|

تحليلي انتقادي بر نمايش «تالاب هَشيلان»

زيباشناسي زشتي جنگ

محسن خيمه‌دوز. منتقد فيلم و تئاتر

نمايش «تالاب هَشيلان» به‌نويسندگي و کارگرداني «نوشين تبريزي» که بعد از 10 سال به اجراي مجدد رسيده است (اجراي قبلي آن در تالار مولوي بوده و اجراي فعلي‌اش در سالن قشقايي)، يک داستان رئاليستي‌ است که به صورت خطي روايت مي‌شود. درام روايت‌گر کشمکش‌هاي افراد يک خانواده است که در کنار خرده‌روايت‌هاي دروني‌شان، در زيرلايه روابط، به يک مسئله زيستي، انساني و عاشقانه مي‌رسد؛ مسئله‌اي که نهايتا مشخص مي‌شود که تحت تأثير بحران‌هاي بيرون از خانواده شکل گرفته و نتايجش را در مناسبات خانواده نشان داده است. نمايش، تأثيراتِ همان بحران‌ها را روايت مي‌کند. يکي از اين بحران‌ها جنگ است؛ جنگي که معمولا با شعار رسيدن به صلح، آرامش و پيروزي شروع مي‌شود ولي سرانجام با توزيع رايگان فلاکت در ميان همگان، پيروز و شکست‌خورده را به يک اندازه به فلاکت دچار مي‌‌کند؛ معني ديگر اين سخن اين است که «هيچ جنگي پيروز ندارد».
زيباشناسي اين واقعيت زشت مدت‌هاست در ادبيات نمايشي ايران مورد غفلت جدي قرار گرفته است. به‌ويژه وقتي هنوز از پيامدهاي نامطلوب جنگي تحميلي رهايي نيافته است. وقتي مردي آسيب‌ديده در جنگ قادر نيست به دختر مورد علاقه‌اش ابراز علاقه کند و همين مورد، زندگي دختر را ناخواسته به ورطه نابودي مي‌کشاند، آسيب بزرگ جنگ را آشکار مي‌کند؛ آسيبي که گاهي دردناک‌تر از کشتار در جبهه‌هاست، آسيبي که ساکت و آرام است اما به‌تدريج سلامت روحي و رواني افراد را به هم مي‌ريزد و آنها را تا آستانه نابودي مي‌کشاند. پرسش دردناک اما اين است که چرا اين آسيب‌هاي پنهان جايگاهي در ادبيات نمايشي ايران ندارند؟ چرا «نقد جنگ» مبناي پردازش استتيک و زيباشناختي درام‌هاي نمايشي قرار نمي‌گيرد؟ چرا حتي همين نمايش بعد از 10 سال که از اجراي نخستينش گذشته، بدون تغيير محتوايي و بدون عميق‌تر‌شدن رويکرد انتقادي‌اش به جنگ و تبعات آن به نمايش درمي‌آيد؟ چرا گمان مي‌شود که نقد جنگ و توجه به ادبيات ضد‌جنگ، ممکن است به امنيت ملي يا به تلاش‌هاي نظامي براي حفظ مرزهاي کشور لطمه بزند؟ برخي گمان مي‌کنند: «براي صلح، بايد جنگ راه انداخت»، غافل از آنکه آسيب‌هاي جنگ فراتر از آن است که موجبات صلحي را فراهم کند.
همان‌طور که در نمايش «تالاب هَشيلان» مي‌بينيم، جنگ در سه جهان، انسان‌ها را نابود مي‌کند:
اول در جبهه‌هاي جنگ با ترکش و خمپاره و گلوله
دوم در پشت جبهه و بعد از جنگ، با ويران‌سازي زيست‌جهان آنها
و سوم در جهان به‌ظاهر پنهان روح، روان و احساس.
انسان‌هايي که با آسيب‌هاي پنهان جنگ به نابودي گراييدند و زيست و روح و احساس‌شان موضوع نمايش «تالاب هَشيلان» است، نماد همان استعاره‌اي هستند که نام نمايش را تشکيل داده است، استعاره‌اي با نام‌: «تالاب هشيلان».
