|

تكثير تنهايي

احمد طالبي‌نژاد

به‌رغم مشکلات مضاعفی که شهرستانی‌ها در زمینه تولید و ارائه کالاهای فرهنگی و هنری دارند، هنوز هم جریان فرهنگ و هنر به‌ویژه در حوزه ادبیات، در برخی شهرها زنده و پویا است. البته رقابت شهرستانی‌ها با تهرانی‌ها در این زمینه سابقه‌ای دیرينه دارد. یادمان باشد که بهترین جُنگ‌ها و نشریات ادبی در دهه‌های 40 و 50 در شهرستان‌ها منتشر می‌شدند. در رشت، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز و... برخی از شاعران و نویسندگان نامدار امروز هم همان بچه‌شهرستانی‌هایی هستند که از همین جُنگ‌ها و نشریات شهرستانی سر برآورده‌اند. باری این مقدمه کوتاه را از آن روی آوردم که دو کتاب از دو شاعر و نویسنده شهرستانی را معرفی کنم. «عاشقی به افق آفتابگردان»، مجموعه ‌شعر حسن رجبی‌بهجت، شاعر رفسنجانی است که اینک دوزیست شده است؛ نیمی از سال در ولایت و نیمی دیگر در تهران. «نیمیم ز ترکستان، نیمیم ز فرغانه» (نیمیم به رفسنجان، نیمیم به تهرانه). این کتاب به‌تازگی توسط نشر نون در تهران منتشر شده است. شاعر به گواهی پشت جلد همین کتاب، پیش‌از‌این هم دو مجموعه شعر با نام‌های با دشنه و ماه (نشر گردون 1373) و ناگهان شعر (نشر نون 1494) منتشر کرده و سابقه سرودنش به سال‌ها پیش از انقلاب می‌رسد که در دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان درس می‌خوانده است. رجبی‌بهجت در این واپسین اثرش به بلوغ قابل‌قبولی دست یافته و نشان می‌دهد که شعر را خوب می‌شناسد و تفاوتش را با نثر می‌داند؛ چراکه می‌بینیم در این آشفته‌بازاری که هرکس هرچه می‌خواهد می‌گوید، برخی منویات خود مانند یادداشت‌های روزانه را به ‌نام شعر منتشر می‌کنند. رجبی یادداشت‌نویسی نکرده و درعین‌حال می‌داند که نخستین عنصر شعر غیر از موضوع و مضمون، وزن است و منظورم از وزن، پیروی از الگوی شمس قیس رازی در کتاب «المعجم فی معاییر اشعار العجم» نیست که تنها به کار صنعتگران ادبی می‌آید و نه شاعران. وزن بیانگر حس درونی و آهنگین واژه‌ها و جملاتی است که اغلب از درون شاعر سرریز می‌کنند و بیشتر ناخودآگاه؛ که فرموده است «عشق آمدنی بود نه آموختنی». به این نمونه‌ها از شعر رجبی توجه کنیم: «مبادا/ دست‌هایی را بگذاری و بگذری/ که به یاد بهار/ از گل‌فروش‌ها / نشانی تو را پرسیده‌اند/ کلیدها را به دیوار بیاویز/ با رمز قفل‌ها/ گلدان‌ها را بچین/ بر لب روشن پنجره/ و موسیقی شوریده‌ای را/ با گام‌های شیرین باران/ ردیف کن/ غفلت مکن دوست من/ تنهایی/ در یخبندان محض هم / تکثیر می‌شود». یا این شعر: «قطاری در من می‌گذرد/ به پیچ‌وتاب/ پر از مسافر روشن/ دل‌سپرده به رؤیا / رنگین‌کمانی از جهان/ رنگ ‌به‌ رنگ/ ایستگاه به ایستگاه/ زاده می‌شود». و این شعر: «در آستانه‌های غروب/ کودکانی در من شناور می‌شوند/ تا سیبی را/ از شاخه بلند بچینم/ که مزه خورشید می‌دهد/ دردا/ که این کلوله‌های زوال/ تا سپیده‌دم بر شاخه ترد خیال/ آب می‌شوند». و نمونه‌های متعالی دیگر در این مجموعه که نشان می‌دهد شاعر پس از این‌همه سال سرودن و عرضه‌نکردن، اینک به پختگی و زبانی ویژه خود دست یافته و قرار نیست او را نسخه بدل فلان و بهمان شاعر نامدار بشناسیم. حسی که در این شعرها نهفته بیانگر رنجی درونی است که از تنهايی ناشی می‌شود و تنهایی دردناک‌ترین بیماری روزگار ماست. رجبی در تمامی 143 قطعه شعری که در این مجموعه گردآورده، تصویرگر همین درد و دردهایی از این جنس است. در این روزگاری که شعر دیگر از کارکردهای رایج در دهه‌های یاد‌شده دورافتاده و همه شاعران به‌نوعی سر در لاک خود دارند، شعر حسن رجبی‌بهجت، هنوز هم رنگ‌و‌بوی اجتماعی دارد اما نه با زبان و لحنی شعاری بلکه با حسی درونی که از فردیت به جمع می‌رسد. کتاب دوم رمانی است به ‌نام «قاصدک نیستند که با باد بروند» نوشته سهیلا فرزاد، زاده بندر انزلی، ساکن رشت و همسر فرهاد مهرانفر، سینماگر نجیب و خوش‌فکر و خوش‌سابقه ایران. خانم فرزاد علاوه‌بر همکاری با همسرش به‌عنوان نویسنده متن‌گفتار فیلم‌های مستندش و طراحی لباس و صحنه در فیلم‌های سینمایی‌اش، خود نیز به‌صورت مستقل در کار نوشتن و سرودن است و این رمان ظاهرا نخستین اثر بلند اوست که در رشت و توسط انتشارات فرهنگ ایلیا یکی از فعال‌ترین و باسابقه‌ترین ناشران شهرستانی منتشر شده است. داستان با زاویه دید راوی اول‌شخص روایت می‌شود و شخصيت اصلی‌اش زن جوانی است که به دلیل شکست عشقی دچار افسردگی است و دست به خود‌کشی زده اما نجات یافته و اینک توسط یک پزشک آشنا و همچنین پدر و مادرش تحت مراقبت‌های ویژه قرار گرفته و ... اما ازآنجا‌که راوی دارد حدیث نفسش را بیان می‌کند، لحن و حال و هوای داستان میان رئالیسم و سوررئالیسم در نوسان است و همین ویژگی باعث شده لحظات ویژه و تجربه‌نشده‌ای در معرض نگاه مخاطبان کتاب قرار گیرد. در واقع کلیت داستان به هذیان‌های یک آدم ازگور‌برگشته شباهت دارد. به این نمونه که در پشت جلد هم قرار گرفته توجه کنیم. «حالا همان لباس عروسی بی‌نظیر بود که آستین‌هایش در نسیم عصر تابستان روی تابوت تاب می‌خورد. تور نازک آستین‌ها بدون دست‌های ماه منیر خالی بودند. پف‌ها خوابیده بود.

