|

گفت‌و‌گو با ابراهیم اصغر زاده درباره بهنگامی و نابهنگامی تصمیمات سیاسي

اكنون چه بايد كرد؟

مهرشاد ايماني: جريان اصلاحات در ايران با فرازو‌نشيب‌هاي بسياري همراه بوده است؛ به نحوي كه گاهي توانست در عرصه قدرت رسمي حضور يابد و گاهي به دلايل متعدد از قدرت كنار گذاشته شد؛ اما در همه سال‌هاي حيات جریان اصلاح‌طلبی در ايران، يك‌ عنصر مهم هيچ‌گاه از اين جريان جدا نشد و آن سرمايه اجتماعي است. سرمايه اجتماعي اصلاحات در سال‌هاي پس از دوم خرداد ،76 در بزنگاه‌هاي مختلف توانست منشأ اثر باشد و عرصه سياسي را دچار تحولات مهمي كند كه از آخرين نمونه‌هاي آن مي‌توان به انتخابات رياست‌جمهوري سال 92، 96 و انتخابات مجلس سال 94 اشاره كرد. اصلاح‌طلبان در سال92 اگرچه نامزد اصلاح‌طلبي به مردم معرفي نكردند، بااین‌حال موافقان اصلاحات در ايران به دليل حمايت جریان اصلاحات از حسن روحاني، به او رأي دادند. شبيه به اين اتفاق در سال 94 و در جريان انتخابات مجلس نيز رخ داد؛ به نحوي كه سرمايه اجتماعي اصلاح‌طلبان فارغ از نام افراد، به فهرست تأييدشده سران اصلاحات رأي دادند. اين امتياز شايد مهم‌ترين ويژگي جبهه اصلاحات باشد كه در طول حياتش همواره از آن برخوردار بوده است؛ اما بعد از نارضايتي‌هاي نسبي از دولت حسن روحاني، چنين شائبه‌اي ايجاد شد كه سرمايه اجتماعي اصلاحات كاهش يافته است. آنچه اكنون و در مقطع كنوني باز هم به نظر مي‌رسد، اين است كه اصلاح‌طلبان چه سياست‌هاي بهنگامي را مي‌توانند در پيش بگيرند تا از اين سرمايه اجتماعي محافظت كنند؟ از سوي ديگر، دولت نيز در مدت زمان باقي‌مانده از دوره دوم خود، چه راهبردهايي را مي‌تواند در پيش بگيرد تا اعتماد عمومي بازگردد. در ادامه پيگيري‌هاي سياست‌هاي بهنگام و نابهنگام، اين ‌بار برای بررسی بهترين‌ تصميماتي كه اصلاح‌طلبان و دولت در مقطع كنوني مي‌توانند بگيرند، ساعتي را با ابراهيم اصغرزاده به گفت‌وگو نشستيم كه مشروح آن پيش‌روي شماست.

‌يكي از مهم‌ترين رخدادهاي پس از انقلاب اسلامي ايجاد يك موج اجتماعي- سياسي به نام اصلاحات بود. در سال76 چه ضرورت‌هايي احساس مي‌شد كه جنبش دوم خرداد شكل گرفت؟
اصلاحات جنبشی اجتماعی بود که بعدها به یک نظم بوروکراتیک درون‌سیستمی تبدیل شد. اصلاحات پاسخی به انسداد سیاسی موجود آن زمان بود؛ نوعی خروج اضطراری از یک بن‌بست سیاسی. واقعيت اين است كه تا پيش از انتخابات دوم خرداد 76 ما هرگز تصور نمي‌كرديم قرار است پای صندوق چه اتفاق بزرگي رخ بدهد و تعيين تکلیف نهایی شود. تمايلمان اين بود كه براي حفظ آبرو کاندیدای ما چهار يا پنج میلیون رأی بياورد؛ اما ناگهان سیاست از تصمیم‌گیری پشت پرده در دالان‌های تودرتو، در کف خیابان پهن شد و نوعی معنابخشی به یک زندگی جدید اجتماعی و سیاسی صورت گرفت. تا آن زمان سياست در نگاه مردم امری کاملا ايدئولوژيك و انتخابات امری آیینی و مناسکی برای رفع تکلیف به ‌حساب می‌آمد. بعد از انتخاب خاتمي بود كه اصلاحات تئوري‌پردازي شد. مردم می‌دانستند چه نمی‌خواهند ولی نمی‌دانستند دقیقا چه می‌خواهند. مهم‌ترین کار اصلاح‌طلبان سوارشدن بر موج نگرانی عمومی از وضع موجود بود که حاصل هم‌پیمانی دولت وقت و تندروهای راست بود. انتظار عمومی آن بود كه تغییرات پس از روی‌کارآمدن دولت آقاي خاتمي با شیب مناسبی ادامه يابد كه متأسفانه ادامه نيافت و با روی‌کارآمدن احمدی‌نژاد معکوس شد.
‌آنچه شما به آن اشاره مي‌كنيد با سخنان نزديكان آقاي هاشمي و اعضاي كارگزاران تفاوت دارد؛ به‌نحوي‌كه به‌تازگی آقاي محمد هاشمي به‌صراحت گفتند اگر حمايت كارگزاران و خطبه مرحوم هاشمي در نماز جمعه منتهي به انتخابات نبود، آقاي خاتمي نمي‌توانست پيروز انتخابات شود؛ اما شما مي‌گوييد رأي مردم به آقاي خاتمي براساس نفي دولت سازندگي بود. اين تعارض را چگونه می‌توان رفع کرد؟
این برداشت منافاتی با واقعیت ندارد. رخدادهای روزمره با روندهای ساختاری بر هم اثر دیالکتیکی دارند. كارگزاران جريانی نوگرا بودند كه بر آزادسازی و رهاسازی اقتصادي تمرکز می‌کردند، طبعا نيم‌نگاهي به توسعه اجتماعی و سبک زندگی مردم هم داشتند. از کاندیداتوری آقاي خاتمي حمايت كردند؛ اما اينكه بگوييم خاتمي محصول و معلول دوران سازندگي و حمايت آقاي هاشمي در نماز جمعه بود، غلوآمیز است. مهم‌ترین مشکل ما آن زمان بازکردن پای عناصر غيراقتصادي و فرهنگي به عرصه‌های فرهنگی و اقتصادی توسط آقای هاشمی بود. دخالت عناصر غيرسياسي در سیاست یکی از موانع اساسی دموکراسی در ایران بود. اگر مردم به اين ميزان که گفته می‌شود آقاي هاشمي را می‌پسندیدند كه براساس حمايت ایشان به آقاي خاتمي رأي دادند، چرا یکی، ‌دو سال بعد و در انتخابات مجلس ششم به او رأي داده نشد؟ مردم به سياست‌هاي دولت هاشمی انتقادهای مهمي داشتند.
امنیتی‌شدن فضاهای فرهنگی و سیاسی و اعمال محدوديت فرهنگي و اجتماعي در دوران آقاي هاشمي به‌قدري شده بود كه انتقاد اندک حتی به سیاست اقتصادی دولت تحمل نمی‌شد. آقاي خاتمي از كابينه جدا شد؛ زيرا توسعه سياسي و فرهنگي اساسا در اولویت‌های دولت قرار نداشت؛ اگرچه می‌پذیرم كه سياست‌هاي آقاي هاشمي منجر به تقويت طبقه متوسط شهری شد و همان طبقه توانست در انتخابات دوم خرداد نقش‌آفرين باشد. از نظر آقاي هاشمی، انقلاب نمی‌توانست پذيرای ليبراليسم سياسی باشد؛ در‌حالی‌که فرهنگ سياسی ما اساسا با ليبراليسم اقتصادی يا همان نظام سرمايه‌داری مشکلی نداشت. به همین علت بود که دفاع از حقوق شهروندی و حقوق بشر و در نهايت شعار ايران براي همه ايرانيان، صورت‌بندي شد و مردم هم به شعار نفي تبعیض و تحقیر، امنیتی‌کردن فضا و تقسیم نامتعادل فرصت‌ها واکنش سریع و فوری نشان دادند. اتفاقا به دليل همين وضعیت بود كه اصلاح‌طلبان مي‌توانستند در ذيل اين شعار عام، تأكيد بيشتري بر وجوه افتراق خود با ديگران داشته باشند و بر اصالت اين تفاوت‌ها و حتي حقانيت آنها تأكيد کنند. از خلال اختلاف این منطق با منطق حاکم بود كه دايره نيروهاي واجد حق ‌ملتزم به قانون شكل گرفت و تعداد زيادي از نخبگان تبعیدی به حاشیه رفتند و اقشار مياني به صحنه عمل سياسي و اجتماعي کشانده شدند. ما این سياست‌ها و اهداف را ذيل توسعه سياسي عنوان‌بندي کردیم كه اساسش بر تحليلي بود كه از ساختار سياسي جامعه ايران داشتیم كه همانا کم‌رمقی و تکیدگی ساخت سياسي نسبت به ابعاد ديگر جامعه بود. خب دیدید تغییرات در عرصه سياست خارجي نيز به‌سرعت خود را نشان داد و روابط با كشورهاي همسايه و اروپايي بازسازي شد، سفراي تمام کشورهای اروپايي که به صورت متحد پس از رأی دادگاه میکونوس، تهران را ترک کرده بودند، بازگشتند و اعتبار جهاني ايران بازسازي شد. حتي ايالات متحده نيز از اين حيث در موضع انفعال قرار گرفت و وزير خارجه و رئيس‌جمهور آن نسبت به نقد مداخلات گذشته اين دولت در ايران و کودتای 28مرداد ابراز تأسف کردند و ایده گفت‌وگوي تمدن‌های آقاي خاتمی به‌سرعت با استقبال مواجه شد. سطح روابط با بسياري از كشورها ارتقا يافت و ايران در ميان كشورها و ملت‌هاي ديگر واجد منزلت و اعتبار بالایی شد. در حقیقت، اصلاحات از این طریق باعث تصحیح تصمیمات اشتباه و نابهنگام دولت هاشمی شد.
