|

قاضی و مرگ

سعید مدنی. پژوهشگر مسائل اجتماعی

جامعه ایران سرشار است از سوژه‌های فراوانی که می‌تواند دست‌مایه ساخت صدها فیلم مستند شود، اما انتخاب سوژه اعدام از بین این انبوه سوژه‌ها نشانه جسارت آقای «حسن خادمی»، کارگردان فیلم «قاضی و مرگ» است. حکم اعدام و تبعات و آثار آن موضوع مباحث دامنه‌داری است که سال‌هاست چالش‌های زیادی را در داخل و خارج از کشور به وجود آورده.
طبق گزارش سازمان عفو بین‌الملل و مطابق با اعلام سازمان‌های رسمی در ایران، در سال 2013 تعداد رسمی اعدام ۳۶۹ نفر و در سال 2014 تعداد 289 نفر بوده است. تعداد اعدام‌ها در ایران در سال ۲۰۱۵ نیز ۹۷۷ نفر اعلام شده که نشان‌دهنده رشدی فزاینده است. سازمان عفو بین‌الملل در گزارش سال 2015 ضمن تأکید بر افزایش 50 درصدی اجرای حکم اعدام در جهان، از 10 کشور با بالاترین تعداد نام برد؛ بر اساس این گزارش، تنها در سه کشور اول؛ یعنی چین، ایران و پاکستان هزار و 634 اعدام صورت گرفته که 90 درصد اعدام‌های انجام‌شده در جهان است.
افراد زیادی تحت‌تأثیر حادثه و در پی آن اعدام قرار می‌گیرند: قاتل و خانواده‌اش، مقتول و خانواده‌اش، جامعه‌ای که قتل در آن رخ داده و قاضی صادرکننده حکم اعدام و مجری این حکم و اتفاقا این گروه آخر در مواردی بیش از سه گروه قبلی در معرض عوارض و تبعات حکم اعدام قرار می‌گیرند، زیرا مواجهه آنها با مرگ انسان‌ها یک‌بار و دوبار نیست؛ ده‌ها و بلکه صدها بار است. جرم در خلأ رخ نمی‌دهد.
کسانی که به دیگران صدمه وارد می‌کنند اغلب خود قربانی خشونت دیگران بوده‌اند. اگر جامعه سالم باشد، چرا شنیع‌ترین، زشت‌ترین و خشن‌ترین جرائم روندی فزاینده و شتابناک بیابد و در نتیجه‌ آمار اعدام و مجازات‌های سنگین بیشتر و بیشتر شود؟ بی‌تردید در این زمینه دولت‌ها سیاسی نقش و وظیفه اصلی را عهده‌دار هستند و البته آخرین وظیفه مورد انتظار از آنها پس از ایجاد جامعه‌ای سالم، مجازات است. قربانیان و متهمان روایت‌های سخت و پیچیده‌ای دارند که به ما می‌آموزد چقدر در رنج آنان سهم داریم. ماهیت خشك نظام عدالت کیفری بر فهم عمیق این دینامیسم‌های پیچیده نمی‌افزاید، درحالی‌که راه‌حل‌های بلندمدت و مؤثر برای مواجهه با مشکل جرائم خشونت‌آمیز مستلزم این فهم است.
مشارکت‌کنندگان در فرایند قانونی منتهی به صدور حکم اعدام، از جمله شاکیان، وکلای‌مدافع یا قضات فشار حاصل از این نقش‌ها و فعالیت‌های خود را متحمل می‌شوند و ممکن است دیر یا زود از پیامدهای روان‌شناختی حاصله رنجیده شوند.
سؤالاتی مثل‌ اینکه «آیا من کارم را درست انجام داده‌ام؟»، «آیا می‌توانستم کار بهتری انجام دهم؟» یا «من که هستم که درباره مرگ و زندگی دیگران تصمیم می‌گیرم؟» اغلب به‌خاطر پایان‌دادن به زندگی دیگران فکر آنها را اشغال می‌کند و برخی مواقع کاملا آنها را در هم می‌شکند.
برای کسانی که فرصت زیادی را با محکوم پیش از اعدام گذرانده‌اند مانند رئیس زندان، پزشکان یا مشاوران مذهبی، اجرای حکم اعدام می‌تواند چالش روان‌شناختی شدیدتری به همراه داشته باشد، به‌ویژه اگر آنها شاهد یا مجری حکم اعدام نیز باشند. آنها حتی وقتی آنجا نیستند ممکن است احساس کنند در سرنوشت غم‌انگیز کسانی که با آنها سروکار داشته‌اند نقش بازی کرده‌اند و مدیونشان هستند. این وضعیت ممکن است به بی‌تفاوتی یا به همان میزان مجازات خود ختم شود.
قاضی فیلم «قاضی و مرگ» و خانواده‌اش اساسا چنین احساسی ندارند. آنها بیش از آنکه نگران عواقب صدور حکم اعدام برای صدها نفر مجرم باشند، نگران تأمین هزینه‌های منزل مسکونی در دست ساختشان هستند. درواقع «حسن خادمی»، کارگردان «قاضی و مرگ»، پدیده‌ای استثنائی را در جامعه‌ای استثنائی به تصویر کشیده و خود نیز وارد معرکه شده تا ضمن آنکه سطح شناخت ما را از احساس قاضی نسبت به صدور حکم مرگ تعمیق بخشد، در همان حال خود نیز از دریچه دوربین حکم مرگ را به چالش می‌کشد و در فیلم مستند خود این جمله ویکتور هوگو را ترسیم می‌کند که «سر انسان را پرورش دهید، آبادش کنید، بارورش سازید، روشن و باتقوایش کنید. لازم نیست از تن جدایش کنید، از آن بهره‌ ببرید».