«هَشيلان» که واژه‌اي کُردي و به معناي «لانه مارها» است، به تالابي عجيب در کرمانشاه اشاره دارد که طبق باورهاي سنتي عامه مردمِ محلي، محلِ زندگي چندين اژدهاست که باعث شده در آن تالاب، رويشي صورت نگيرد. عقيم‌شدنِ زيست، در محلي که بايد در آن رويش صورت پذيرد، شايد بهترين تعبير براي همان وضعيتي ا‌ست که جنگ‌ها به بار آورده‌اند؛ همان وضعيتي که نمايش «تالاب هشيلان» در دراماتايزکردن نقد آن تلاش کرده است. فرم روايت، چيدمان صحنه، نورپردازي و جنس بازي‌هاي نمايش «تالاب هَشيلان» همه رئال است و بازنمايي از واقعيت زيستي همان کاراکترهايي که در جهان خارج از نمايش قرار دارند. با آنکه بخشي از بازي مادر خانواده (با بازي قابل قبول نوشين تبريزي) به سوي طنز گرايش دارد، اما به ناگزير در راستاي تلخي درام حرکت مي‌کند تا به دوگانگي «بازي- روايت» دچار نشود. با اين حال، دوگانگي در جنس بازي‌هاي بازيگران نمايش به شکل ديگري ظاهر مي‌شود.
نقد نمايش در متن و اجرا
«تالاب هَشيلان» هم در جنس بازي بازيگران و هم در محتواي متن دچار ضعف است. نمايش از يک طرف در راستاي «نقدِ جنگ» و تبعاتِ روان‌شناختي و زيستي جنگ حرکت مي‌کند، اما از سوي ديگر، هم روايت برآمده از متن و هم جنس بازي‌ها، در سطح زيست کاراکترها متوقف مانده و نتوانسته به درون کاراکترها و بيان گونه‌اي از «اگزيستانس کاراکترها» نزديک شود. به همين دليل است که در اجرا، بازي‌ها در حد تيپ باقي مانده‌اند و در متن نيز نشانه‌اي از نگاه به درون کاراکترها براي بيان تجربه‌هاي اگزيستانس کاراکترها ديده نمي‌شود. در اين ميان فقط بازي‌هاي دو نفر از بازيگران (آيه کيان‌پور در نقش سالومه و محمد صديقي‌مهر در نقش حميد)، تا حدودي به فرمي از روايتِ اگزيستانس نزديک شده است. شايد به اين دليل که سابقه بازي اين دو بازيگر بيشتر به جنس بازي‌هاي اگزيستانس و بيان ميکروژست‌هاي اين‌گونه بازي نزديک‌تر بوده است. اما به دليل اينکه متن نمايش، در سطح رابطه افراد مي‌گذرد و نه در عمق آنها، بازي‌هاي اين دو بازيگر هم در ميانه بازي‌هاي رئال و اگزيستانس مردد مانده است. يک دليل اين ادعا به ماهيت روايت در متن و در اجرا مربوط مي‌شود. روايت رئاليستي متن، هم بازي‌ها، هم کارگرداني و هم طراحي صحنه و لباس و نور را به نوعي ناتوراليسم کلاسيک نزديک کرده است و به همين دليل است که تنوع بصري، نورپردازي و بازيگري را به حداقل خودش رسانده است.
بنابراين، نقد به دوگانه‌شدن برخي از بازي‌هاي نمايش، نقد به متن نمايش نيز هست. براي رهايي از آسيب شايد بهتر بود در اجراي مجدد نمايش «تالاب هَشيلان»، تجديدنظري در متن آن صورت مي‌گرفت تا در راستاي مسئله بومي نمايش، گونه‌اي از تأملات اگزيستانس و معاصر در روايت ايجاد مي‌شد، تا هم دوگانه بازي‌ها (رئال- اگزيستانس) بر طرف مي‌شد و بازي‌ها ظرايف بيشتري می‌داشتند‌، هم اجراي نمايش عمق بيشتري پيدا مي‌کرد و نگاه به مسئله «نقد جنگ» از منظر تک‌سويه به منظر چندسويه نزديک مي‌شد و دوگانه «رئاليسم- ناتوراليسم» که بخشي از روايت داستان، بازي‌ها و طراح صحنه را فراگرفته نيز درمان مي‌شد.
شايد سرگذشت متن و اجراي «تالاب هَشيلان» را بتوان نماد و نشانه‌اي از همان مسئله‌اي دانست که خود نمايش آن را به نقد کشيده است؛ يعني مسئله «توقفِ رويش در يک جامعه جنگ‌زده».