‌پس شما هم مي‌پذيريد كه به‌هرحال آقاي هاشمي از روي‌كارآمدن آقاي خاتمي حمايت كرد. اين مهم در حالي بود كه برخي اصلاح‌طلبان پس از پيروزي در انتخابات، به‌تندي عليه آقاي هاشمي تاختند و حتي او را به‌عنوان نخستین رقیب خود فرض می‌کردند. گفته می‌شود در آن مقطع نیز اختلاف‌نظرهایی میان اصلاح‌طلبان درباره نوع مواجهه با آقای هاشمی وجود داشت؛ یعنی همه اصلاح‌طلبان موافق تخریب آقای هاشمی نبودند. شما همیشه منتقد آقای هاشمی بوده‌اید؛ اکنون که به گذشته نگاه می‌کنید، چنان رویکردی برآمده از سیاستی بهنگام بود؟
ببینید اهم تغييرات در دولت آقاي خاتمی معطوف به تغيير ساختار اجتماعي، رشد روزافزون تحصيلات، تغيير گروه مرجع از گروه‌هاي سنتي به سوي گروه‌هاي مدرن و دانشگاهي، كم‌رنگ‌شدن مرز شهر و روستا، تحولات نظام جهاني و فروپاشی ذهنیت جنگ سرد و رشد روزافزون دموكراسي‌خواهي و تضعيف گفتمان چپ و راديكال بود. به‌ علاوه، شكست دولت سازندگی در تأمين رشد اقتصادي پايدار، تثبيت و ارتقاي قدرت خريد مردم، تأمين اشتغال و توزيع نسبتا عادلانه امكانات مادي، زمينه‌ساز گرایش عمومی به سوی ضرورت اصلاحات سیاسی شده بود. از دید آقای هاشمی، اقتصاد محور و مرکز هر تصمیم دیگری بود که اتفاقا از نظر ما پذیرفته‌‌شده بود؛ منتها با کدام رویکرد؟ کوچک‌کردن دولت آن‌هم در غیاب جامعه مدنی قدرتمند و نظارت نهادهای مدنی و مطبوعات آزاد می‌توانست به نابودي گسترده ثروت ملی و ترویج اقتصاد مافیایی نظیر آنچه در روسیه پس از فروپاشی شوروی شیوع یافته بود، بینجامد که چنين هم شد. برای ما آن بخش از سیاست‌ها و تصمیمات آقای هاشمی که تولید ثروت از طریق راه‌اندازی چرخ اقتصاد مولد بود، جذابیت داشت؛ ولی آن بخش که تولید ثروت را مشروط به تعطیلی توسعه سیاسی می‌کرد، پذیرفتنی نبود. در مجلس سوم که من نماینده بودم، آقاي هاشمی گفت کابینه من سیاسی نیست و نباید سیاسی باشد. من بر سر انتخاب علی فلاحیان برای تصدی وزارت اطلاعات به آقای هاشمی اعتراض کردم و او گفت فرق فلاحیان با شماها این است که اگر به او بگویم کلاه بیاور، می‌رود سر می‌آورد. وقتی تعدادی از نیروهای ملی‌مذهبی نامه نوشتند و به تصمیمات اقتصادی دولت اعتراض کردند، همه آنها ازجمله مرحوم عزت‌الله سحابی بازداشت شدند. در آن مقطع از آقای هاشمی چرایی این اقدام را پرسیدیم و او در جواب گفت رویشان زیاد شده بود. نگاه امنیتی و محافظه‌کاری سیاسی ایشان یکسره برخلاف اصلاح‌طلبی و رفورمی بود که بعدها در دستور کار دولت خاتمی قرار گرفت. آقای هاشمی اعتقادش این بود که مملکت احتیاج به احزاب و مطبوعات آزاد ندارد، البته عقاید ایشان بعد از رخدادهای سال 88 عوض شد و به‌ همین علت نیز با اقبال عمومی مواجه شد و محبوبیت ایشان افزایش یافت. به‌هرحال وقتی آقای هاشمی تغییر کرد، دیدیم مردم هم او را پذیرفتند و تاریخ هیچ‌وقت تشییع باشکوه پیکرش را فراموش نمی‌کند.
‌نزدیکان آقای هاشمی از جمله برادر ایشان باور دارند که اصلاح‌طلبان، هاشمی را نه برای بحث توسعه سیاسی و فرهنگی که او را یک آلترناتیو مهم در مقابل خود می‌دیدند و از آنجایی که اصلاح‌طلبان نمی‌خواستند دیگر از اسب قدرت پیاده شوند، علیه او تاختند تا تصویری مخدوش از هاشمی بسازند. این ادعا را قبول دارید؟
اصلاح‌طلبان طیف وسیع و متکثری بودند. درست می‌گویید. از طرف بعضی اشخاص انتقادات و برچسب‌هایی به ایشان زده می‌شد که عمومیت نداشت. مهم‌تر اینکه از سوی سخنگو و مرجع اصلی اصلاحات یعنی شخص آقای خاتمی و دولت اصلاحات همیشه احترام هاشمی نگه داشته می‌شد و بارها اعلام شد که دولت وقت در سیاست‌های اقتصادی خود به او اقتدا می‌کند و راه او را ادامه می‌دهد. آقاي هاشمي چگونه آلترناتیوی بود که در انتخابات مجلس ششم آن‌هم در کلانشهر تهران که محل تجلی سیاست‌های اقتصاد آزاد باید باشد، نفر آخر لیست تهران شد؟ نکته اساسی این است که او خود را ميانه‌رو يا اعتدالگرا مي‌خواند ولی به خود اجازه نمی‌داد هیچ‌گاه نسبت به اشتباهات حکومتداري و قواعدی که موجب تبعیض و تحقیر بخش‌هایی از جامعه می‌شود موضع صریح، روشن و رادیکال بگیرد و آنها را مورد شک و پرسش قرار دهد؛ شک و پرسشي از آن نوع که اعتدالگرايان را قادر سازد جلوي تبعيضات و تعصبات را بگيرند و از دين و انقلاب چهره صلح‌جو و انساني به جهان عرضه کنند. هربار که زير نام امنیت و ثبات مورد تاکید ایشان اتفاقی می‌افتاد می‌پرسیدیم اعتدالگرايی کجاست؟ چرا از اعتدالیون صدايي برنمي آيد؟ اما پاسخ قانع‌كننده‌اي در كار نبود.