جامعه ایران سرشار است از سوژه‌های فراوانی که می‌تواند دست‌مایه ساخت صدها فیلم مستند شود، اما انتخاب سوژه اعدام از بین این انبوه سوژه‌ها نشانه جسارت آقای «حسن خادمی»، کارگردان فیلم «قاضی و مرگ» است. حکم اعدام و تبعات و آثار آن موضوع مباحث دامنه‌داری است که سال‌هاست چالش‌های زیادی را در داخل و خارج از کشور به وجود آورده.
طبق گزارش سازمان عفو بین‌الملل و مطابق با اعلام سازمان‌های رسمی در ایران، در سال 2013 تعداد رسمی اعدام ۳۶۹ نفر و در سال 2014 تعداد 289 نفر بوده است. تعداد اعدام‌ها در ایران در سال ۲۰۱۵ نیز ۹۷۷ نفر اعلام شده که نشان‌دهنده رشدی فزاینده است. سازمان عفو بین‌الملل در گزارش سال 2015 ضمن تأکید بر افزایش 50 درصدی اجرای حکم اعدام در جهان، از 10 کشور با بالاترین تعداد نام برد؛ بر اساس این گزارش، تنها در سه کشور اول؛ یعنی چین، ایران و پاکستان هزار و 634 اعدام صورت گرفته که 90 درصد اعدام‌های انجام‌شده در جهان است.
افراد زیادی تحت‌تأثیر حادثه و در پی آن اعدام قرار می‌گیرند: قاتل و خانواده‌اش، مقتول و خانواده‌اش، جامعه‌ای که قتل در آن رخ داده و قاضی صادرکننده حکم اعدام و مجری این حکم و اتفاقا این گروه آخر در مواردی بیش از سه گروه قبلی در معرض عوارض و تبعات حکم اعدام قرار می‌گیرند، زیرا مواجهه آنها با مرگ انسان‌ها یک‌بار و دوبار نیست؛ ده‌ها و بلکه صدها بار است. جرم در خلأ رخ نمی‌دهد.
کسانی که به دیگران صدمه وارد می‌کنند اغلب خود قربانی خشونت دیگران بوده‌اند. اگر جامعه سالم باشد، چرا شنیع‌ترین، زشت‌ترین و خشن‌ترین جرائم روندی فزاینده و شتابناک بیابد و در نتیجه‌ آمار اعدام و مجازات‌های سنگین بیشتر و بیشتر شود؟ بی‌تردید در این زمینه دولت‌ها سیاسی نقش و وظیفه اصلی را عهده‌دار هستند و البته آخرین وظیفه مورد انتظار از آنها پس از ایجاد جامعه‌ای سالم، مجازات است. قربانیان و متهمان روایت‌های سخت و پیچیده‌ای دارند که به ما می‌آموزد چقدر در رنج آنان سهم داریم. ماهیت خشك نظام عدالت کیفری بر فهم عمیق این دینامیسم‌های پیچیده نمی‌افزاید، درحالی‌که راه‌حل‌های بلندمدت و مؤثر برای مواجهه با مشکل جرائم خشونت‌آمیز مستلزم این فهم است.
مشارکت‌کنندگان در فرایند قانونی منتهی به صدور حکم اعدام، از جمله شاکیان، وکلای‌مدافع یا قضات فشار حاصل از این نقش‌ها و فعالیت‌های خود را متحمل می‌شوند و ممکن است دیر یا زود از پیامدهای روان‌شناختی حاصله رنجیده شوند.
سؤالاتی مثل‌ اینکه «آیا من کارم را درست انجام داده‌ام؟»، «آیا می‌توانستم کار بهتری انجام دهم؟» یا «من که هستم که درباره مرگ و زندگی دیگران تصمیم می‌گیرم؟» اغلب به‌خاطر پایان‌دادن به زندگی دیگران فکر آنها را اشغال می‌کند و برخی مواقع کاملا آنها را در هم می‌شکند.
برای کسانی که فرصت زیادی را با محکوم پیش از اعدام گذرانده‌اند مانند رئیس زندان، پزشکان یا مشاوران مذهبی، اجرای حکم اعدام می‌تواند چالش روان‌شناختی شدیدتری به همراه داشته باشد، به‌ویژه اگر آنها شاهد یا مجری حکم اعدام نیز باشند. آنها حتی وقتی آنجا نیستند ممکن است احساس کنند در سرنوشت غم‌انگیز کسانی که با آنها سروکار داشته‌اند نقش بازی کرده‌اند و مدیونشان هستند. این وضعیت ممکن است به بی‌تفاوتی یا به همان میزان مجازات خود ختم شود.
قاضی فیلم «قاضی و مرگ» و خانواده‌اش اساسا چنین احساسی ندارند. آنها بیش از آنکه نگران عواقب صدور حکم اعدام برای صدها نفر مجرم باشند، نگران تأمین هزینه‌های منزل مسکونی در دست ساختشان هستند. درواقع «حسن خادمی»، کارگردان «قاضی و مرگ»، پدیده‌ای استثنائی را در جامعه‌ای استثنائی به تصویر کشیده و خود نیز وارد معرکه شده تا ضمن آنکه سطح شناخت ما را از احساس قاضی نسبت به صدور حکم مرگ تعمیق بخشد، در همان حال خود نیز از دریچه دوربین حکم مرگ را به چالش می‌کشد و در فیلم مستند خود این جمله ویکتور هوگو را ترسیم می‌کند که «سر انسان را پرورش دهید، آبادش کنید، بارورش سازید، روشن و باتقوایش کنید. لازم نیست از تن جدایش کنید، از آن بهره‌ ببرید».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.