|

چه باید کرد؟

پژمان موسوی

سپهر رسانه‌ای ایران این روزها با پرسشی بزرگ مواجه است؛ پرسشی که همه‌ساله و با نزدیک‌شدن به فصل بازگشایی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، مثل زخمی که باز می‌شود، دوباره تازه می‌شود. پرسش ساده است: نسبت «دانشگاه» و «روزنامه‌نگاری» چیست؟ چرا همواره و در یک دور باطل، در پاسخ به پرسشِ تکراریِ چرخه‌ معیوب رابطه این دو، دانشجو استاد را مقصر می‌داند و استاد دانشجو را؟ اصلا مگر فرقی هم می‌کند وقتی نتیجه به هر حال یکی است؟ چه فرقی می‌کند هر کدام هم که مقصر باشند، وقتی نتیجه این رابطه معیوب، افت کیفیت دانشکده‌های روزنامه‌نگاری در تربیت روزنامه‌نگار و نسبت معکوس خروجی‌های پرشمار این دانشکده‌ها و جذب آنها در تحریریه روزنامه‌ها و مجلات است.

داستان امروز و دیروز نیست؛ تا بوده، خروجی دانشکده‌های روزنامه‌نگاری به واسطه تحصیل دانشجویانش در رشته روزنامه‌نگاری، جایی در تحریریه روزنامه‌ها نداشته‌اند و همواره شکافی عمیق میان نهاد دانشگاه و رسانه‌های ایران وجود داشته است. پای صحبت مدیران مطبوعات و سردبیران که می‌نشینی، از بی‌تجربگی و ناآشنایی فارغ‌التحصیلان ارتباطات و روزنامه‌نگاری با روزنامه‌نگاری حرفه‌ای گله می‌شنوی و پای صحبت استادان دانشگاه هم که می‌نشینی، از میدان‌ندادن به فارغ‌التحصیلان و جذب‌های بی‌ضابطه و غیرحرفه‌ای «روزنامه‌نگاری‌نخوانده‌ها» گله می‌شنوی و اینکه چرا باید در تحریریه‌ها، فارغ‌التحصیلان همه‌ رشته‌ها باشند جز فارغ‌التحصیلان روزنامه‌نگاری. پربیراه هم نمی‌گویند، کافی است سرشماری‌ای دقیق درباره تحصیلات روزنامه‌نگاران ایران انجام شود تا میزان مرتبط‌بودن تحصیلات اینان با روزنامه‌نگاری به‌روشنی مشخص شود اما آیا روزنامه‌نگاری پیش‌شرط لازم و کافی‌ای به نام تحصیل در دانشکده‌های روزنامه‌نگاری دارد ؟ نگاهی عینی به تحریریه روزنامه‌های ایران، هم پاسخی مثبت به این سؤال ارائه می‌دهد هم پاسخی منفی زیرا تحصیل آکادمیک در رشته روزنامه‌نگاری، به تنهایی کسی را روزنامه‌نگار نکرده و الزاما هم به افزایش کیفیت کارش نینجامیده است اما چه بسیار روزنامه‌نگارانی که بدون حتی یک روز حضور در دانشکده‌های روزنامه‌نگاری، سرآمد روزنامه‌نگاران دوره خود بوده‌اند و بسیار هم حرفه‌ای در کار خود. اما چرا این‌گونه است؟ یک پاسخ می‌تواند انتخاب تصادفی رشته روزنامه‌نگاری در میان رشته‌های انتخاب‌شده برای دانشجویان دوره کارشناسی باشد؛ یا بی‌انگیزگی و احیانا بی‌سوادی برخی استادان روزنامه‌نگاری، یا حتی هزینه‌های بالای فعالیت در حرفه روزنامه‌نگاری و نبود ترسیم چشم‌انداز مناسب زندگی برای روزنامه‌نگاران یا مهم‌تر از همه اینها ساختار معیوب نظام آموزش عالی در ایران که نتوانسته است ارتباطی ارگانیک میان دانشکده‌های روزنامه‌نگاری و تحریریه‌ها برقرار کند. هر کدام از این پاسخ‌ها که پاسخ دقیق به پرسش فرارو باشد، در نتیجه تفاوتی را به وجود نمی‌آورد و نتیجه همچنان تناسب‌نداشتن خروجی این دانشکده‌ها با ورود فارغ‌التحصیلان آنها به تحریریه‌هاست.
تلخ است، خیلی هم تلخ زیرا قربانی بزرگ این چرخه معیوب، روزنامه‌نگارانی هستند که با عشق و علاقه و پشتکار، فارغ‌التحصیل روزنامه‌نگاری شده‌اند و همه روزهای چهار سال تحصیل‌شان را در انتظار ورود به تحریریه‌ها گذرانده‌اند و اینک جز برخی از آنان که به دلایل مختلف ممکن است جذب تحریریه‌ها شوند، بقیه از این چرخه خارج شده و از راهیابی و حضور در سپهر رسمی روزنامه‌نگاری ایران محروم شده‌اند یا حضور در روزنامه‌های دست‌چندم یا فلان سایت و بهمان مجله را از روی اجبار پذیرفته‌اند. البته همه‌ اینها نمی‌تواند و نباید به معنای زیر سؤال‌بردن روزنامه‌نگارانی باشد که روزنامه‌نگاری را در آکادمی نخوانده‌اند ولی هم گزارش‌نویس خوبی‌اند، هم خوب بلدند ویراستاری و مدیریت اخبار کنند، هم اصول خبر‌نویسی و مقاله‌نویسی را خوب می‌دانند و هم گفت‌وگوهای خوبی می‌گیرند و همه‌ اینها را هم نه از آکادمی که از مطالعه و تجربه و حضور در متن فضای حرفه‌ای روزنامه‌نگاری و در متن حوزه‌های روزنامه‌نگاری دارند. روزنامه‌نگار، روزنامه‌نگار است و باید که به دعوای قدیمی آکادمی و کار تجربی از رهگذر ساختارهای حرفه‌ای پایان داد و زمینه را برای هر آن‌ کس که «روزنامه‌نگار» خوبی است، در متن تحریریه‌ها و سپهر رسانه‌ای ایران فراهم کرد: چه بهتر که این حضور، در امتداد و در ادامه‌ تحصیل در دانشگاه باشد. موضوع، رهاکردنِ سپهر رسانه‌ای ایران از این دوقطبی‌سازی و دراختیارگذاشتن فرصت برابر برای علاقه‌مندانِ واقعی این حرفه است؛ چه آنها که تحصیلات عالیه روزنامه‌نگاری دارند، چه آنان که به صورت تجربی روزنامه‌نگاری را آموخته و به آن علاقه‌مند‌شده‌اند.