‌جلوتر که می‌آییم می‌بینیم در سال84 در دور اول اصلاح‌طلبان با آقای هاشمی همراه نبودند اما ناگهان در دور دوم و در مقابل احمدی‌نژاد با او هم‌سو شدند. چه سیاست‌هایی در جناح اصلاحات در دستور کار قرار داشت؟
خطاي اصلاح‌طلبان درباره انتخاب اشخاص یا تعدد کاندیداها نبود، بلکه ماجرا در اصل شركت بی‌قید و شرط آنان در انتخابات آنهم برای حفظ موقعیت اداری و بوروکراتیک خود در قدرت بود. یعنی برای حفظ وضع موجود نه برای اصلاح اشتباهات یا تداوم حیات اصلاحات که صراحتا پس از ارائه و استرداد لوایح دوقلو اینک به اغما رفته بود. اراده مبتنی بر شركت در انتخابات به هر شكل ممكن نزد افکار عمومی نوعی منفعت‌طلبی و حفظ منافع جناحی تلقی شد. در واقع اگر در سال 1376 اصلاح‌طلبان براي اصلاح جامعه، زندگي و سياست‌ورزي مي‌كردند، در سال 1384 سياست‌ورزي را معطوف به‌حضور خود در قدرت کردند و نتيجه و پيامد آني آن مدنظر داشتند. همان‌طور که گفتم يكي از مهم‌ترين ضعف‌هاي اعتدالیون و حتی اصلاحات وضعيت متزلزل تصميم‌گيري آنها در ساختار قدرت است. به‌قول یکی از بزرگان جامعه‌شناسی سیاسی «رسالت سياسي را تنها كسي مي‌تواند برعهده بگيرد كه هرگز دچار تزلزل نشود». البته اين به‌معناي نقض مشورت يا تأييد خودرأيي نيست. کاربرد رأی سلبی و مقاومت شرکت‌کنندگان در انتخابات را باید در سست‌شدن مکانیسم‌های ایجابی و تضعیف مشارکت واقعی مردم یافت. جالب‌تر اینکه جناح راست حتی یک میلی‌متر از مواضعش عقب‌نشینی نکرد ولی جبهه اصلاحات به خيال آن كه جامعه را از برآمدن تندروها بترساند نظريه اعتدال را مطرح كرد، جامعه طرح گفتمان اعتدال را نه از موضع قدرت و اقتدار که از موضع استیصال، درماندگی و انفعال یافت. ارائه لوايح دوگانه رئيس‌جمهور و اعلام اين نكته كه اگر اين لوايح تصويب نشود ديگر وي رئيس‌جمهور نيست یا اینکه رئیس‌جمهور تدارکاتچی است قطعا نمی‌تواند گفتمان اعتدال را پیش ببرد. آنگاه دهانش را خواهند بویید تا نگفته باشد اصلاح. تعدد کاندیداهای اصلاح‌طلبان یعنی حضور آقایان هاشمی، کروبی و معین نیز مزید بر علت شد و علاوه بر نمایش شکاف در جامعه اصلاح‌طلب نشان از این داشت که هیچ‌یک از کاندیداها کلیت بدنه اجتماعی اصلاحات را نمایندگی نمی‌کنند. در سياست، بي‌تصميمي زيان‌بار است ولی بدتر از آن تزلزل و دودلی در تصميم است. اين ضعف رفتاري در مقاطعي چون 18تير، هنگام ارائه لوايح دوگانه، انحلال شورای شهر تهران، انتخابات مجلس هفتم و بزنگاه‌های دیگر به خوبي خود را نشان داد. مشكل اصلاح‌طلبان بوروکرات از اينجا شروع شد كه مسئوليت بسياري از امور كه حتي قدرت آنها در اختيارش نبود را عهده‌دار بودند.
‌مردم در دور دوم انتخابات سال84 با یک رأی سلبی، محمود احمدی‌نژادی را انتخاب کردند که هیچ شناسنامه سیاسی خاصی نداشت. آیا همان تخریب‌هایی که اصلاح‌طلبان در دهه هفتاد علیه آقای هاشمی صورت می‌دادند باعث نشد که مردم به آقای هاشمی اقبال نشان ندهند؟
بعید می‌دانم چنین بوده باشد. رفتار و رویکرد سیاسی مردم چیز دیگری را نشان می‌دهد. تازه آن‌زمان دست اصلاح‌طلبان هم از افکار عمومی کوتاه شده بود و دیگر تاثیرگذاری سابق را نداشت. برعکس چون آقای هاشمی مسئولیت نداشت می‌توانست اعتبار بیشتری کسب کند. كنار نهادن تناسب و توازی قدرت و مسئوليت توسط اصلاح‌طلبان پس از ورود به قدرت هم موجب بی اعتباری آنها شده و هم آنها را در افکار عمومی تا جایی ضعیف کرده بود که توان تخریب اشخاص رقیب را نداشتند.
‌البته اصلاح‌طلبان هم در بسط و تبیین این تصویر از آقای هاشمی از هیچ تلاشی فروگذار نکردند و مردم همچنان تصویر یک عالیجناب سرخ‌پوش از آقای هاشمی در ذهن داشتند و طبیعتا با همان نگرش در دور دوم پای صندوق رفتند.
این‌طور نیست که دعواهای نخبگان سیاسی برای مردم موضوعیت داشته باشد. اشکال در بحث ائتلاف بود که باید بر مبنای شكاف اصلي دولت- ملت سعي می‌شد قبل از انتخابات ائتلاف شود، ائتلاف بعد از 27خرداد نوعی تبانی برای کسب قدرت به هر طریق در سوم تیر تلقی شد. حتی مردم برداشت دقیقی از مفاهیم اصلاح‌طلبی، اصولگرایی و میانه‌روی ندارند. مردم راهبرد و رفتار مراجع سیاسی را ملاک قضاوت خود قرار می‌دهند. اتفاقی که در سال84 رخ داد یک اتفاق طبیعی بود. واقعیت این است که مردم شعارهای اصلاح‌طلبان را لوکس و غیرکاربردی می‌دیدند و نسبت به برنامه توسعه سیاسی اصلاح‌طلبان دچار بحران فقدان نتیجه ملموس شده بودند. در مقابل، احمدي‌نژاد بر مطالبات معیشتی و ملموس عمومی، وعده آوردن نفت بر سفره‌هاي مردم كه قيمت و درآمد آن بسيار هم زياد شده بود، تمرکز کرد و با طرح شعارهاي پوپوليستي عوامگرا همراه با نمایش اراده‌ای برای مبارزه با فساد و گراني و تبعیض، سبد رأی خود را گسترش داد. آنان كه مدعي‌اند تعدد کاندیداها موجب شکست اصلاحات شد در تحليل دور دوم انتخابات ناكام مي‌مانند، زيرا در صورت صحت اين ديدگاه، طبعا آرای چهار نامزد از پنج ‌نامزد حذف‌شده طبق نظر بايد به حساب آقاي هاشمي مي‌رفت. حال آنکه برخي محاسبات کارشناسان انتخابات نشان مي‌دهد كه حتي حداقل 20درصد از آرای آقاي معين نيز در دور دوم به صندوق احمدي‌نژاد واريز شده است.
‌اصلاح‌طلبان بعد از سال 88 در یک انزوای ناخواسته به‌سر بردند، اما در تمام آن سال‌ها یعنی از سال88 تا92 هیچ‌گاه دست به بازسازی گفتمانی و هویتی نزدند. به نظر شما اگر گفتمانی تازه در رگ‌های اصلاحات دمیده می‌شد، باز هم آنها برای حضور در عرصه سیاسی از یک فرد غیراصلاح‌طلب حمایت می‌کردند؟ اساسا تصمیم اصلاح‌طلبان در سال92 را چطور ارزیابی می‌کنید؟
شناورشدن مفاهيم و لغزندگی كلمات كه از ويژگي‌هاي جوامع مشابه ما است، موجب شد فضاي سياسي غيرشفاف و کدر شود. اصلاح‌طلبی و جامعه مدنی در دولت هزاره سوم شخم زده شد. انزوا و برخورد راه بازسازی را بر اصلاح‌طلبان بست. حتی توان تشکیل یک‌جلسه ساده را نداشتند. وقتی با چنین محدودیت‌هایی روبه‌رو شدند، نتوانستند به بازسازی گفتمانی روی آورند. خروج نخبگان اجتماعي از صحنه سياسي و بي‌توجهي به انتقادات و خواست‌هاي آنان موجب شد كه سازوكار تشكيلاتي اصلاحات كه به‌صورت سيال و از طريق نخبگان و عموما با واسطه دانشجويان فعال مي‌شد، از كار بيفتد. دانشجویان ستاره‌دار، استادان اخراج و روزنامه‌نگاران بی‌کار شدند. فضاهای آموزشی و فرهنگی امنیتی شد. انقلاب فرهنگی دوم آغاز شد با هدف گرفتن و ریشه‌کنی اصلاحات و اصلاح‌طلبی. شعار حاكميت قانون به بازی گرفته شد و خشونت‌ پشت مهرورزي، تبعيض پشت برابري، خودرأيي پشت مردم‌سالاري و واپس‌گرایی پشت توسعه سنگر گرفت و منافع شخصی و منافع گروهی بر منافع ملی ترجیح داده شد. اتفاقا در چنین شرایطی بود که اصلاح‌طلبان زیرکی نشان دادند و به‌جای تأکید بر بازگشت به اصلاحات یک قدم عقب نشستند تا در موقع مقتضی دوقدم به پیش بردارند. پس به یک ائتلاف تن دادند. اصلاح‌طلبان تلاش کردند تا وضعیت عادی و نرمال ‌شود و اجازه ندادند اوضاع وخیم‌تر شود؛ از این‌رو بر دوری از جنگ و دوری از انزوای بین‌المللی تأکید کردند و منافع ملی را بر منافع جناحی ترجیح دادند.