برق مروارید‌های روی دامنش چشم را می‌زد. لباس عروسی هی سر می‌خورد و می‌خواست روی سر مردم بیفتد. اما هربار دستی آن را دوباره روی تابوت مرتب می‌کرد. این‌همه آدم از کجا آمده بودند؟ این‌همه آدم مبهوت» اما نویسنده در اغلب لحظات نگاهی مملو از طنازی و شوخ‌طبعی به جریان‌های دورو‌برش نیز دارد.«پرسید چیزی برای گفتن ندارم؟ گفتم چرا؟ چی چرا دخترم؟ چرا از دیدن من خوشوقتید؟ مگه من کی هستم؟ فقط یه مریض روانی. خودم که از هیچ چیز خوشوقت نیستم، بغضم گرفته بود».اگرچه طرز دیالوگ‌نویسی، شخصیت‌پردازی و فضاسازی‌های داستان تا حدود زیادی یادآور آثار خاطره‌وار نویسنده خوب روزگار ما، خانم گلی ترقی است؛ به‌ویژه در ترسیم فضای یک خانواده تقریبا متشخص و آویزان میان سنت و مدرنیته با رگ‌‌‌وریشه گیلانی. اما نویسنده کوشیده است با زبانی تلفیقی که گاه بسیار ساده و گاه شاعرانه است، تا حدودی به استقلال و تشخص در زبان و احساس برسد. با‌این‌حال باید کمی در زمینه املای واژه‌ها و اصطلاحات، دقت بیشتری به خرج دهد. مثلا جداکردن واو از واژه‌هایی که محاوره‌ای هستند، به گمان من ازجمله غلط‌هایی است که از زبان رسانه‌های مجازی دارد به زبان ادبیات سرایت می‌کند. مثلا «من و برد خونه»؛ حرف واو که در این جمله که جایگزین «را» شده بیشتر نقش حرف ربط را دارد. مثل من و برادرم و پدرم .... پس بهتر است به‌جای این واو جدا از فاعل از «را یا رو» استفاده کنیم. «من رو برد خونه یا من را برد خونه»؛ ای کاش نويسنده پیش از چاپ، اثرش را به یک ویراستار حرفه‌ای می‌سپرد تا شاهد یکی از درخشان‌ترین رمان‌های زنانه باشیم. اما در کلیت داستان به جز برخی لحظه‌های تکراری، عنصر آزاردهنده‌ای نیست و می‌توان این اثر را راحت خواند و لذت برد و به آینده نویسنده‌اش امیدوار ماند. بی‌تردید اگر این کتاب در تهران منتشر شده بود، توجه بیشتری را بر‌می‌انگیخت.

به‌رغم مشکلات مضاعفی که شهرستانی‌ها در زمینه تولید و ارائه کالاهای فرهنگی و هنری دارند، هنوز هم جریان فرهنگ و هنر به‌ویژه در حوزه ادبیات، در برخی شهرها زنده و پویا است. البته رقابت شهرستانی‌ها با تهرانی‌ها در این زمینه سابقه‌ای دیرينه دارد. یادمان باشد که بهترین جُنگ‌ها و نشریات ادبی در دهه‌های 40 و 50 در شهرستان‌ها منتشر می‌شدند. در رشت، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز و... برخی از شاعران و نویسندگان نامدار امروز هم همان بچه‌شهرستانی‌هایی هستند که از همین جُنگ‌ها و نشریات شهرستانی سر برآورده‌اند. باری این مقدمه کوتاه را از آن روی آوردم که دو کتاب از دو شاعر و نویسنده شهرستانی را معرفی کنم. «عاشقی به افق آفتابگردان»، مجموعه ‌شعر حسن رجبی‌بهجت، شاعر رفسنجانی است که اینک دوزیست شده است؛ نیمی از سال در ولایت و نیمی دیگر در تهران. «نیمیم ز ترکستان، نیمیم ز فرغانه» (نیمیم به رفسنجان، نیمیم به تهرانه). این کتاب به‌تازگی توسط نشر نون در تهران منتشر شده است. شاعر به گواهی پشت جلد همین