|

روايت قرباني

«برلين الكساندرپلاتس» آخرين كتاب و درعين‌حال شاهكار آلفرد دوبلين است كه در سال 1929 منتشر شد و براي نويسنده‌اش شهرتي جهاني به همراه آورد. اين رمان در ميان آثار دوبلين اثري متمايز به شمار مي‌رود چراكه در فضايي كاملا متفاوت از ديگر آثارش نوشته شده است. دوبلين به واسطه اين آخرين كتابش يكي از مهم‌ترين نويسندگان قرن بيستم ادبيات آلماني‌زبان محسوب مي‌شود اما با اين‌حال تا مدتي پيش شناخت چنداني از دوبلين در ايران وجود نداشت تا اينكه «برلين الكساندرپلاتس» با ترجمه علي‌اصغر حداد در نشر لاهيتا منتشر شد.
بيست‌ودوم مرداد نشستي در شهر كتاب درباره اين رمان برگزار شد و حداد در اين نشست توضيحاتي درباره اين رمان و ترجمه‌اش از آن ارائه كرد. او در بخشي از صحبت‌هايش درباره متمايزبودن اين رمان با ديگر آثار دوبلين گفت: «شیوه‌ نگارش دوبلین اغلب اکسپرسیونیستی است. درون قهرمان برایش مهم‌تر از رویدادهای بیرونی است. همچنین، جهان داستانی او کاملا دور از جهان اروپایی و مسائل آن است. اما به یک‌باره، با دیدی کاملا متفاوت برلین را سوژه‌ کارش قرار می‌دهد. دید دوبلين در این اثر معقولانه، رها از احساسات و پیش‌داوری‌ها است و در عوض، به دنبال بیان واقعی آن چیزی است که بیرون او اتفاق می‌افتد. من ندیدم جایی در مورد این چرخش مهم بحثی شود، اما خود دوبلین در پس‌گفتار کتاب با تعجب اقرار می‌کند که سال‌ها از نظر ذهنی از جامعه‌ آلمان دور بوده و به‌یک‌باره این سوژه به ذهنش رسیده است. سپس چنین توجیه می‌کند که این ازآن‌رو است که با آدم‌های حاشیه‌ی جامعه سروکار داشته است».
آلفرد دوبلين پزشك بوده و خودش گفته است كه به خاطر حرفه‌اش سال‌هاي متمادي با افراد تبهكار و مجرمان سروكار داشته است. او همچنين بخشي را جهت مراقبت از افراد تبهكار به وجود آورده بود و شناختش از اين افراد بستري براي نوشتن «برلين الكساندرپلاتس» فراهم مي‌كرد. دوبلين در سال 1932 درباره نگاهش به اين بخش از جامعه گفته بود:‌ «مي‌ديدم كه ميان تبهكار بودن و نبودن مرزي دقيقا بيان‌كردني وجود ندارد، مي‌ديدم كه تبهكاري در تمام تاروپود جامعه -به‌عبارت بهتر، در تمام تاروپود آن‌چه كه من شاهدش بودم- رسوخ كرده است، و اين، زاويه ديد غريبي بود».
شخصيت اصلي «برلين الكساندرپلاتس»، فرانتس بيبركف است و رمان با لحظه آزادي او از زندان آغاز مي‌شود. بيبركف به خاطر جرمي كه پيش‌تر مرتكب شده چند سالي را در زندان به سر برده و حالا با آزادي‌اش بار ديگر به برلين بازمي‌گردد و اين‌بار مي‌خواهد زندگي شرافتمندانه‌اي را سپري كند. دوبلين براي روايت سرگذشت بيبركف، برلين را بستر روايتش قرار داده و حتي مي‌توان گفت كه شهر برلين يكي از شخصيت‌هاي رمان دوبلين است. حداد در نشستي كه اشاره شد درباره اين ويژگي رمان اين‌طور توضيح داد: «دوبلین در این کتاب به جنبه‌های گوناگون زندگی در برلین می‌پردازد. او به‌خوبی ساختمان‌ها، مغازه‌ها، خیابان‌ها، ایستگاه‌های سرویس‌های عمومی، رستوران‌ها، شرکت‌ها و کارخانه‌ها و صنایع را به‌صورت مستند ترسیم کرده است. رفت‌و‌آمدها در شهر، به کتاب تحرک می‌دهد. سیر داستانی کتاب بر اساس زندگی فرانتس بیبرکف است. کسی که بعد از چهار سال از زندان بیرون آمده، وارد شهر شده و می‌خواهد شرافتمند