‌آقای عارف هم در آن انتخابات حضور داشت و توانسته بود از فيلتر نظارت گذر کند. چرا اصلاح‌طلبان از او که یک اصلاح‌طلب کامل بود، حمایت نکردند؟
آقای هاشمی در انتخابات سال92 نقش مهمی ایفا کرد. او توانست سرمایه اجتماعی بالایی را به انتخابات تزریق کند. او بعد از رد صلاحیتش از جانب شورای نگهبان این سرمایه اجتماعی را در مذاکره با اصلاح‌طلبان روی میز گذاشت و اصرار کرد که فقط باید از آقای روحانی حمایت کرد و زیربار حمایت از آقای عارف نرفت. در واقع اصلاح‌طلبان با آقای هاشمی ائتلاف کردند، نه با آقای روحانی. تصوری هم که اصلاح‌طلبان از وضعیت سیاسی آن زمان داشتند این بود که مشکل اصلی کشور پرونده هسته‌ای است و به دلیل آنکه آقای روحانی سابقه خوبی در این عرصه داشت، به‌نظر می‌رسید که می‌تواند پرونده هسته‌ای را به‌خوبی پیش ببرد. به دلیل این موارد اصلاح‌طلبان از آقای روحانی حمایت کردند، اما آقای روحانی بعد از انتخابات گفت که وام‌دار هیچ ‌گروهی نیست. اصلاح‌طلبان درباره آقای روحانی صادقانه عمل کردند و بدون هیچ‌ چشم‌داشتی برای سهم‌گیری، از او و کابینه‌اش حمایت کردند و حتی اعضای فراکسیون امید در مجلس به وزرای ناشناس او هم رأی دادند. ایراد کار اصلاح‌طلبان این بود که با راهبرد نرمال‌کردن اوضاع به‌شدت دولت‌محور شدند و با اینکه می‌دانستند اگر برجام با تغییر رویکرد دولت ایران در سیاست‌های منطقه‌ای و ارتباط با غرب همراه نشود، بی‌اثر می‌شود. در شرایطی که آقای روحانی هر روز چرخش و عقب‌نشینی مي‌كرد، بازهم از دولت او حمایت کردند. آقای روحانی از پیگیری وعده‌هایش سر باز زد و بار مسئولیت این عملکردش بر دوش اصلاح‌طلبان افتاد. بخش مهمی از ناکارآمدی‌های دولت از چشم اصلاح‌طلبان دیده شد. بخش بزرگی از اصلاح‌طلبان به‌ناچار به طلاق عاطفی روحانی تن دادند. برخی از اظهارات صریح و تند این روزهای روحانی را بایستی تلاشی برای بازگشت اعتبار از کف‌رفته نزد بدنه اصلاح‌طلب جامعه دانست. متأسفانه در طول سال 1397 سقوط آزاد مديريت اعتدالیون و ساختار ائتلاف با اصلاحات در ساختار قدرت آغاز شده و تا الان حتي يك نمونه جدي و قابل قبول در بازسازي این ائتلاف در كارنامه دولت مشاهده نمي‌شود، دولت از اکثر مواضع سیاست داخلی و قانونی‌اش عقب‌نشینی کرده است.
‌همه این دلایل باعث شد مردم قدری نسبت به عنصر مشارکت در انتخابات با چشم تردید نگاه کنند. آیا هنوز هم این امید وجود دارد که مردم در دو انتخابات پیش‌ِرو از اصلاح‌طلبان حمایت کنند؟
اصلاح‌طلبی گرچه نهایتا در پله آخر از صندوق‌های رأی می‌گذرد ولی نباید در آن متوقف یا به آن معطوف بماند مشارکت مدنی برای پیگیری مطالبات جامعه در کنار وجود نقشه راه برای حضور مؤثر اصلاح‌طلبان در قدرت می‌تواند ترکیب کارآمدی را برای پاسخ به نیاز اصلاح‌طلبی و تحول‌خواهی ایرانیان رقم زند. مردم دچار خستگی مفرط شده‌اند و نسبت به سیاسیون، احزاب و نهادهای تصمیم‌گیرنده مردد شده‌اند. واقعیت این است که شکاف دولت و ملت عمیق‌تر شده است و این بی‌اعتمادی‌ها دامن اصلاح‌طلبان را هم گرفته است. از سوی دیگر اصلاح‌طلبان با انفعال‌شان خیابان را هم از دست داده‌اند. منظورم از خیابان، سوارشدن بر امواج اعتراضات خیابانی نیست. اصلاحات در صورتی می‌تواند موفق باشد که خواست دموکراسی را با عدالت‌طلبی، آزادی‌خواهی و تنوع سبک زندگی و معیشت مردم پیوند زند. اصلاح‌طلبی زمانی می‌تواند موفق باشد که از تشدیدیافتن نابرابری‌های اقتصادی، طردشدگی اجتماعی و انحصارگرایی سیاسی پرهیز کند. مردم تصور می‌کنند اصلاح‌طلبان می‌خواهند با انداختن توپ به زمین تندروها و بزک‌کردن وضع موجود، از پذیرش مسئولیت تاریخی خود فرار کنند و به تحمل اصلاحات نیم‌بند تن دهند.
‌اصلاح‌طلبان در مقطع کنونی با دو مشکل عمده روبه‌رو هستند؛ نخست آنکه مردم نسبت به آنها نگاه سابق را ندارند و دوم آنکه به دلیل ردصلاحیت‌ها نمی‌توانند نیروهای مؤثر خود را وارد انتخابات کنند. اخیرا آقای حجاریان بحث مشارکت مشروط را مطرح کرد و باور داشت اگر شرایط مورد نیاز اصلاح‌طلبان فراهم نشود، بهتر است عطای انتخابات به لقایش بخشیده شود. اصلاح‌طلبان برای برون‌رفت از این بحران باید چه کنند؟
من باور دارم بايد به‌جای آنکه قهر کنیم و شرط بگذاریم، به جامعه برگردیم و با مردم گفت‌وگو کنیم. نه اینکه با نهادهای تصمیم‌گیرنده و حتی خود دولت گفت‌وگوی انتقادی و سازنده نداشته باشیم. بلکه مجموعه حکومت را نیز باید قانع کرد که مسیر طی‌شده داراي اشتباه و برخي فرصت‌سوزی‌ها بوده است و اینکه اصلاح‌طلبان قصد برهم‌زدن اوضاع را ندارند و می‌خواهند شرایط را بهتر و منطقی‌تر کنند. به نظر من، باید باب گفت‌وگوی انتقادی بیش‌ازپیش تقویت شود. اصلاح‌طلبان به دلیل برجام باب گفت‌وگوی انتقادی با دولت را بستند و این اشتباهی بزرگ بود. ما می‌توانستیم هم‌زمان با مذاکراتی که تیم دیپلماسی دولت در امر هسته‌ای انجام می‌داد، دولت را متوجه کنیم که باید ظرفیت‌های داخلی افزایش یابد اما متأسفانه اصلاح‌طلبان اشتباهی استراتژیک کردند و آن قراردادن همه تخم‌مرغ‌هایشان در سبد آقای روحانی بود. ما باید به‌جای آنکه برای مشارکت در انتخابات شرط می‌گذاشتیم، برای حمایت از دولت شرط می‌گذاشتیم و دولت را به‌صورت مشروط حمایت می‌کردیم نه آنکه بعد از نوع نگاهی که جامعه به اصلاح‌طلبان پیدا کرده است، شرکت در انتخابات را مشروط کنیم. بی‌تردید روش اصلاح‌طلبانه اقتضا می‌کند از صندوق‌های رأی غافل نشویم زیرا بخشی از سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبان، مشارکت در انتخابات است اما برای تحقق این سیاست باید به بازسازی بدنه اجتماعی خود بپردازیم و بتوانیم با مردم ارتباط بهتری برقرار و راه‌حل رفع مشکلات مردم را تئوریزه کنیم.
