به بهانه درگذشت استاد حسين دهلوي
مرگ ماني
نسيم قاضيزاده
ماندن و ديدن مرگ غولها آسان نيست؛ غولهاي بيهمتايي که شايد قرنها بگذرد و شبيه آنها بار ديگر ظهور کند. بيهوده است يادآوري اينکه حسين دهلوي، دردانه موسيقي ايران، در زمره آن غولها بود. آهنگسازي که از 9 سالگي تا 90 سالگي، عمرش را وقف موسيقي کرد، فعالانه در ايران ماند و قطعه نوشت و آهنگسازي کرد و درس داد و دست آخر اجل فرصت زندگي بيشتر را از چنگ او ربود.
دهلوي دستپرورده صبا بود و خصلتهاي ايرانياش را چه در موسيقي و چه در تربيت شاگردانش وامدار استادش بود. او که سالها زير نظر استادان موسيقي غيرايراني فعاليت کرده بود، هرگز روح ايراني را از آثارش حذف نکرد و اين وجه را شايد بتوان مهمترين ويژگي آثار او دانست. او را بسياري نابغه موسيقي دوران نام ميدادند که اصليترين دليل پشت اين لقب، پيوندهايي بود که او در آثارش ميان موسيقي ايراني و موسيقي روز دنيا برقرار ميکرد. مرحوم همايون خرم که از همدورههاي دهلوي بود، درباره او ميگفت: «دهلوي بايد بارها به خاطر فعاليت موسيقيايي و چشمگيرش مورد توجه قرار گيرد. چهبسا كه او در موسيقي عميقي كه ميساخت و به آن ميپرداخت توجه كاملي به موسيقي اصيل ايراني داشت و آن را بهخوبي شناخته بود. گمان نميكنم امروز لازم باشد به فعاليتهاي ديگر اين هنرمند از قبيل اداره هنرستان موسيقي ملي بعد از روحالله خالقي يا تشكيل هنركده موسيقي ملي و نوشتن آثار بسيار اشاره كنم». زماني که دهلوي رهبري ارکستر ملي را عهدهدار بود، تمام تلاشش را کرد تا به موسيقي اصيل ايراني اعتباري ديگر ببخشد و با استفاده از انرژي و پتانسيل ارکستر جوان، قطعات ايراني را
باکيفيت به صحنه ببرد. در همين راه ارکستر بزرگ سازهاي مضرابي ايراني را تأسيس کرد و با آن اجراهاي مختلف را رقم زد؛ ارکستري که شاگردان زيادي را در آن تربيت کرد و امروزه در ارکسترهاي مختلف نوازندگي ميکنند.
دهلوي قطعات متعددی را در موسيقي ملي و محلي ايران براي ارکستر، آواز و ارکستر، سازهاي تکنواز بههمراهي ارکستر و نيز همنوازي برخي از سازهاي ايراني تصنيف و تنظيم کرد، اما در کنار آنها او در زمينه موسيقي داستاني نيز فعاليتهاي شاخصي داشت که اپراي خسرو و شيرين (با نگاهي به داستان نظاميگنجوي)، بيژن و منيژه (براساس شاهنامه فردوسي) و اپراي مانا و ماني که به مناسبت سال جهاني کودک (۱۹۷۹) ساخته بود، از شاخصترينهاي آنهاست. خوشبختانه در سالهاي پاياني عمر، اين اپرا در تالار وحدت به روي صحنه رفت و موجبات شادي او را فراهم کرد. در اين سالها، دو سيدي از تصنيفات اين آهنگساز منتشر شده است: آثاري از حسين دهلوي که شامل ۹ قطعه از ساختهها و تنظيمهاي او در زمينه کارهاي جمعي موسيقي ملي است و سيدي ديگري به نام گزيدههايي از موسيقي داستان بيژن و منيژه که به وسيله ارکستر سمفونيک راديو وين اجرا و ضبط شده است و بعدها قسمتهايي از آن توسط ارکستر فيلارمونيک لندن نيز اجرا شده است. از دهلوي کتب مختلفي به جا مانده که اصليترين آن کتاب اوست درباره پيوند شعر و موسيقي. اين کتاب مهمترين پژوهش او در حوزه موسيقي هم محسوب ميشود که
نوشتن آن 44 سال به طول انجاميد. نکته مهم درباره اين کتاب اين است که تا پيش از آن منبعي جامع براي اين موضوع وجود نداشت. خودش در اين زمينه گفته بود: «من دير زماني بود كه در كار تهيه و تدوين اين كتاب بودم تا حاصل تجربهها و يافتههاي خود را در زمينه پيوند شعر و موسيقي آوازي به صورتي مكتوب و با توضيحات و مثالهاي لازم براي فرهنگ موسيقي كشور به يادگار بگذارم. به جرئت ميتوان گفت در شرايطي كه هنوز موسيقي جايگاه علمي و هنري خود را نيافته است نميتوان انتظار داشت كه موارد و بستر آن رشد لازم را داشته باشد. موضوع اين كتاب از جمله مواردي است كه در گذشته بهدرستي روي آن كار نشده است و نمونه جامعي در اختيار نيست تا بتوان آن را الگو قرار داد و موارد بعدي را به آن افزود. اگر تلاشي هم شده باشد، بهمرور از آن دور شدهايم؛ به شكلي كه حتي عنوان اين موضوع با باورهاي بعضي از موسيقيدانان كشورمان غريبه است و برخي تصور ميكنند شعر و كلام را به هر شكلي ميتوان براي موسيقي آوازي نوشت. غافل از اينكه پيوند شعر و موسيقي آوازي متكي بر اصولي است كه ناشناخته مانده است. من متوجه شدم كه وقتي ميخواهم اين كتاب را بنويسم بايد با اهل ادب،
زبانشناسان و كساني كه عروضشناساند، مشورت كنم. به هر شكل اين كتاب با روشهاي بينالمللي تطبيق داده شده تا راهگشايي مناسب باشد. شایان ذكر است كه هيچ زباني در دنيا به استثناي اسپرانتو براساس دستور از پيش تدوينشده بين اقوام مختلف رايج نشده و هر كدام پس از سالهاي بسيار كه از تداول آنها گذشته است، كمكم مراحل تهيه و تدوين دستوري آنها آغاز شده است.