باشد. متن‌های مختلف ژورنالیستی، اخبار سیاسی، اخبار هنری، متون مکاشفه‌ای و اسطوره‌های کتاب مقدس در متن مونتاژ شده‌اند. این کتاب در استفاده از مونتاژ به کتاب گذر از منهتن دوس‌‌پاسوس شبیه است. همچنین در استفاده‌ نمادین از اسطوره‌های انجیلی مانند خارج‌شدن آدم و حوا از بهشت، ایوب و قربانی، به اولیس جویس شبیه است... نکته‌ اصلی کتاب این است که این آدم می‌خواهد در شهر بابِل‌گونه‌ی برلین شرافتمند باشد اما در پایان، کار بیبرکف به تیمارستان می‌کشد. دوبلین در این بخش از دانش روانکاوی و اعصاب استفاده می‌کند. در این دوره، فروید و مباحث روانکاوی مطرح شده‌اند. دوبلین در اينجا پزشكاني را به تصوير مي‌كشد که در مورد بیبرکفِ ساکت و ازغذاافتاده صحبت می‌کنند و به دنبال این‌ هستند که درد او را بیابند. هر یک از آنها نظریه‌ای روانکاوانه مطرح می‌کند و هیچ‌کس به نقش اجتماع در آنچه بر سر بیبرکف آمده توجه نمی‌کند. بیبرکف تا سرحد زندگی نباتی پیش می‌رود و دوباره به زندگی برمی‌گردد. اینجا این آدم خرد شده و چیزی ازش ساخته شده که اجتماع می‌خواهد». تصويري كه دوبلين از برلين به دست مي‌دهد تصويري نيست كه خوشايند همگان باشد و از اين‌رو پس از انتشار رمان بحث‌هاي مختلفي درباره آن درمي‌گيرد. يكي از نكاتي كه پس از انتشار رمان مطرح شد اين بود كه دوبلين براي نوشتن اين رمان از جويس الهام گرفته است هرچند كه خود او اين موضوع را رد كرده و در پس‌گفتار يكي از چاپ‌هاي كتابش نوشته بود: «من نيازمند تقليد از كسي نيستم. زبان زنده‌اي كه مرا احاطه كرده است، براي من بس است و گذشته‌ام همه‌گونه مصالح در اختيارم مي‌گذارد».

«برلين الكساندرپلاتس» آخرين كتاب و درعين‌حال شاهكار آلفرد دوبلين است كه در سال 1929 منتشر شد و براي نويسنده‌اش شهرتي جهاني به همراه آورد. اين رمان در ميان آثار دوبلين اثري متمايز به شمار مي‌رود چراكه در فضايي كاملا متفاوت از ديگر آثارش نوشته شده است. دوبلين به واسطه اين آخرين كتابش يكي از مهم‌ترين نويسندگان قرن بيستم ادبيات آلماني‌زبان محسوب مي‌شود اما با اين‌حال تا مدتي پيش شناخت چنداني از دوبلين در ايران وجود نداشت تا اينكه «برلين الكساندرپلاتس» با ترجمه علي‌اصغر حداد در نشر لاهيتا منتشر شد.
بيست‌ودوم مرداد نشستي در شهر كتاب درباره اين رمان برگزار شد و حداد در اين نشست توضيحاتي درباره اين رمان و ترجمه‌اش از آن ارائه كرد. او در بخشي از صحبت‌هايش درباره متمايزبودن اين رمان با ديگر آثار دوبلين گفت: «شیوه‌ نگارش دوبلین اغلب اکسپرسیونیستی است. درون قهرمان برایش مهم‌تر از رویدادهای بیرونی است. همچنین، جهان داستانی او کاملا دور از جهان اروپایی و مسائل آن است. اما به یک‌باره، با دیدی کاملا متفاوت برلین را سوژه‌ کارش قرار می‌دهد. دید دوبلين در این اثر معقولانه، رها از احساسات و پیش‌داوری‌ها است و در عوض، به دنبال بیان واقعی آن چیزی است که بیرون او اتفاق می‌افتد. من ندیدم جایی در مورد این چرخش مهم بحثی شود، اما خود دوبلین در پس‌گفتار کتاب با تعجب اقرار می‌کند که سال‌ها از نظر ذهنی از جامعه‌ آلمان دور بوده و به‌یک‌باره این سوژه به ذهنش رسیده است. سپس چنین توجیه می‌کند که این ازآن‌رو است که با آدم‌های حاشیه‌ی جامعه سروکار داشته است».