‌اگر درست متوجه شده باشم، شما می‌گویید سخن آقای حجاریان مبنی بر مشارکت مشروط در انتخابات، به یک پیش‌نیاز مهم به نام بازسازی درونی اصلاحات نیاز دارد و اگر آن پیش‌نیاز محقق نشود، نمی‌توان برای نهادهای تصمیم‌گیرنده شرط‌گذاری کرد. این نتیجه‌گیری درست است؟
بله، قطعا همین‌طور است. فرض کنیم شورای نگهبان نظارت استصوابی را بردارد و ما یک بار نه، بلکه بارها اسم آقای خاتمی را بنویسیم و در صندوق بیندازیم؛ خب، آیا در این صورت مشکل حل می‌شود؟ خیر، حل نمی‌شود زیرا اگر مردم پای صندوق نیایند و اگر آمدند باز در بر همان پاشنه چرخید و کاری از دست نمایندگان منتخب برنیامد، باید چه خاکی بر سرمان بریزیم. ولی اگر موازنه قدرت در كف جامعه و افکار عمومی به‌نفع ما رقم خورد و اگر سرمایه اجتماعی حضور و بقای اصلاح‌طلبان را مطالبه کرد، در آن صورت نهادهای تصمیم‌گیرنده راهی جز پذیرش خواست عمومی ندارند زیرا برای نظام جمهوری اسلامی مشارکت بالا اهمیت خاصی دارد و نمی‌خواهد تحت هیچ‌ شرایطی مشارکت عمومی پایین بیاید. اگر اصلاح‌طلبان بتوانند ثابت کنند حضورشان باعث مشارکت بالای مردم در انتخابات مي‌شود، مطمئن باشید در چانه‌زنی‌ها دست بالا را خواهند داشت.
‌یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که در تمام این سال‌ها یعنی از سال 76 تا کنون اصلاح‌طلبان حل نکرده‌اند، ارائه یک مانیفست راهبردی است؛ به این معنی که راهبردهای خود را در حوزه سیاست، اقتصاد، جامعه و فرهنگ مشخص کنند تا در وهله نخست مردم بدانند با چه طیفی روبه‌رو هستند و در وهله دوم برای خودشان معلوم شود تا کجا از یک شخصیت سیاسی خواه در قامت رئیس‌جمهور حمایت می‌کنند. چرا چنین مانیفستی تدوین و ارائه نمی‌شود؟
رفتار اصلاح‌طلبان جبهه‌ای است و طیف وسیعی خود را اصلاح‌طلب می‌دانند. ایراد این است که اصلاح‌طلبان نمی‌توانند تبدیل به یک‌ حزب گسترده شوند تا بتوانند یک مانیفست روشن ارائه کنند. از کسانی که باور به اقتصاد راست دارند تا چپ‌گرایان، خود را اصلاح‌طلب می‌دانند و همین تکثر عقیده گاهی باعث بروز اختلافات جدی میان اصلاح‌طلبان می‌شود؛ مثلا درباره چگونگی رابطه با آمریکا میان تمام اصلاح‌طلبان رویه واحدی وجود ندارد. اصلاح‌طلبان باید قالب حزبی پیدا کنند و این درحالی است که اکنون اصلاح‌طلبان به‌صورت جبهه‌ای ایفای نقش می‌کنند. ایراد قالب جبهه‌ای این است که مثلا وقتی فردی از جناح اصلاحات وارد مجلس شده است، نمی‌توان او را در معرض پرسش قرار داد. نظام انتخابات نیازمند یک نظام حزبی پایدار است که در آن دو، سه حزب بزرگ شرکت کنند و این احزاب سخنگوی مشخصی داشته باشند. اکنون ده‌ها حزب وجود دارند که بسیاری از آنها نه قدرت بسیج عمومی را دارند، نه برنامه مشخصی ارائه می‌دهند و نه از ایده روشنی پیروی می‌کنند و فقط هنگام هم‌اندیشی در مقاطع حساس باعث تفرقه می‌شوند. یکی از پرسش‌های مهم جبهه اصلاح‌طلبی این است که این جریان می‌خواهد چه چیز را اصلاح کند؟ می‌دانیم اصلاح‌طلبی در هر کشور جهتی خاص و معنایی متفاوت دارد؛ بر‌ای مثال، مسئله روز ممکن است دموکراسی نباشد؛ ازاین‌رو شاید اصلاح‌طلبان از بقا و ثبات سخن بگویند اما به اعتقاد من هسته اصلاحات در ایران، دموکراسی است. تا مسئله دموکراسی تعیین تکلیف نشود، بقیه بحران‌ها نیز لاینحل باقی مي‌ماند.
‌آقای خاتمی چندی پیش گفت ممکن است دیگر مردم به درخواست ما برای شرکت در انتخابات پاسخ مثبتی ندهند. بفرمایید که آیا ممکن است مردم از خاتمی هم عبور کنند؟
در مقطع فعلی مردم از سیاست دلزده شده‌اند و به احتمال زیاد حتی اگر او هم از مردم درخواست کند که بازهم در انتخابات شرکت کنید و به این یا آن گروه رأی بدهید، با استقبال چندانی مواجه نشود. باوجوداین با شکل‌گیری حداقلی از توازن قوای سیاسی، سیاست همچنان مسئله اصلی جامعه است. واضح است كه وجود نابرابری سیاسی، روند نابرابری‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و پدیده فساد را تشدید می‌کند؛ از اين‌رو پیش‌بردن پروژه توسعه سیاسی، می‌تواند پایدارترین و مؤثرترین مسیر برای اصلاحات و تغییر وضع موجود باشد. مردم در مقطع فعلی از سیاست‌ورزی‌های بی‌نتیجه و اینکه مورد سوءاستفاده قدرت‌طلبان قرار بگیرند، خسته‌اند. آنها از بی‌تصمیمی و پیگیرنبودن اصلاح‌طلبان کلافه‌اند؛ به‌عبارتی مردم از اصلاح‌طلبی عبور نکرده‌اند بلکه از اصلاح‌طلبان بوروکرات و رفیق گرمابه و گلستان قدرت رانتی عبور کرده‌اند. اگر اصلاح‌طلبی را به‌عنوان یک راهبرد برای تغییر وضع موجود تفسیر کنیم، هنوز هم مردم به آن باور دارند و سخنگوی واقعی این جریان یعنی آقای خاتمی هنوز هم در بین مردم اثربخش است اما به نظر می‌رسد تأکید بر سیاستی که پیش‌تر امتحان شد، چندان پاسخ‌گوی مطالبات مردم نخواهد بود. باوجود اینها جريان اصلاحات داراي سرمایه سنگین اجتماعی است که همچنان استعداد آن را دارد که مسیر كشور را اصلاح و باعث تحقق توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شود و از ايجاد تماميت‌خواهي جلوگيري كند. نفوذ تفكر اصلاح‌طلبی در جامعه ایران آن‌قدر زياد است که مانعی مهم برای پیشبرد پروژه بنیادگرايان داخلی، براندازان متوسل به نیروهاي بیگانه و هواداران تحریم و مداخله نظامی است. واقع‌بینی، رکن اصلی گفتمان اصلاح‌طلبی است. نگاه‌های ثابت‌مانده به آینده‌ دور، به مدینه‌ فاضله‌ای که قرار است در دوردست‌های نامعلوم ساخته شود، به تمدنی که قرار است در جایی مبهم در اعماق تاریخ بنا شود، جملگی وعده‌های عمدتا بنیادگرایانه و فاقد عنصر آگاهی است که عموما برای فرار از مسئولیت اشتباهات فعلی طراحی می‌شوند. از سویی نباید اصلاح‌طلبان به دام گفتار سياسي محافظه‌کاران غربي و نئوکان‌ها بیفتند که اسلام رحمانی را مانند يک ايدئولوژي توتاليتر جديد معرفي مي‌کنند. آنها اسلام با قرائت دموکراتيک را با اقتدارطلبي یکسان می‌انگارند؛ درست همان‌طورکه با نظام و جنبش کمونيستي در قرن پيش رفتار کردند و طيف وسيع و متنوع سوسیالیسم را نادیده گرفتند. اصلاح‌طلبان هنوز از اصلاحات فرهنگی و... دفاع می‌کنند اما نه با استدلال‌های دو دهه پیش. نيروهاي اصلاح‌طلب پیش‌تر از اصلاحات دفاع می‌کردند، براي آنكه آن را موجب تقویت نظام می‌دانستند. استدلال می‌کردند تنها به این شیوه می‌توان از خشونت و نفرت‌پراکنی جلوگیری کرد. استدلال می‌کردند كه اصلاحات با مشارکت‌دادن مردم در تصمیم‌گیری‌های سیاسی، عبور از مشکلات را کم‌هزینه می‌‌کند اما امروز با استدلال دیگری مدافع اصلاحات‌اند. آنها بر این نکته پای می‌فشارند که خارج‌شدن از مسیر اصلاحات، رویارو قراردادن کشور با ماجراجویی‌های پرهزینه و جنگ‌افروزی است که تندروها در داخل و خارج در پي آن هستند و این یعنی فروپاشی ملی. به‌هرحال باید جنبید وگرنه خیلی زود دیر خواهد شد.
