايد به کليت کشور نگاه کنيم و ببينيم آيا کشوري فقير هستيم يا غني، زيرا بسياري از کشورها خودبه‌خود و بالقوه زمينه رشد ندارند و تلاش‌ها در آن به‌سادگي به ثمر نمي‌نشيند؛ مانند بنگلادش با جمعيت 200 ميليوني و فقر عمومي، هرچند در اين کشور نيز امکانات بالقوه رشد را مي‌توان يافت. ايران با دوهزارو 500 کيلومتر ساحل دريایي، دشت‌هاي حاصل‌خيز، آفتاب تابان، معادن نفت، گاز، فلزات و غيرفلزات، آب‌و‌هواي چهارفصل، جنگل‌هاي البته نه چندان وسيع، آثار تاريخي و فرهنگي فراوان و صد البته برخورداري از يک مکتب نجات‌بخش به نام اسلام کشوري غني به حساب مي‌آيد که در نگاه اول مي‌تواند فقر را ريشه‌کن کند، زيرا وقتي کشوري مانند هلند با سرزميني که مساحت آن تقریبا اندازه گيلان و مازندران است، سالانه 80 ميليارد دلار محصولات کشاورزي صادر مي‌کند، چگونه ما نتوانيم؟
ايران غني و ثروتمند در سال‌هاي گذشته، خود به سوي فقر گام برداشته است زيرا با تعدي به منابع ثروت خداداد و مصرف و تبديل آنها به غذاي مردم، کالاي مصرفي و کالاي به تعريف بادوام مانند اتومبيل، لوازم منزل و... منابع ثروت را به نفع مظاهر زندگي تضعيف كرده و علاوه بر آن براي جلوگيري از آلودگي زمين‌ها، ازبين‌رفتن جنگل‌ها، نشست دشت‌ها و تخريب آب رودخانه‌ها تلاشي نکرده است پس مي‌توان گفت ايران بالقوه ثروتمند از امکانات خود کاسته و ثروت خود را تضعيف كرده اما با همه اينها همچنان آن‌قدر ثروتمند است که بتواند هم روند تضعيف به سمت فقر رفتن خود را متوقف کند و هم قادر به فقرزدايي از مردم خود باشد.
به نظر مي‌رسد ارابه فقر از فقرزدايي سريع‌تر مي‌راند. هم فقراي ديروز که اندکي جان گرفته بودند به عقب بازگشته‌اند و هم گروه جديدي به ليست فقرا وارد شده‌اند. مسئله فقرزدايي که گاه به معرکه نمايش هم دچار شده؛ معرکه‌اي که از پس آن تمسخر و ناداني و گاه تنبلي و عدم تحرک حاصل مي‌شود، مانند يارانه‌هاي نقدي و مستقيمي که به همه مردم داده‌اند. عجيب اينجاست که به پولداران غيرنيازمند که بايد سهم بالايي در فقرزدايي داشته باشند همان مقدار يارانه داده شده که به فقرا و تهيدستان و اين واقعا يک اجحاف بزرگ بود و متأسفانه دولت يازدهم و دوازدهم هم به اين امر توجه لازم را نداشت. همچنان اين پول را به غيرنيازمندان پرداخت مي‌کند و براي قطع آن به انواع و اقسام استدلال‌هاي بي‌پايه تمسک مي‌جويد و يارانه پنهان مال‌داران را که ده‌ها برابر تهيدستان است، همچنان ادامه مي‌دهد.دولت‌هاي ايران نوعا سرگردان تئوري‌هاي اقتصادي شده‌اند وجه غالب مورد قبول دولت‌ها و ايدئال آنها يک نوع ليبرال‌مسلکي با الگوي غرب مصرفي مرفه و تزريق هر چه بيشتر نقدينگي به جامعه براي بقا و حفظ دولت‌ها بوده است.متأسفانه فضاي اقتصاد کشور و تصميم‌گيري‌هاي دولتي نه براساس نيازهاي جامعه بلکه تحت تأثير بحث‌هاي انتزاعي در باب مکتب‌هاي اقتصادي و جدال‌هاي کلامي در باب نقش نهاد‌هاي دولتي و جايگاه بازار و دعواي بي‌پايان تقدم آزادي بر عدالت يا برعکس بوده و کمتر توانسته ملال فرودستاني را که نتوانستن به نبودن آنها منتهي شده است، دريابد.