نمايش «تالاب هَشيلان» به‌نويسندگي و کارگرداني «نوشين تبريزي» که بعد از 10 سال به اجراي مجدد رسيده است (اجراي قبلي آن در تالار مولوي بوده و اجراي فعلي‌اش در سالن قشقايي)، يک داستان رئاليستي‌ است که به صورت خطي روايت مي‌شود. درام روايت‌گر کشمکش‌هاي افراد يک خانواده است که در کنار خرده‌روايت‌هاي دروني‌شان، در زيرلايه روابط، به يک مسئله زيستي، انساني و عاشقانه مي‌رسد؛ مسئله‌اي که نهايتا مشخص مي‌شود که تحت تأثير بحران‌هاي بيرون از خانواده شکل گرفته و نتايجش را در مناسبات خانواده نشان داده است. نمايش، تأثيراتِ همان بحران‌ها را روايت مي‌کند. يکي از اين بحران‌ها جنگ است؛ جنگي که معمولا با شعار رسيدن به صلح، آرامش و پيروزي شروع مي‌شود ولي سرانجام با توزيع رايگان فلاکت در ميان همگان، پيروز و شکست‌خورده را به يک اندازه به فلاکت دچار مي‌‌کند؛ معني ديگر اين سخن اين است که «هيچ جنگي پيروز ندارد».
زيباشناسي اين واقعيت زشت مدت‌هاست در ادبيات نمايشي ايران مورد غفلت جدي قرار گرفته است. به‌ويژه وقتي هنوز از پيامدهاي نامطلوب جنگي تحميلي رهايي نيافته است. وقتي مردي آسيب‌ديده در جنگ قادر نيست به دختر مورد علاقه‌اش ابراز علاقه کند و همين مورد، زندگي دختر را ناخواسته به ورطه نابودي مي‌کشاند، آسيب بزرگ جنگ را آشکار مي‌کند؛ آسيبي که گاهي دردناک‌تر از کشتار در جبهه‌هاست، آسيبي که ساکت و آرام است اما به‌تدريج سلامت روحي و رواني افراد را به هم مي‌ريزد و آنها را تا آستانه نابودي مي‌کشاند. پرسش دردناک اما اين است که چرا اين آسيب‌هاي پنهان جايگاهي در ادبيات نمايشي ايران ندارند؟ چرا «نقد جنگ» مبناي پردازش استتيک و زيباشناختي درام‌هاي نمايشي قرار نمي‌گيرد؟ چرا حتي همين نمايش بعد از 10 سال که از اجراي نخستينش گذشته، بدون تغيير محتوايي و بدون عميق‌تر‌شدن رويکرد انتقادي‌اش به جنگ و تبعات آن به نمايش درمي‌آيد؟ چرا گمان مي‌شود که نقد جنگ و توجه به ادبيات ضد‌جنگ، ممکن است به امنيت ملي يا به تلاش‌هاي نظامي براي حفظ مرزهاي کشور لطمه بزند؟ برخي گمان مي‌کنند: «براي صلح، بايد جنگ راه انداخت»، غافل از آنکه آسيب‌هاي جنگ فراتر از آن است که موجبات صلحي را فراهم کند.
همان‌طور که در نمايش «تالاب هَشيلان» مي‌بينيم، جنگ در سه جهان، انسان‌ها را نابود مي‌کند:
اول در جبهه‌هاي جنگ با ترکش و خمپاره و گلوله
دوم در پشت جبهه و بعد از جنگ، با ويران‌سازي زيست‌جهان آنها
و سوم در جهان به‌ظاهر پنهان روح، روان و احساس.
انسان‌هايي که با آسيب‌هاي پنهان جنگ به نابودي گراييدند و زيست و روح و احساس‌شان موضوع نمايش «تالاب هَشيلان» است، نماد همان استعاره‌اي هستند که نام نمايش را تشکيل داده است، استعاره‌اي با نام‌: «تالاب هشيلان».