‌قدري هم به دولت بپردازيم. دولت آقاي روحاني در ابتداي كارش تمام همت خود را بر موضوع مذاكره با كشورهاي قدرتمند دنيا براي حل‌وفصل موضوع هسته‌اي گذاشته بود و تا حد زيادي نيز توانست اين موضوع را با نتيجه خوبي به پايان برساند؛ اما پس از روي‌كارآمدن دونالد ترامپ در آمريكا، اجراي برجام دچار مشكل و به ‌تبع آن دولت ايران نيز با بحران روبه‌رو شد كه شايد بخشي از ناكارآمد جلوه‌دادن دولت مربوط به رخدادي باشد كه خارج از اراده‌اش بوده است؛ از‌اين‌رو بعد از بدعهدي آمريكا، مخالفان دولت، حسن روحاني و كابينه‌اش را متهم به خوش‌بيني به غرب كردند و فعلا امکان مذاکره وجود ندارد. به عنوان بحث‌ پاياني بفرماييد اکنون كه کشور ژاپن پيشنهاد ميانجيگري ميان ايران و آمريكا را مطرح کرده و دونالد ترامپ گفته است قصد تغيير رژيم ايران را ندارد، با پيش‌ذهنيتی که از بدعهدي آمريكا در موضوع برجام و سخنان پيشين وزير امور خارجه اين کشور مبني بر تغيير حکومت ايران داريم، آيا دولت مي‌تواند به تحولات گفتماني اخير آمريكا اطمينان کند و براي رفع بحران‌هاي کنوني مذاکره را از سر بگيرد؟
به‌ نظرم بايد با احتياط از اين فرصت استقبال کرد. مناسب‌ترين ميانجي بين ايران و آمريكا همين اتحاديه اروپا يا ژاپن است. البته اتحاديه اروپا به ‌دليل معضلات ساختاري، فاقد تحرک و قدرت تصميم‌گيري لازم است. دو قدرت روسيه و چين نیز به‌ دليل رقابت‌هاي استراتژيک با آمريكا، در بزنگاه با کارت ايران بازي خواهند کرد و منافع ملي و امنيت ما را وجه‌المصالحه قرار مي‌دهند. ژاپن اما هم‌پيمان استراتژيک و مانند يکي از ايالت‌هاي آمريكاست و رابطه نزديکي با آمريكا و به‌خصوص شخص ترامپ دارد و درباره ايران برخلاف ساير قدرت‌ها، فاقد اهداف و منافع ژئوپلیتيک است و با توجه به اهداف و منافع اقتصادي و تجاري خود، خواهان پيشگيري از هر نوع تشنج و تنش در منطقه خاورميانه است؛ اما درباره استراتژي جديد آمريكا در عرصه جهاني، يعني برهم‌زدن نُرم‌ها و قراردادهاي تا‌کنون معتبر جهاني، آمريكا در پي چينش جديد نظم جهاني براي جلوگيري از زوال هژموني خود در برابر قدرت‌هايي مانند چين، روسيه و حتي اروپاي متحد است.
اقدام يک‌جانبه ترامپ در خارج‌شدن از توافق‌نامه برجام را تنها نمی‌توان با قلدرمآبي شخصيتي ترامپ توضيح داد. خروج ترامپ از برجام و راهبرد مهار ايران از طريق تحريم حداکثري با هدف به‌زانو‌درآوردن مردم ايران و گسترش اعتراض‌های داخلي، تنش‌ را تا جايي بالا برد که آغاز جنگ جديد محدود منطقه‌اي کاملا محتمل‌الوقوع به نظر مي‌رسيد. بالطبع در چنين شرايطي همه نيروهاي سياسي درون نظام سعي مي‌كنند يکپارچگي ملي و يک‌صدايي را برجسته کنند. جمله ترامپ که قصد تغيير حکومت ايران را ندارد، در عمل مي‌تواند به‌نوعي دورشدن از خطر گسترش جنگ و تهديدات نظامي در انبار باروت منطقه تلقي شود و پيشنهادات متوالي ترامپ براي گفت‌وگو با مقامات ايراني و تلاش‌هاي ميانجيگرایانه دول ثالث، البته به تحرکات ديپلماتيک و عادي‌شدن اوضاع کمک مي‌کند. در داخل اما هزينه فرصت براي کشور بالاست و نگهداشتن کشور در حالت آماده‌باش و اضطرار، به ازدست‌رفتن قدرت رقابت تجاري و اقتصادي و هدردادن موقعيت و زمان منجر مي‌شود. در اين ميان، پرسش اصلي آن است که اگر قرار نيست جنگي اتفاق بيفتد، چرا بايد منطق آماده‌باش بر کشور حاکم باشد؟ افکار عمومي هم مي‌خواهد ببيند مواضع و منافع جريانات اصلي داخلي نظرشان درباره جنگ و صلح چيست و از قهر و آشتي با آمريكا چه چيزي نصيبشان مي‌شود و پيامدهاي آن چگونه است؟ مثلا آيا اصولگراها واقعا کاسب تحريم و جنگ هستند؟ يا اصلاح‌طلبان مي‌خواهند به ‌هر قيمت که شده، مملکت را تسليم بيگانه كنند؟ حقيقت اين است که لحظه تصميمات حياتي و مهم رسيده است؛ تصميماتي که مي‌تواند تأخير، شتاب يا اساسا اشتباه در آن، سال‌های درازي سرنوشت ملت و نسل‌هاي آينده ايران را متأثر کند. آيا ديدگاه اصلاح‌طلبانه براي روي خوش نشان‌دادن و درازکردن دست همکاري به‌ سوي کشورهاي منطقه که جلوي رقابت تسليحاتي در منطقه را مي‌گيرد و حضور و مداخله نيروهاي آمريكايي را غير قابل توجیه مي‌کند، غلط است؟ آيا اصولگرايان اين درک را ندارند که کشورهاي صنعتي مانند آمريكا به ‌دليل بحران اقتصادي و رکود دنبال بهانه مي‌گردند تا با بزرگ‌کردن خطر ايران، هزينه‌هاي نظامي خود را توجيه کنند و ميلياردها دلار تجهیزات تسليحاتي را به کشورهاي منطقه بفروشند؟ ورود پارامتر احتمالات جنگ و صلح به حوزه ‏بحث‌هاي راهبردي، مواضع نيروهاي سياسي را از حالت بحث‌هاي کلاسيک ‏عالم سياست که موضوع اصلي آن تقابل و رقابت براي کسب يا مشارکت در ‏قدرت سياسي است، خارج کرده و به‌طور مشخص موضوعات انساني و حقوق‌بشري را نيز به ‌دليل در معرض خطر قرارگرفتن ‏جان انسان‌هاي بي‌گناه، کانون توجه قرار داده است. فرصت مناسبي است که همه‌‏جانبه‌بودن راهبردهاي سياسي هر گروه و جناح مرکز سنجش قرار گيرد و سرمايه اجتماعي ازدست‌رفته را به آنها برگرداند. از‌اين‌رو، جا دارد جريانات اصلي سياسي کشور مواضع و راهبردهاي سياسي خود براي عبور از بحران موجود را به صراحت و شفافيت اعلام کنند. لازم است هر نيروي سياسي رسما راهبرد امنيتي و برداشت خود از منافع ملي را ارائه دهد تا سهمش از تبعات احتمالی در آینده کشور، مشخص باشد. مسير برون‌رفت کشور براي خروج از شرایط فعلي با کدام‌يک از راهبردهاي سياسي اصلاح‌طلبانه يا اصولگرايانه امکان‌پذير است؟ اينک افکار عمومي بوته سنجش و آزمايش راهبردهاي سياسي جناح‌هاي داخل و حتي اپوزيسيون برانداز است. چه خوب، چه بد، جامعه ايراني به پديده فراگيري مبتلا شده که سياست را از حوزه احزاب و نخبگان خارج و جزئي از زندگي روزانه مردم کرده است. اين وضعيت معلول ناکارآمدي نهاد سياست، تزلزل در تصميم‌گيري به‌موقع، رخوت مزمن نظام حزبي، بي‌اعتباري اجتماعي سياسيون از يک‌سو و نفوذ گسترده اينترنت و شبکه‌هاي اجتماعي است که بخش جدايي‌ناپذير ‏فضاي عمومي جامعه ما شده و به دموکراسي اطلاعاتي، توزيع و دسترسي همگاني به اطلاعات منجر شده است که موضوعات سياسي را از ميان ديگر موضوعات برمي‌کشد و بزرگ‌نمايي مي‌کند. اگر از سطوح تحليل حاضر ارتفاع بگيريم، متوجه مي‌شويم که جامعه سياست‌زدايي شده است. افکار عمومي در دو قطب دوگانه نسبت به غرب صف‌آرايي کرده‌اند. برخی بي‌توجه به مقتضيات جامعه بشري در عصر حاضر دنيا را به دو جبهه موافق و مخالف تقسيم مي‌کنند و باور دارند سياست و سياست‌ورزي ‏ميدان جنگ بين ايران و غرب است که در نهايت هدفي جز حذف يکديگر ندارند. از نظر اين جماعت تصميم‌گيري خوب و به‌موقع عرصه و ميداني است که در آن تحمل و تعامل، مصلحت‌سنجي و مداراجويي جايي ندارد. پذيرش ‏اصولي مانند مدارا، تعامل، سازش و تعادل در عرصه‌هاي سياسي موجب کاهش قدرت و قاطعيت يک ملت در برابر مخالفانش مي‌شود. در جبهه مقابل که اصلاح‌طلبان نيز در ميان آنها جا مي‌گيرند، بر اين عقيده پاي مي‌فشارند که سياست هنر تحقق ممکن‌هاست؛ هنر تغيير موازنه ستيز و سازش به نفع سازش و صلح. نظريات ‌مخالف‌محور و تقسيم جوامع بشري به دو جبهه موافق و مخالف را ذهنيت جنگ سردي بر مبناي رشد روزافزون تضادها مي‌دانند.
البته از نظر اصلاح‌طلبان در وجود مناسبات قدرت در جوامع بشري ترديدي نيست، ولي بر اين باورند که مفهوم سياست؛ چه در داخل و چه در روابط بين‌المللي صرفا محدود به حوزه قدرت نمي‌شود و معنايي فراگير، اجتماعي و در ارتباط تنگاتنگ با شرايط ‏انساني و زيست‌محيطي پيدا مي‌کند. به اين معني که سياست در پيوند بسيار نزديک با مناسبات اقتصادي، گردش ‏توليد و مصرف و به‌طورکلي روابط و مبادلات انساني و حوزه عمومي قرار دارد. نکته جالب آن بخش از سخن اخير رهبري با استادان است که گفتند: «بعضي‌ها هم گفتند که سلاح هسته‌اي توليد کنيم ولي مصرف نکنيم؛ اين هم اشتباه است». اينها به راستي چه کساني هستند که چنين توصيه‌هايي مي‌کنند؟ بي‌ترديد مي‌توان آنها را از ميان مواضع سياسي و راهبردهاي‌‌شان رديابي کرد. اصلاح‌طلبان بارها پيش از اين تأکيد کرده بودند که با توجه به استقبال جهاني از برجام و برنامه دولت ايران براي تنش‌زدايي با دنيا، موازنه سياسي و اخلاقي به نفع ایران رقم خورده است. پايبندي ايران به برجام امتياز بي‌نظيري در دست ايران است که آرامش را از تندروهاي کاخ سفيد و اسرائيل ستانده، بااين‌حال ابتکار ديپلماتيک و سياست اعتمادسازي و تعامل با ساير کشورها يک ضرورت اجتناب‌ناپذير براي تأمين امنيت ملي کشور است. عبور از بحران، بازگشت رونق و رشد اقتصادي و تضمين آينده کشور به اين تعامل و همکاري گره خورده است. همان‌طور که قبلا نيز گفته‌ام، اعتمادسازي با اروپا و ديگر کشورها نمي‌تواند خلأ ناشي از تعامل اصولي با آمريكا را پر کند. حتي کشورهاي دوست و نزديک به ايران هم براي حمايت از ما نيازمند تعامل ما با آمريكا هستند.
همکاري بين‌المللي ميان ايران و غرب نقش ما را در عرصه جهاني ارتقا مي‌بخشد و ما را به بازيگر اول منطقه فراتر از موقعيت کنوني تبديل مي‌کند. راهبرد اصلاح‌طلبان براي ممانعت از کوچک‌ترين انعطاف افکار عمومي دنيا در برابر هرگونه ماجراجويي عليه ايران، بازدارندگي در چارچوب سياسي و ديپلماسي عمومي و حفظ اجماع جهاني از برجام است. هر راهبردي غیر از این، با هر توجيه و تحت هر عنوانی موجب سياست‌زدايي و تضعيف جامعه مدني مي‌شود. درحالي‌که هيچ سلاحي به اندازه تقويت ارزش‌هاي دموکراتيک و ارتقاي سطح آگاهي عمومي و تثبيت حقوق شهروندي و مردم‌سالاري در مقابل دشمن خارجي بازدارنده نيست. انتخابات آزاد و احترام به خواست واقعي مردم و انتخاب سياست‌مداران شجاع و شايسته رکن مهم راهبرد مصون‌سازي جمهوريت نظام است.

مهرشاد ايماني: جريان اصلاحات در ايران با فرازو‌نشيب‌هاي بسياري همراه بوده است؛ به نحوي كه گاهي توانست در عرصه قدرت رسمي حضور يابد و گاهي به دلايل متعدد از قدرت كنار گذاشته شد؛ اما در همه سال‌هاي حيات جریان اصلاح‌طلبی در ايران، يك‌ عنصر مهم هيچ‌گاه از اين جريان جدا نشد و آن سرمايه اجتماعي است. سرمايه اجتماعي اصلاحات در سال‌هاي پس از دوم خرداد ،76 در بزنگاه‌هاي مختلف توانست منشأ اثر باشد و عرصه سياسي را دچار تحولات مهمي كند كه از آخرين نمونه‌هاي آن مي‌توان به انتخابات رياست‌جمهوري سال 92، 96 و انتخابات مجلس سال 94 اشاره كرد. اصلاح‌طلبان در سال92 اگرچه نامزد اصلاح‌طلبي به مردم معرفي نكردند، بااین‌حال موافقان اصلاحات در ايران به دليل حمايت جریان اصلاحات از حسن روحاني، به او رأي دادند. شبيه به اين اتفاق در سال 94 و در جريان انتخابات مجلس نيز رخ داد؛ به نحوي كه سرمايه اجتماعي اصلاح‌طلبان فارغ از نام افراد، به فهرست تأييدشده سران اصلاحات رأي دادند. اين امتياز شايد مهم‌ترين ويژگي جبهه اصلاحات باشد كه در طول حياتش همواره از آن برخوردار بوده است؛ اما بعد از نارضايتي‌هاي نسبي از دولت حسن روحاني، چنين شائبه‌اي ايجاد شد كه سرمايه اجتماعي اصلاحات كاهش يافته است. آنچه اكنون و در مقطع كنوني باز هم به نظر مي‌رسد، اين است كه اصلاح‌طلبان چه سياست‌هاي بهنگامي را مي‌توانند در پيش بگيرند تا از اين سرمايه اجتماعي محافظت كنند؟ از سوي ديگر، دولت نيز در مدت زمان باقي‌مانده از دوره دوم خود، چه راهبردهايي را مي‌تواند در پيش بگيرد تا اعتماد عمومي بازگردد. در ادامه پيگيري‌هاي سياست‌هاي بهنگام و نابهنگام، اين ‌بار برای بررسی بهترين‌ تصميماتي كه اصلاح‌طلبان و دولت در مقطع كنوني مي‌توانند بگيرند، ساعتي را با ابراهيم اصغرزاده به گفت‌وگو نشستيم كه مشروح آن پيش‌روي شماست.