من نيز براي تهيه اين كتاب حالوهوايي اينچنيني داشتم؛ به اين ترتيب كه پس از يافتن روشي براي موارد مختلف پيوند شعر و موسيقي آوازي و بهتجربهگذاشتن آنها، حاصل بيش از 40 سال تجربههاي عملي خود را در اين زمينه گردآوري كرده و قانونمنديهاي بهدستآمده را در اين كتاب ارائه دادهام».
همچنين کتاب «قطعات براي سازهاي ايراني- ارکستر مضرابي به رهبري دهلوي» نيز از جمله ديگر آثار اوست. تهيه و تدوين نخستين کتاب آموزش تمبک نيز که در دهه ۴۰ با همکاري حسين تهراني و تني چند از ديگر معلمان و استادان هنرستان موسيقي ملي به انجام رسيد، از ديگر تأليفات اوست. او در تدوين نخستين کتاب آموزش ساز قانون همکاري داشت و تهيه و تدوين مجموعههايي را براي کودکان نيز به عهده داشته است. خوشبختانه از زندگي و يک عمر فعاليت هنري او که به عنوان چهره ماندگار هنر ايران شناخته ميشد، فيلم مستندي هم تهيه شده که در زمان حيات او به نمايش درآمد.
ماندن و ديدن مرگ غولها آسان نيست؛ غولهاي بيهمتايي که شايد قرنها بگذرد و شبيه آنها بار ديگر ظهور کند. بيهوده است يادآوري اينکه حسين دهلوي، دردانه موسيقي ايران، در زمره آن غولها بود. آهنگسازي که از 9 سالگي تا 90 سالگي، عمرش را وقف موسيقي کرد، فعالانه در ايران ماند و قطعه نوشت و آهنگسازي کرد و درس داد و دست آخر اجل فرصت زندگي بيشتر را از چنگ او ربود.
دهلوي دستپرورده صبا بود و خصلتهاي ايرانياش را چه در موسيقي و چه در تربيت شاگردانش وامدار استادش بود. او که سالها زير نظر استادان موسيقي غيرايراني فعاليت کرده بود، هرگز روح ايراني را از آثارش حذف نکرد و اين وجه را شايد بتوان مهمترين ويژگي آثار او دانست. او را بسياري نابغه موسيقي دوران نام ميدادند که اصليترين دليل پشت اين لقب، پيوندهايي بود که او در آثارش ميان موسيقي ايراني و موسيقي روز دنيا برقرار ميکرد. مرحوم همايون خرم که از همدورههاي دهلوي بود، درباره او ميگفت: «دهلوي بايد بارها به خاطر فعاليت موسيقيايي و چشمگيرش مورد توجه قرار گيرد. چهبسا كه او در موسيقي عميقي كه ميساخت و به آن ميپرداخت توجه كاملي به موسيقي اصيل ايراني داشت و آن را بهخوبي شناخته بود. گمان نميكنم امروز لازم باشد به فعاليتهاي ديگر اين هنرمند از قبيل اداره هنرستان موسيقي ملي بعد از روحالله خالقي يا تشكيل هنركده موسيقي ملي و نوشتن آثار بسيار اشاره كنم». زماني که دهلوي رهبري ارکستر ملي را عهدهدار بود، تمام تلاشش را کرد تا به موسيقي اصيل ايراني اعتباري ديگر ببخشد و با استفاده از انرژي و پتانسيل ارکستر جوان، قطعات ايراني را
باکيفيت به صحنه ببرد. در همين راه ارکستر بزرگ سازهاي مضرابي ايراني را تأسيس کرد و با آن اجراهاي مختلف را رقم زد؛ ارکستري که شاگردان زيادي را در آن تربيت کرد و امروزه در ارکسترهاي مختلف نوازندگي ميکنند.
