|

به بهانه پروژه گروه تئاتر گيتي در خوانش متون مهم تاريخ تئاتر ايران

گمشدگان

عليرضا نراقي-منتقد

در شرايطي که سياست‌گذاري‌هاي فرهنگي به‌ویژه در حوزه تئاتر، درام‌نويسي ايراني را محدود کرده است و رشد طبيعي جريان‌هاي اين هنر «توسعه‌گرا» و «مدرن» نزديک به دو دهه است که دچار وقفه شده، بيراه نيست اگر حال به جاي نگراني از پيشرفت، نگران فراموش‌شدن ميراث درام‌نويسي ايراني باشيم که در فرايند مدرنيزاسيون ايران و رشد مسئوليت جمعي و سياسي فرازهايي کم‌نظير داشت. درام‌نويسي ايراني از اولين تلاش‌هاي مشروطه‌خواهان دوشادوش وجدان بيدار جامعه روشنفکري و تفکر انتقادي در ايران بوده است؛ اما امروز اين ميراث به تفنني پراکنده و غيرقابل‌ اعتنا تبديل شده که با ديگر جريانات هنري و علوم انساني کمترين ارتباطي ندارد و بيشتر به بزک و زينت‌المجالس تجارتي مريض و فاسد بدل شده است. به همين دلايل است که به‌ياد‌آوردن درام‌نويسان متعهد و آثار پر‌اهميت آنها در تاريخ ايران مدرن امري ارزشمند و شايسته توجه است. روح‌الله جعفري، کارگردان تئاتر -که از قضا بيشتر تجربيات اجرائي او بر پايه درام‌هاي معاصر اروپايي صورت گرفته است- در تماشاخانه سنگلج دست به يادآوري و خوانش هشداردهنده تعدادي از درام‌هاي باشکوه تاريخ تئاتر ايران زده است؛ آثاري که هر‌کدام نقطه عطفي در تاريخ تئاتر ايران محسوب مي‌شوند و نويسندگان آنها با پيشنهادهایی تازه و بديع راه‌هاي جدیدی به زندگي صحنه‌اي تئاتر ايراني پيشنهاد دادند. آثاري که تاريخ را سير کردند، نظري انتقادي به روندهاي سياسي صد‌ساله اخير انداختند، تجربيات غربي را در قالب فضاهاي ايراني و براي به‌وجود‌آوردن تئاتري درون‌زا بازآفريني کردند و خلاصه جديت و تمرکزي قابل اعتنا را درباره هنر تئاتر ايران به وجود آوردند.جعفري در قالب نمايش‌نامه‌خواني در 10 شب، 10 متن مهم و گاه کمتر خوانده و ديده‌شده را پيش چشم مخاطب قرار داد تا ميراث گران‌قدر تئاتر ايران را يادآوري کند. اين اجراها که با حضور مجموعه‌اي از بازيگران جوان و قديمي تئاتر ايران ممکن شد، تلاشي بود تا از سطح خوانش صرف فراتر برود و به يک اتمسفر اجرائي نيز نزديک باشد. نمايش‌نامه‌هاي ايراني انتخاب‌شده از سوی جعفري که اغلب محصول دهه‌هاي غبطه‌برانگيز 40 و 50 شمسي است، در شرايطي نوشته شده‌اند که تئاتر ايران بيشتر از هميشه در زمان بود؛ در‌زمان‌بودن به معناي در زمان زنده درام‌نويسي جهان بودن است، به معناي معاصر‌بودن، چيزي که سال‌هاست در تئاتر ايران به امري دور از دسترس و به دلايلي که از حوصله اين يادداشت خارج است «ناممکن» بدل شده است؛ اما آن سال‌ها تجربيات متنوع و معاصر بود؛ تجربياتي متأثر از تئاتر آوانگارد دهه‌هاي ملتهب 60 و 70 اروپا يا درام‌نويسي معاصر زبان‌محور يا ابزورديسم يا تجربياتي در شيوه‌هاي نوين درام‌نويسي خوش‌ساخت و البته تجربياتي بسيار سياسي- اجتماعي که تئاتر را به کنش بدل مي‌کرد و از همه جالب‌تر تجربيات درون‌زايي در نسبت با جامعه ايراني و نمايش‌هاي ايراني که شيوه‌ها و بازي‌هاي نمايشي پراکنده را به شکل‌هاي نوين درام غربي پيوند مي‌زد. جعفري اين گونه‌هاي متفاوت را کنار هم در 10 شب قرار داده که اين در عين حُسن مي‌تواند ضعف پروژه او نيز باشد. شايد هرکدام از اين آثار ارزش اين را داشتند که با تمرکز و تمرين بيشتر و همچنين روزهاي بيشتري اجرا شوند تا تماشاگر و البته اجراگراني با تمرکز بيشتري آنها را ببينند و از اين تجربه در سطح رسانه‌ها گفتمان‌سازي قابل اعتنايي صورت گيرد.گفته شد که جعفري علاوه بر خوانش صحيح - که براي بازيگري امروز ما که هرچه بيشتر از ادبيات نمايشي و عنصر «سواد» فاصله مي‌گيرد، بسيار مغتنم است- تلاش کرده تا فضاسازي خاصي انجام دهد که مي‌تواند داراي پيشنهادهایی براي تجربيات اجرائي بعدي باشد؛ پيشنهادي که احتياج به همتي بزرگ‌تر دارد و نگارنده آرزو دارد جعفري اين همت بزرگ‌تر را خود به خرج دهد و به سمت اجراي اين متون برود. ناگفته نماند که در ميان متون انتخابي جعفري متني از ساعدي بزرگ نيز بود که باز هم صحنه‌هاي ايران از نام و متون کم‌نظير اين ستاره تاريخ تئاتر ايران محروم ماند.