کتاب، پیش‌از‌این هم دو مجموعه شعر با نام‌های با دشنه و ماه (نشر گردون 1373) و ناگهان شعر (نشر نون 1494) منتشر کرده و سابقه سرودنش به سال‌ها پیش از انقلاب می‌رسد که در دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان درس می‌خوانده است. رجبی‌بهجت در این واپسین اثرش به بلوغ قابل‌قبولی دست یافته و نشان می‌دهد که شعر را خوب می‌شناسد و تفاوتش را با نثر می‌داند؛ چراکه می‌بینیم در این آشفته‌بازاری که هرکس هرچه می‌خواهد می‌گوید، برخی منویات خود مانند یادداشت‌های روزانه را به ‌نام شعر منتشر می‌کنند. رجبی یادداشت‌نویسی نکرده و درعین‌حال می‌داند که نخستین عنصر شعر غیر از موضوع و مضمون، وزن است و منظورم از وزن، پیروی از الگوی شمس قیس رازی در کتاب «المعجم فی معاییر اشعار العجم» نیست که تنها به کار صنعتگران ادبی می‌آید و نه شاعران. وزن بیانگر حس درونی و آهنگین واژه‌ها و جملاتی است که اغلب از درون شاعر سرریز می‌کنند و بیشتر ناخودآگاه؛ که فرموده است «عشق آمدنی بود نه آموختنی». به این نمونه‌ها از شعر رجبی توجه کنیم: «مبادا/ دست‌هایی را بگذاری و بگذری/ که به یاد بهار/ از گل‌فروش‌ها / نشانی تو را پرسیده‌اند/ کلیدها را به دیوار بیاویز/ با رمز قفل‌ها/ گلدان‌ها را بچین/ بر لب روشن پنجره/ و موسیقی شوریده‌ای را/ با گام‌های شیرین باران/ ردیف کن/ غفلت مکن دوست من/ تنهایی/ در یخبندان محض هم / تکثیر می‌شود». یا این شعر: «قطاری در من می‌گذرد/ به پیچ‌وتاب/ پر از مسافر روشن/ دل‌سپرده به رؤیا / رنگین‌کمانی از جهان/ رنگ ‌به‌ رنگ/ ایستگاه به ایستگاه/ زاده می‌شود». و این شعر: «در آستانه‌های غروب/ کودکانی در من شناور می‌شوند/ تا سیبی را/ از شاخه بلند بچینم/ که مزه خورشید می‌دهد/ دردا/ که این کلوله‌های زوال/ تا سپیده‌دم بر شاخه ترد خیال/ آب می‌شوند». و نمونه‌های متعالی دیگر در این مجموعه که نشان می‌دهد شاعر پس از این‌همه سال سرودن و عرضه‌نکردن، اینک به پختگی و زبانی ویژه خود دست یافته و قرار نیست او را نسخه بدل فلان و بهمان شاعر نامدار بشناسیم. حسی که در این شعرها نهفته بیانگر رنجی درونی است که از تنهايی ناشی می‌شود و تنهایی دردناک‌ترین بیماری روزگار ماست. رجبی در تمامی 143 قطعه شعری که در این مجموعه گردآورده، تصویرگر همین درد و دردهایی از این جنس است. در این روزگاری که شعر دیگر از کارکردهای رایج در دهه‌های یاد‌شده دورافتاده و همه شاعران به‌نوعی سر در لاک خود دارند، شعر حسن رجبی‌بهجت، هنوز هم رنگ‌و‌بوی اجتماعی دارد اما نه با زبان و لحنی شعاری بلکه با حسی درونی که از فردیت به جمع می‌رسد. کتاب دوم رمانی است به ‌نام «قاصدک نیستند که با باد بروند» نوشته سهیلا فرزاد، زاده بندر انزلی، ساکن رشت و همسر فرهاد مهرانفر، سینماگر نجیب و خوش‌فکر و خوش‌سابقه ایران. خانم فرزاد علاوه‌بر همکاری با همسرش به‌عنوان نویسنده متن‌گفتار فیلم‌های مستندش و طراحی لباس و صحنه در فیلم‌های سینمایی‌اش، خود نیز به‌صورت مستقل در