اين درست که اقتصاد تحت تأثير سياست‌ها و روابط ايران با خارج و خارج با ايران است اما در همين حال و با تأكيد بر واقعيت تحريم‌ها و توطئه‌هاي سياسي، فرهنگي و اقتصادي، بايد گفت مجموعه‌هاي تصميم‌گير از بسياري از راه‌هاي مبارزه با فقيرکردن کشور و توانمندکردن فقرا که معمولا هر دو ساکت هستند به نفع برخورداران جامعه شهري که زبان و عملشان قادر به بيان توقعات است، چشم‌پوشي کرده‌اند.نمي‌توان درگيري سياسي با خارج همراه نوعي مدعي‌شدن براي خارجيان را همراه سبک زندگي غربي و تبليغ آن و شعار عدالت همراه با آزادي و وعده‌هاي بي‌شمار براي بهبود معيشت و زندگي بهتر براي مردم را در يک جا جمع كرد و به نام آزادي اقتصادي مردم، دست توانمندان براي سود هر چه بيشتر را باز گذاشت و در عين حال براي مستضعفان سينه به تنور چسباند و شعار وا مستضعفان و وا فقرا فرياد کرد و تازه آنچه را هم در اين راه به انجام مي‌رسانند با صرف ثروت خداداد انجام و پشتوانه‌ها را تهي مي‌كنند.برخي استدلال مي‌کنند ما با استکبار جهاني و توطئه‌هاي بي‌پايان آنها روبه‌رو هستيم پس نمي‌توانيم در داخل برنامه‌هاي اصولي را اجرا کنيم؛ نتيجه اين استدلال آن مي‌شود که به تدريج کشور تهي شده و علاوه بر افزايش فقرا، خود کشور فقير مي‌شود و آن‌گاه توان ادامه مبارزه را از دست می‌دهد.بارها گفته شده کشور درگير جنگ اقتصادي است. در همان حال سخنرانان مختلف ازجمله ائمه جمعه و حتي دولت وعده معيشت بهتر و سفره پررونق‌تر و آينده اقتصادي بهتر را به مردم مي‌دهند و اگر هم احيانا برنامه‌اي براي صرفه‌جویي و حرکات اصولي در زمان بحران نوشته شود با اندکي گشايش ارزي و مالي بلافاصله سمت‌وسوي کار به اقدامات ظاهرا رفاهي و اصولا انبساطي تغيير پيدا مي‌کند. متفکران و اقتصاد‌دانان و روشنفکران هم که اظهارنظر مي‌کنند و تئوري‌هاي خود را مطرح مي‌کنند، نسبت به پيامد آنها اصلا اظهارنظر نمي‌کنند و از تبعات برنامه‌هاي خود مي‌گذرند، زيرا نمي‌خواهند اين تبعات که لزوما با درآمدهاي روز مردم مغايرت دارد، روشن شود.
به گمان اين نويسنده مي‌توان در عين مبارزه با استکبار برنامه‌اي در جهت حفظ کشور و جلوگيري از فقر سرزمين ايران و درعين‌حال زدودن فقر مردم فقير تدوين کرد و طبيعي است همان‌طورکه گفته شد، اين برنامه نيز تبعاتي دارد که ممکن است به ظاهر خوشايند نباشد و به‌هرحال از قاعده مذکور در قرآن کريم که ان مع العسر يسرا، فان مع العسر يسرا پيروي مي‌کند و در درجه نخست بايد اين را به مردم صراحتا و به‌درستي بازگو كرد. با توضيحات يادشده دو کار را بايد انجام دهيم و آن را به‌صورت انقلابي و جهادي عمل کرده و تبعات آن را نيز بپذيريم:
1- توقف فقيرشدن کشور و جبران مافات
2- فقرزدايي از فقيران و محرومان و مستمندان.
به‌عنوان يک پيشنهاد و نه با تأكيد بر اجزای آن و البته اصرار بر نوع تفکر پيشنهادهاي زير مطرح مي‌شود.