*نام يکي از متون اجرا‌شده در اين 10 شب به قلم بهرام بيضايي

در شرايطي که سياست‌گذاري‌هاي فرهنگي به‌ویژه در حوزه تئاتر، درام‌نويسي ايراني را محدود کرده است و رشد طبيعي جريان‌هاي اين هنر «توسعه‌گرا» و «مدرن» نزديک به دو دهه است که دچار وقفه شده، بيراه نيست اگر حال به جاي نگراني از پيشرفت، نگران فراموش‌شدن ميراث درام‌نويسي ايراني باشيم که در فرايند مدرنيزاسيون ايران و رشد مسئوليت جمعي و سياسي فرازهايي کم‌نظير داشت. درام‌نويسي ايراني از اولين تلاش‌هاي مشروطه‌خواهان دوشادوش وجدان بيدار جامعه روشنفکري و تفکر انتقادي در ايران بوده است؛ اما امروز اين ميراث به تفنني پراکنده و غيرقابل‌ اعتنا تبديل شده که با ديگر جريانات هنري و علوم انساني کمترين ارتباطي ندارد و بيشتر به بزک و زينت‌المجالس تجارتي مريض و فاسد بدل شده است. به همين دلايل است که به‌ياد‌آوردن درام‌نويسان متعهد و آثار پر‌اهميت آنها در تاريخ ايران مدرن امري ارزشمند و شايسته توجه است. روح‌الله جعفري، کارگردان تئاتر -که از قضا بيشتر تجربيات اجرائي او بر پايه درام‌هاي معاصر اروپايي صورت گرفته است- در تماشاخانه سنگلج دست به يادآوري و خوانش هشداردهنده تعدادي از درام‌هاي باشکوه تاريخ تئاتر ايران زده است؛ آثاري که هر‌کدام نقطه عطفي در تاريخ تئاتر ايران محسوب مي‌شوند و نويسندگان آنها با پيشنهادهایی تازه و بديع راه‌هاي جدیدی به زندگي صحنه‌اي تئاتر ايراني پيشنهاد دادند. آثاري که تاريخ را سير کردند، نظري انتقادي به روندهاي سياسي صد‌ساله اخير انداختند، تجربيات غربي را در قالب فضاهاي ايراني و براي به‌وجود‌آوردن تئاتري درون‌زا بازآفريني کردند و خلاصه جديت و تمرکزي قابل اعتنا را درباره هنر تئاتر ايران به وجود آوردند.جعفري در قالب نمايش‌نامه‌خواني در 10 شب، 10 متن مهم و گاه کمتر خوانده و ديده‌شده را پيش چشم مخاطب قرار داد تا ميراث گران‌قدر تئاتر ايران را يادآوري کند. اين اجراها که با حضور مجموعه‌اي از بازيگران جوان و قديمي تئاتر ايران ممکن شد، تلاشي بود تا از سطح خوانش صرف فراتر برود و به يک اتمسفر اجرائي نيز