«هَشيلان» که واژه‌اي کُردي و به معناي «لانه مارها» است، به تالابي عجيب در کرمانشاه اشاره دارد که طبق باورهاي سنتي عامه مردمِ محلي، محلِ زندگي چندين اژدهاست که باعث شده در آن تالاب، رويشي صورت نگيرد. عقيم‌شدنِ زيست، در محلي که بايد در آن رويش صورت پذيرد، شايد بهترين تعبير براي همان وضعيتي ا‌ست که جنگ‌ها به بار آورده‌اند؛ همان وضعيتي که نمايش «تالاب هشيلان» در دراماتايزکردن نقد آن تلاش کرده است. فرم روايت، چيدمان صحنه، نورپردازي و جنس بازي‌هاي نمايش «تالاب هَشيلان» همه رئال است و بازنمايي از واقعيت زيستي همان کاراکترهايي که در جهان خارج از نمايش قرار دارند. با آنکه بخشي از بازي مادر خانواده (با بازي قابل قبول نوشين تبريزي) به سوي طنز گرايش دارد، اما به ناگزير در راستاي تلخي درام حرکت مي‌کند تا به دوگانگي «بازي- روايت» دچار نشود. با اين حال، دوگانگي در جنس بازي‌هاي بازيگران نمايش به شکل ديگري ظاهر مي‌شود.
نقد نمايش در متن و اجرا
«تالاب هَشيلان» هم در جنس بازي بازيگران و هم در محتواي متن دچار ضعف است. نمايش از يک طرف در راستاي «نقدِ جنگ» و تبعاتِ روان‌شناختي و زيستي جنگ حرکت مي‌کند، اما از سوي ديگر، هم روايت برآمده از متن و هم جنس بازي‌ها، در سطح زيست کاراکترها متوقف مانده و نتوانسته به درون کاراکترها و بيان گونه‌اي از «اگزيستانس کاراکترها» نزديک شود. به همين دليل است که در اجرا، بازي‌ها در حد تيپ باقي مانده‌اند و در متن نيز نشانه‌اي از نگاه به درون کاراکترها براي بيان تجربه‌هاي اگزيستانس کاراکترها ديده نمي‌شود. در اين ميان فقط بازي‌هاي دو نفر از بازيگران (آيه کيان‌پور در نقش سالومه و محمد صديقي‌مهر در نقش حميد)، تا حدودي به فرمي از روايتِ اگزيستانس نزديک شده است. شايد به اين دليل که سابقه بازي اين دو بازيگر بيشتر به جنس بازي‌هاي اگزيستانس و بيان ميکروژست‌هاي اين‌گونه بازي نزديک‌تر بوده است. اما به دليل اينکه متن نمايش، در سطح رابطه افراد مي‌گذرد و نه در عمق آنها، بازي‌هاي اين دو بازيگر هم در ميانه بازي‌هاي رئال و اگزيستانس مردد مانده است. يک دليل اين ادعا به ماهيت روايت در متن و در اجرا مربوط مي‌شود. روايت رئاليستي متن، هم بازي‌ها، هم کارگرداني و هم طراحي صحنه و لباس و نور را به نوعي ناتوراليسم کلاسيک نزديک کرده است و به همين دليل است که تنوع بصري، نورپردازي و بازيگري را به حداقل خودش رسانده است.
بنابراين، نقد به دوگانه‌شدن برخي از بازي‌هاي نمايش، نقد به متن نمايش نيز هست. براي رهايي از آسيب شايد بهتر بود در اجراي مجدد نمايش «تالاب هَشيلان»، تجديدنظري در متن آن صورت مي‌گرفت تا در راستاي مسئله بومي نمايش، گونه‌اي از تأملات اگزيستانس و معاصر در روايت ايجاد مي‌شد، تا هم دوگانه بازي‌ها (رئال- اگزيستانس) بر طرف مي‌شد و بازي‌ها ظرايف بيشتري می‌داشتند‌، هم اجراي نمايش عمق بيشتري پيدا مي‌کرد و نگاه به مسئله «نقد جنگ» از منظر تک‌سويه به منظر چندسويه نزديک مي‌شد و دوگانه «رئاليسم- ناتوراليسم» که بخشي از روايت داستان، بازي‌ها و طراح صحنه را فراگرفته نيز درمان مي‌شد.
شايد سرگذشت متن و اجراي «تالاب هَشيلان» را بتوان نماد و نشانه‌اي از همان مسئله‌اي دانست که خود نمايش آن را به نقد کشيده است؛ يعني مسئله «توقفِ رويش در يک جامعه جنگ‌زده».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.