‌الف- کنترل سرمايه‌گذاري روي انرژي مصرفي و محدودکردن مصرف انرژي در داخل هم‌زمان با ايجاد تسهيلات انرژي براي فقيران و اخذ قيمت واقعي از افراد متعين.
مي‌توان براي مصارف ضروري افراد کم‌درآمد مثلا در ماه 30 ليتر بنزين به همه با قيمت کم داد و مازاد بر آن را براي مصرف‌کنندگان بيشتر به قيمت FOB خليج فارس قيمت‌گذاري کرد. (تبعات منفي: ممکن است روي قيمت برخي کالاها اثر بگذارد و عده‌اي ناراضي شوند. تبعات مثبت: فشار روي مصرف بنزين کم مي‌شود و درآمد براي دولت حاصل مي‌شود).
ب- بهاي برق و گاز مصرفي براي مصرف‌کنندگان تا 15 کيلووات برق و صد مترمکعب گاز در ماه به قيمت بسيار پایين و حتي مجاني و مازاد بر آن حسب شيب 75 درصد (تبعات مثبت: مصرف کاسته شده و نياز به سرمايه‌گذاري جديد روي نيروگاه‌ها از بين مي‌رود و درآمد دولت بالا مي‌رود. تبعات منفي: مردم بايد صرفه‌جويي کنند و به‌جاي اتاق‌هاي گرم، لباس گرم بپوشند).

ب- تمامی يارانه‌هاي نقدي حذف و در حد امکان حسب برآورد کميته امداد و سازمان بهزيستي بخشي از آن به اين دو نهاد اختصاص يابد.
ج- همه شهرها مجهز به سيستم تصفيه فاضلاب و بازآوري زباله شود تا بيش‌از‌اين طبيعت شهرها (به‌ویژه شهرهاي شمالي و جنوبي) آلوده نشود.
د- برنامه ضربتي براي مدرنيزه‌کردن کشاورزي و تبديل روش زراعت قديمي به جديد صورت گيرد.
هـ- برنامه انقلابي براي محدودکردن هرچه‌بيشتر مصرف آب زيرزميني به اجرا گذاشته شود.
و- چند قلم از کالاهاي اساسي با قيمت ارزان سهميه‌بندي و در اختيار مردم قرار گيرد تا حداقل اعاشه مردم تأمين باشد.
هـ- دولت وظيفه تأمين ارز مورد نياز مردم را دارد. سياست‌هاي افراطي و تفريطي و شعاري مدعيان علوم اقتصادي، بايد نفي شود. به همه صنايع و آناني که واقعا نياز ارزي براي توليد و خدمات بهينه دارند (نه کساني مانند آنها که براي تفريح به کشورهاي خارجي مي‌روند) به‌صورت حساب‌شده ارز با يک قيمت واحد داده شود و طبعا ارز صادرکنندگان را به قيمتي که باعث رشد معقول صادرات شود، نقدا خريداري کند (طبيعي است مقداري از ارز صادراتي در بازار آزاد وارد خواهد شد) دولت نسبت به قيمت ارز آزاد اصلا حساسيت نشان ندهد، زيرا اصل اداره کشور است و نه قيمت ارز آزاد در بازار. سياست‌هاي يکسان‌سازي ارز به‌شدت در کشور ما شکست خورده و امکان اين امر با توجه به دلايل پايدار متعدد محکوم به شکست است. بنابراين دو نرخ ارز خواهيم داشت؛ ارز با قيمت مشخص براي اداره کشور و ارز آزاد به هر قيمت غیرقابل‌پیش‌بینی (برخي خواهند گفت ايجاد فساد مي‌شود. بايد گفت فساد شرايط فعلي که ارز به‌هرحال چندنرخي است و معلوم نيست چه نرخي براي چه کاري بوده به‌مراتب بيشتر است).
ز- سرمايه‌گذاري در کشور به‌شدت مورد حمايت قرار گيرد و به‌ویژه در سرمايه‌گذاري خارجي همه نوع تضمين داده شود و براي سرمايه‌گذاري در نقاط محروم سيستم‌هاي تشويقي کافي تدوين شود.
شايد چنين راه‌حل‌هايي مورد بحث‌ و ‌گفت‌وگو قرار گيرد و هريک به دليلي مردود شناخته شود اما براي آينده بهتر کشور به چنين نگاه‌هایي نياز است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.