نزديک باشد. نمايش‌نامه‌هاي ايراني انتخاب‌شده از سوی جعفري که اغلب محصول دهه‌هاي غبطه‌برانگيز 40 و 50 شمسي است، در شرايطي نوشته شده‌اند که تئاتر ايران بيشتر از هميشه در زمان بود؛ در‌زمان‌بودن به معناي در زمان زنده درام‌نويسي جهان بودن است، به معناي معاصر‌بودن، چيزي که سال‌هاست در تئاتر ايران به امري دور از دسترس و به دلايلي که از حوصله اين يادداشت خارج است «ناممکن» بدل شده است؛ اما آن سال‌ها تجربيات متنوع و معاصر بود؛ تجربياتي متأثر از تئاتر آوانگارد دهه‌هاي ملتهب 60 و 70 اروپا يا درام‌نويسي معاصر زبان‌محور يا ابزورديسم يا تجربياتي در شيوه‌هاي نوين درام‌نويسي خوش‌ساخت و البته تجربياتي بسيار سياسي- اجتماعي که تئاتر را به کنش بدل مي‌کرد و از همه جالب‌تر تجربيات درون‌زايي در نسبت با جامعه ايراني و نمايش‌هاي ايراني که شيوه‌ها و بازي‌هاي نمايشي پراکنده را به شکل‌هاي نوين درام غربي پيوند مي‌زد. جعفري اين گونه‌هاي متفاوت را کنار هم در 10 شب قرار داده که اين در عين حُسن مي‌تواند ضعف پروژه او نيز باشد. شايد هرکدام از اين آثار ارزش اين را داشتند که با تمرکز و تمرين بيشتر و همچنين روزهاي بيشتري اجرا شوند تا تماشاگر و البته اجراگراني با تمرکز بيشتري آنها را ببينند و از اين تجربه در سطح رسانه‌ها گفتمان‌سازي قابل اعتنايي صورت گيرد.گفته شد که جعفري علاوه بر خوانش صحيح - که براي بازيگري امروز ما که هرچه بيشتر از ادبيات نمايشي و عنصر «سواد» فاصله مي‌گيرد، بسيار مغتنم است- تلاش کرده تا فضاسازي خاصي انجام دهد که مي‌تواند داراي پيشنهادهایی براي تجربيات اجرائي بعدي باشد؛ پيشنهادي که احتياج به همتي بزرگ‌تر دارد و نگارنده آرزو دارد جعفري اين همت بزرگ‌تر را خود به خرج دهد و به سمت اجراي اين متون برود. ناگفته نماند که در ميان متون انتخابي جعفري متني از ساعدي بزرگ نيز بود که باز هم صحنه‌هاي ايران از نام و متون کم‌نظير اين ستاره تاريخ تئاتر ايران محروم ماند.

*نام يکي از متون اجرا‌شده در اين 10 شب به قلم بهرام بيضايي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.