دهلوي قطعات متعددی را در موسيقي ملي و محلي ايران براي ارکستر، آواز و ارکستر، سازهاي تکنواز بههمراهي ارکستر و نيز همنوازي برخي از سازهاي ايراني تصنيف و تنظيم کرد، اما در کنار آنها او در زمينه موسيقي داستاني نيز فعاليتهاي شاخصي داشت که اپراي خسرو و شيرين (با نگاهي به داستان نظاميگنجوي)، بيژن و منيژه (براساس شاهنامه فردوسي) و اپراي مانا و ماني که به مناسبت سال جهاني کودک (۱۹۷۹) ساخته بود، از شاخصترينهاي آنهاست. خوشبختانه در سالهاي پاياني عمر، اين اپرا در تالار وحدت به روي صحنه رفت و موجبات شادي او را فراهم کرد. در اين سالها، دو سيدي از تصنيفات اين آهنگساز منتشر شده است: آثاري از حسين دهلوي که شامل ۹ قطعه از ساختهها و تنظيمهاي او در زمينه کارهاي جمعي موسيقي ملي است و سيدي ديگري به نام گزيدههايي از موسيقي داستان بيژن و منيژه که به وسيله ارکستر سمفونيک راديو وين اجرا و ضبط شده است و بعدها قسمتهايي از آن توسط ارکستر فيلارمونيک لندن نيز اجرا شده است. از دهلوي کتب مختلفي به جا مانده که اصليترين آن کتاب اوست درباره پيوند شعر و موسيقي. اين کتاب مهمترين پژوهش او در حوزه موسيقي هم محسوب ميشود که
نوشتن آن 44 سال به طول انجاميد. نکته مهم درباره اين کتاب اين است که تا پيش از آن منبعي جامع براي اين موضوع وجود نداشت. خودش در اين زمينه گفته بود: «من دير زماني بود كه در كار تهيه و تدوين اين كتاب بودم تا حاصل تجربهها و يافتههاي خود را در زمينه پيوند شعر و موسيقي آوازي به صورتي مكتوب و با توضيحات و مثالهاي لازم براي فرهنگ موسيقي كشور به يادگار بگذارم. به جرئت ميتوان گفت در شرايطي كه هنوز موسيقي جايگاه علمي و هنري خود را نيافته است نميتوان انتظار داشت كه موارد و بستر آن رشد لازم را داشته باشد. موضوع اين كتاب از جمله مواردي است كه در گذشته بهدرستي روي آن كار نشده است و نمونه جامعي در اختيار نيست تا بتوان آن را الگو قرار داد و موارد بعدي را به آن افزود. اگر تلاشي هم شده باشد، بهمرور از آن دور شدهايم؛ به شكلي كه حتي عنوان اين موضوع با باورهاي بعضي از موسيقيدانان كشورمان غريبه است و برخي تصور ميكنند شعر و كلام را به هر شكلي ميتوان براي موسيقي آوازي نوشت. غافل از اينكه پيوند شعر و موسيقي آوازي متكي بر اصولي است كه ناشناخته مانده است. من متوجه شدم كه وقتي ميخواهم اين كتاب را بنويسم بايد با اهل ادب،
زبانشناسان و كساني كه عروضشناساند، مشورت كنم. به هر شكل اين كتاب با روشهاي بينالمللي تطبيق داده شده تا راهگشايي مناسب باشد. شایان ذكر است كه هيچ زباني در دنيا به استثناي اسپرانتو براساس دستور از پيش تدوينشده بين اقوام مختلف رايج نشده و هر كدام پس از سالهاي بسيار كه از تداول آنها گذشته است، كمكم مراحل تهيه و تدوين دستوري آنها آغاز شده است.
من نيز براي تهيه اين كتاب حالوهوايي اينچنيني داشتم؛ به اين ترتيب كه پس از يافتن روشي براي موارد مختلف پيوند شعر و موسيقي آوازي و بهتجربهگذاشتن آنها، حاصل بيش از 40 سال تجربههاي عملي خود را در اين زمينه گردآوري كرده و قانونمنديهاي بهدستآمده را در اين كتاب ارائه دادهام».
همچنين کتاب «قطعات براي سازهاي ايراني- ارکستر مضرابي به رهبري دهلوي» نيز از جمله ديگر آثار اوست. تهيه و تدوين نخستين کتاب آموزش تمبک نيز که در دهه ۴۰ با همکاري حسين تهراني و تني چند از ديگر معلمان و استادان هنرستان موسيقي ملي به انجام رسيد، از ديگر تأليفات اوست. او در تدوين نخستين کتاب آموزش ساز قانون همکاري داشت و تهيه و تدوين مجموعههايي را براي کودکان نيز به عهده داشته است. خوشبختانه از زندگي و يک عمر فعاليت هنري او که به عنوان چهره ماندگار هنر ايران شناخته ميشد، فيلم مستندي هم تهيه شده که در زمان حيات او به نمايش درآمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.