سپهر رسانه‌ای ایران این روزها با پرسشی بزرگ مواجه است؛ پرسشی که همه‌ساله و با نزدیک‌شدن به فصل بازگشایی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، مثل زخمی که باز می‌شود، دوباره تازه می‌شود. پرسش ساده است: نسبت «دانشگاه» و «روزنامه‌نگاری» چیست؟ چرا همواره و در یک دور باطل، در پاسخ به پرسشِ تکراریِ چرخه‌ معیوب رابطه این دو، دانشجو استاد را مقصر می‌داند و استاد دانشجو را؟ اصلا مگر فرقی هم می‌کند وقتی نتیجه به هر حال یکی است؟ چه فرقی می‌کند هر کدام هم که مقصر باشند، وقتی نتیجه این رابطه معیوب، افت کیفیت دانشکده‌های روزنامه‌نگاری در تربیت روزنامه‌نگار و نسبت معکوس خروجی‌های پرشمار این دانشکده‌ها و جذب آنها در تحریریه روزنامه‌ها و مجلات است.

داستان امروز و دیروز نیست؛ تا بوده، خروجی دانشکده‌های روزنامه‌نگاری به واسطه تحصیل دانشجویانش در رشته روزنامه‌نگاری، جایی در تحریریه روزنامه‌ها نداشته‌اند و همواره شکافی عمیق میان نهاد دانشگاه و رسانه‌های ایران وجود داشته است. پای صحبت مدیران مطبوعات و سردبیران که می‌نشینی، از بی‌تجربگی و ناآشنایی فارغ‌التحصیلان ارتباطات و روزنامه‌نگاری با روزنامه‌نگاری حرفه‌ای گله می‌شنوی و پای صحبت استادان دانشگاه هم که می‌نشینی، از میدان‌ندادن به فارغ‌التحصیلان و جذب‌های بی‌ضابطه و غیرحرفه‌ای «روزنامه‌نگاری‌نخوانده‌ها» گله می‌شنوی و اینکه چرا باید در تحریریه‌ها، فارغ‌التحصیلان همه‌ رشته‌ها باشند جز فارغ‌التحصیلان روزنامه‌نگاری. پربیراه هم نمی‌گویند، کافی است سرشماری‌ای دقیق درباره تحصیلات روزنامه‌نگاران ایران انجام شود تا میزان مرتبط‌بودن تحصیلات اینان با روزنامه‌نگاری به‌روشنی مشخص شود اما آیا روزنامه‌نگاری پیش‌شرط لازم و کافی‌ای به نام تحصیل در دانشکده‌های روزنامه‌نگاری دارد ؟ نگاهی عینی به تحریریه روزنامه‌های ایران، هم پاسخی مثبت به این سؤال ارائه می‌دهد هم پاسخی منفی زیرا تحصیل آکادمیک در رشته روزنامه‌نگاری، به تنهایی کسی را روزنامه‌نگار نکرده و الزاما هم به افزایش کیفیت کارش نینجامیده است اما چه بسیار روزنامه‌نگارانی که بدون حتی یک روز حضور در دانشکده‌های روزنامه‌نگاری، سرآمد روزنامه‌نگاران دوره خود بوده‌اند و بسیار هم حرفه‌ای در کار خود. اما چرا این‌گونه است؟ یک پاسخ می‌تواند انتخاب تصادفی رشته روزنامه‌نگاری در میان رشته‌های انتخاب‌شده برای دانشجویان دوره کارشناسی باشد؛ یا بی‌انگیزگی و احیانا بی‌سوادی برخی استادان روزنامه‌نگاری، یا حتی هزینه‌های بالای فعالیت در حرفه روزنامه‌نگاری و نبود ترسیم چشم‌انداز مناسب زندگی برای روزنامه‌نگاران یا مهم‌تر از همه اینها ساختار معیوب نظام آموزش عالی در ایران که نتوانسته است ارتباطی ارگانیک میان دانشکده‌های روزنامه‌نگاری و تحریریه‌ها برقرار کند. هر کدام از این پاسخ‌ها که پاسخ دقیق به پرسش فرارو باشد، در نتیجه تفاوتی را به وجود نمی‌آورد و نتیجه همچنان تناسب‌نداشتن خروجی این دانشکده‌ها با ورود فارغ‌التحصیلان آنها به تحریریه‌هاست.
تلخ است، خیلی هم تلخ زیرا قربانی بزرگ این چرخه معیوب، روزنامه‌نگارانی هستند که با عشق و علاقه و پشتکار، فارغ‌التحصیل روزنامه‌نگاری شده‌اند و همه روزهای چهار سال تحصیل‌شان را در انتظار ورود به تحریریه‌ها گذرانده‌اند و اینک جز برخی از آنان که به دلایل مختلف ممکن است جذب تحریریه‌ها شوند، بقیه از این چرخه خارج شده و از راهیابی و حضور در سپهر رسمی روزنامه‌نگاری ایران محروم شده‌اند یا حضور در روزنامه‌های دست‌چندم یا فلان سایت و بهمان مجله را از روی اجبار پذیرفته‌اند. البته همه‌ اینها نمی‌تواند و نباید به معنای زیر سؤال‌بردن روزنامه‌نگارانی باشد که روزنامه‌نگاری را در آکادمی نخوانده‌اند ولی هم گزارش‌نویس خوبی‌اند، هم خوب بلدند ویراستاری و مدیریت اخبار کنند، هم اصول خبر‌نویسی و مقاله‌نویسی را خوب می‌دانند و هم گفت‌وگوهای خوبی می‌گیرند و همه‌ اینها را هم نه از آکادمی که از مطالعه و تجربه و حضور در متن فضای حرفه‌ای روزنامه‌نگاری و در متن حوزه‌های روزنامه‌نگاری دارند. روزنامه‌نگار، روزنامه‌نگار است و باید که به دعوای قدیمی آکادمی و کار تجربی از رهگذر ساختارهای حرفه‌ای پایان داد و زمینه را برای هر آن‌ کس که «روزنامه‌نگار» خوبی است، در متن تحریریه‌ها و سپهر رسانه‌ای ایران فراهم کرد: چه بهتر که این حضور، در امتداد و در ادامه‌ تحصیل در دانشگاه باشد. موضوع، رهاکردنِ سپهر رسانه‌ای ایران از این دوقطبی‌سازی و دراختیارگذاشتن فرصت برابر برای علاقه‌مندانِ واقعی این حرفه است؛ چه آنها که تحصیلات عالیه روزنامه‌نگاری دارند، چه آنان که به صورت تجربی روزنامه‌نگاری را آموخته و به آن علاقه‌مند‌شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.