آلفرد دوبلين پزشك بوده و خودش گفته است كه به خاطر حرفه‌اش سال‌هاي متمادي با افراد تبهكار و مجرمان سروكار داشته است. او همچنين بخشي را جهت مراقبت از افراد تبهكار به وجود آورده بود و شناختش از اين افراد بستري براي نوشتن «برلين الكساندرپلاتس» فراهم مي‌كرد. دوبلين در سال 1932 درباره نگاهش به اين بخش از جامعه گفته بود:‌ «مي‌ديدم كه ميان تبهكار بودن و نبودن مرزي دقيقا بيان‌كردني وجود ندارد، مي‌ديدم كه تبهكاري در تمام تاروپود جامعه -به‌عبارت بهتر، در تمام تاروپود آن‌چه كه من شاهدش بودم- رسوخ كرده است، و اين، زاويه ديد غريبي بود».
شخصيت اصلي «برلين الكساندرپلاتس»، فرانتس بيبركف است و رمان با لحظه آزادي او از زندان آغاز مي‌شود. بيبركف به خاطر جرمي كه پيش‌تر مرتكب شده چند سالي را در زندان به سر برده و حالا با آزادي‌اش بار ديگر به برلين بازمي‌گردد و اين‌بار مي‌خواهد زندگي شرافتمندانه‌اي را سپري كند. دوبلين براي روايت سرگذشت بيبركف، برلين را بستر روايتش قرار داده و حتي مي‌توان گفت كه شهر برلين يكي از شخصيت‌هاي رمان دوبلين است. حداد در نشستي كه اشاره شد درباره اين ويژگي رمان اين‌طور توضيح داد: «دوبلین در این کتاب به جنبه‌های گوناگون زندگی در برلین می‌پردازد. او به‌خوبی ساختمان‌ها، مغازه‌ها، خیابان‌ها، ایستگاه‌های سرویس‌های عمومی، رستوران‌ها، شرکت‌ها و کارخانه‌ها و صنایع را به‌صورت مستند ترسیم کرده است. رفت‌و‌آمدها در شهر، به کتاب تحرک می‌دهد. سیر داستانی کتاب بر اساس زندگی فرانتس بیبرکف است. کسی که بعد از چهار سال از زندان بیرون آمده، وارد شهر شده و می‌خواهد شرافتمند باشد. متن‌های مختلف ژورنالیستی، اخبار سیاسی، اخبار هنری، متون مکاشفه‌ای و اسطوره‌های کتاب مقدس در متن مونتاژ شده‌اند. این کتاب در استفاده از مونتاژ به کتاب گذر از منهتن دوس‌‌پاسوس شبیه است. همچنین در استفاده‌ نمادین از اسطوره‌های انجیلی مانند خارج‌شدن آدم و حوا از بهشت، ایوب و قربانی، به اولیس جویس شبیه است... نکته‌ اصلی کتاب این است که این آدم می‌خواهد در شهر بابِل‌گونه‌ی برلین شرافتمند باشد اما در پایان، کار بیبرکف به تیمارستان می‌کشد. دوبلین در این بخش از دانش روانکاوی و اعصاب استفاده می‌کند. در این دوره، فروید و مباحث روانکاوی مطرح شده‌اند. دوبلین در اينجا پزشكاني را به تصوير مي‌كشد که در مورد بیبرکفِ ساکت و ازغذاافتاده صحبت می‌کنند و به دنبال این‌ هستند که درد او را بیابند. هر یک از آنها نظریه‌ای روانکاوانه مطرح می‌کند و هیچ‌کس به نقش اجتماع در آنچه بر سر بیبرکف آمده توجه نمی‌کند. بیبرکف تا سرحد زندگی نباتی پیش می‌رود و دوباره به زندگی برمی‌گردد. اینجا این آدم خرد شده و چیزی ازش ساخته شده که اجتماع می‌خواهد». تصويري كه دوبلين از برلين به دست مي‌دهد تصويري نيست كه خوشايند همگان باشد و از اين‌رو پس از انتشار رمان بحث‌هاي مختلفي درباره آن درمي‌گيرد. يكي از نكاتي كه پس از انتشار رمان مطرح شد اين بود كه دوبلين براي نوشتن اين رمان از جويس الهام گرفته است هرچند كه خود او اين موضوع را رد كرده و در پس‌گفتار يكي از چاپ‌هاي كتابش نوشته بود: «من نيازمند تقليد از كسي نيستم. زبان زنده‌اي كه مرا احاطه كرده است، براي من بس است و گذشته‌ام همه‌گونه مصالح در اختيارم مي‌گذارد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.