کار نوشتن و سرودن است و این رمان ظاهرا نخستین اثر بلند اوست که در رشت و توسط انتشارات فرهنگ ایلیا یکی از فعال‌ترین و باسابقه‌ترین ناشران شهرستانی منتشر شده است. داستان با زاویه دید راوی اول‌شخص روایت می‌شود و شخصيت اصلی‌اش زن جوانی است که به دلیل شکست عشقی دچار افسردگی است و دست به خود‌کشی زده اما نجات یافته و اینک توسط یک پزشک آشنا و همچنین پدر و مادرش تحت مراقبت‌های ویژه قرار گرفته و ... اما ازآنجا‌که راوی دارد حدیث نفسش را بیان می‌کند، لحن و حال و هوای داستان میان رئالیسم و سوررئالیسم در نوسان است و همین ویژگی باعث شده لحظات ویژه و تجربه‌نشده‌ای در معرض نگاه مخاطبان کتاب قرار گیرد. در واقع کلیت داستان به هذیان‌های یک آدم ازگور‌برگشته شباهت دارد. به این نمونه که در پشت جلد هم قرار گرفته توجه کنیم. «حالا همان لباس عروسی بی‌نظیر بود که آستین‌هایش در نسیم عصر تابستان روی تابوت تاب می‌خورد. تور نازک آستین‌ها بدون دست‌های ماه منیر خالی بودند. پف‌ها خوابیده بود.

برق مروارید‌های روی دامنش چشم را می‌زد. لباس عروسی هی سر می‌خورد و می‌خواست روی سر مردم بیفتد. اما هربار دستی آن را دوباره روی تابوت مرتب می‌کرد. این‌همه آدم از کجا آمده بودند؟ این‌همه آدم مبهوت» اما نویسنده در اغلب لحظات نگاهی مملو از طنازی و شوخ‌طبعی به جریان‌های دورو‌برش نیز دارد.«پرسید چیزی برای گفتن ندارم؟ گفتم چرا؟ چی چرا دخترم؟ چرا از دیدن من خوشوقتید؟ مگه من کی هستم؟ فقط یه مریض روانی. خودم که از هیچ چیز خوشوقت نیستم، بغضم گرفته بود».اگرچه طرز دیالوگ‌نویسی، شخصیت‌پردازی و فضاسازی‌های داستان تا حدود زیادی یادآور آثار خاطره‌وار نویسنده خوب روزگار ما، خانم گلی ترقی است؛ به‌ویژه در ترسیم فضای یک خانواده تقریبا متشخص و آویزان میان سنت و مدرنیته با رگ‌‌‌وریشه گیلانی. اما نویسنده کوشیده است با زبانی تلفیقی که گاه بسیار ساده و گاه شاعرانه است، تا حدودی به استقلال و تشخص در زبان و احساس برسد. با‌این‌حال باید کمی در زمینه املای واژه‌ها و اصطلاحات، دقت بیشتری به خرج دهد. مثلا جداکردن واو از واژه‌هایی که محاوره‌ای هستند، به گمان من ازجمله غلط‌هایی است که از زبان رسانه‌های مجازی دارد به زبان ادبیات سرایت می‌کند. مثلا «من و برد خونه»؛ حرف واو که در این جمله که جایگزین «را» شده بیشتر نقش حرف ربط را دارد. مثل من و برادرم و پدرم .... پس بهتر است به‌جای این واو جدا از فاعل از «را یا رو» استفاده کنیم. «من رو برد خونه یا من را برد خونه»؛ ای کاش نويسنده پیش از چاپ، اثرش را به یک ویراستار حرفه‌ای می‌سپرد تا شاهد یکی از درخشان‌ترین رمان‌های زنانه باشیم. اما در کلیت داستان به جز برخی لحظه‌های تکراری، عنصر آزاردهنده‌ای نیست و می‌توان این اثر را راحت خواند و لذت برد و به آینده نویسنده‌اش امیدوار ماند. بی‌تردید اگر این کتاب در تهران منتشر شده بود، توجه بیشتری را بر‌می‌انگیخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.