‌يكي از مهم‌ترين رخدادهاي پس از انقلاب اسلامي ايجاد يك موج اجتماعي- سياسي به نام اصلاحات بود. در سال76 چه ضرورت‌هايي احساس مي‌شد كه جنبش دوم خرداد شكل گرفت؟
اصلاحات جنبشی اجتماعی بود که بعدها به یک نظم بوروکراتیک درون‌سیستمی تبدیل شد. اصلاحات پاسخی به انسداد سیاسی موجود آن زمان بود؛ نوعی خروج اضطراری از یک بن‌بست سیاسی. واقعيت اين است كه تا پيش از انتخابات دوم خرداد 76 ما هرگز تصور نمي‌كرديم قرار است پای صندوق چه اتفاق بزرگي رخ بدهد و تعيين تکلیف نهایی شود. تمايلمان اين بود كه براي حفظ آبرو کاندیدای ما چهار يا پنج میلیون رأی بياورد؛ اما ناگهان سیاست از تصمیم‌گیری پشت پرده در دالان‌های تودرتو، در کف خیابان پهن شد و نوعی معنابخشی به یک زندگی جدید اجتماعی و سیاسی صورت گرفت. تا آن زمان سياست در نگاه مردم امری کاملا ايدئولوژيك و انتخابات امری آیینی و مناسکی برای رفع تکلیف به ‌حساب می‌آمد. بعد از انتخاب خاتمي بود كه اصلاحات تئوري‌پردازي شد. مردم می‌دانستند چه نمی‌خواهند ولی نمی‌دانستند دقیقا چه می‌خواهند. مهم‌ترین کار اصلاح‌طلبان سوارشدن بر موج نگرانی عمومی از وضع موجود بود که حاصل هم‌پیمانی دولت وقت و تندروهای راست بود. انتظار عمومی آن بود كه تغییرات پس از روی‌کارآمدن دولت آقاي خاتمي با شیب مناسبی ادامه يابد كه متأسفانه ادامه نيافت و با روی‌کارآمدن احمدی‌نژاد معکوس شد.
‌آنچه شما به آن اشاره مي‌كنيد با سخنان نزديكان آقاي هاشمي و اعضاي كارگزاران تفاوت دارد؛ به‌نحوي‌كه به‌تازگی آقاي محمد هاشمي به‌صراحت گفتند اگر حمايت كارگزاران و خطبه مرحوم هاشمي در نماز جمعه منتهي به انتخابات نبود، آقاي خاتمي نمي‌توانست پيروز انتخابات شود؛ اما شما مي‌گوييد رأي مردم به آقاي خاتمي براساس نفي دولت سازندگي بود. اين تعارض را چگونه می‌توان رفع کرد؟
این برداشت منافاتی با واقعیت ندارد. رخدادهای روزمره با روندهای ساختاری بر هم اثر دیالکتیکی دارند. كارگزاران جريانی نوگرا بودند كه بر آزادسازی و رهاسازی اقتصادي تمرکز می‌کردند، طبعا نيم‌نگاهي به توسعه اجتماعی و سبک زندگی مردم هم داشتند. از کاندیداتوری آقاي خاتمي حمايت كردند؛ اما اينكه بگوييم خاتمي محصول و معلول دوران سازندگي و حمايت آقاي هاشمي در نماز جمعه بود، غلوآمیز است. مهم‌ترین مشکل ما آن زمان بازکردن پای عناصر غيراقتصادي و فرهنگي به عرصه‌های فرهنگی و اقتصادی توسط آقای هاشمی بود. دخالت عناصر غيرسياسي در سیاست یکی از موانع اساسی دموکراسی در ایران بود. اگر مردم به اين ميزان که گفته می‌شود آقاي هاشمي را می‌پسندیدند كه براساس حمايت ایشان به آقاي خاتمي رأي دادند، چرا یکی، ‌دو سال بعد و در انتخابات مجلس ششم به او رأي داده نشد؟ مردم به سياست‌هاي دولت هاشمی انتقادهای مهمي داشتند.
امنیتی‌شدن فضاهای فرهنگی و سیاسی و اعمال محدوديت فرهنگي و اجتماعي در دوران آقاي هاشمي به‌قدري شده بود كه انتقاد اندک حتی به سیاست اقتصادی دولت تحمل نمی‌شد. آقاي خاتمي از كابينه جدا شد؛ زيرا توسعه سياسي و فرهنگي اساسا در اولویت‌های دولت قرار نداشت؛ اگرچه می‌پذیرم كه سياست‌هاي آقاي هاشمي منجر به تقويت طبقه متوسط شهری شد و همان طبقه توانست در انتخابات دوم خرداد نقش‌آفرين باشد. از نظر آقاي هاشمی، انقلاب نمی‌توانست پذيرای ليبراليسم سياسی باشد؛ در‌حالی‌که فرهنگ سياسی ما اساسا با ليبراليسم اقتصادی يا همان نظام سرمايه‌داری مشکلی نداشت. به همین علت بود که دفاع از حقوق شهروندی و حقوق بشر و در نهايت شعار ايران براي همه ايرانيان، صورت‌بندي شد و مردم هم به شعار نفي تبعیض و تحقیر، امنیتی‌کردن فضا و تقسیم نامتعادل فرصت‌ها واکنش سریع و فوری نشان دادند. اتفاقا به دليل همين وضعیت بود كه اصلاح‌طلبان مي‌توانستند در ذيل اين شعار عام، تأكيد بيشتري بر وجوه افتراق خود با ديگران داشته باشند و بر اصالت اين تفاوت‌ها و حتي حقانيت آنها تأكيد کنند. از خلال اختلاف این منطق با منطق حاکم بود كه دايره نيروهاي واجد حق ‌ملتزم به قانون شكل گرفت و تعداد زيادي از نخبگان تبعیدی به حاشیه رفتند و اقشار مياني به صحنه عمل سياسي و اجتماعي کشانده شدند. ما این سياست‌ها و اهداف را ذيل توسعه سياسي عنوان‌بندي کردیم كه اساسش بر تحليلي بود كه از ساختار سياسي جامعه ايران داشتیم كه همانا کم‌رمقی و تکیدگی ساخت سياسي نسبت به ابعاد ديگر جامعه بود. خب دیدید تغییرات در عرصه سياست خارجي نيز به‌سرعت خود را نشان داد و روابط با كشورهاي همسايه و اروپايي بازسازي شد، سفراي تمام کشورهای اروپايي که به صورت متحد پس از رأی دادگاه میکونوس، تهران را ترک کرده بودند، بازگشتند و اعتبار جهاني ايران بازسازي شد. حتي ايالات متحده نيز از اين حيث در موضع انفعال قرار گرفت و وزير خارجه و رئيس‌جمهور آن نسبت به نقد مداخلات گذشته اين دولت در ايران و کودتای 28مرداد ابراز تأسف کردند و ایده گفت‌وگوي تمدن‌های آقاي خاتمی به‌سرعت با استقبال مواجه شد. سطح روابط با بسياري از كشورها ارتقا يافت و ايران در ميان كشورها و ملت‌هاي ديگر واجد منزلت و اعتبار بالایی شد. در حقیقت، اصلاحات از این طریق باعث تصحیح تصمیمات اشتباه و نابهنگام دولت هاشمی شد.
‌پس شما هم مي‌پذيريد كه به‌هرحال آقاي هاشمي از روي‌كارآمدن آقاي خاتمي حمايت كرد. اين مهم در حالي بود كه برخي اصلاح‌طلبان پس از پيروزي در انتخابات، به‌تندي عليه آقاي هاشمي تاختند و حتي او را به‌عنوان نخستین رقیب خود فرض می‌کردند. گفته می‌شود در آن مقطع نیز اختلاف‌نظرهایی میان اصلاح‌طلبان درباره نوع مواجهه با آقای هاشمی وجود داشت؛ یعنی همه اصلاح‌طلبان موافق تخریب آقای هاشمی نبودند. شما همیشه منتقد آقای هاشمی بوده‌اید؛ اکنون که به گذشته نگاه می‌کنید، چنان رویکردی برآمده از سیاستی بهنگام بود؟
ببینید اهم تغييرات در دولت آقاي خاتمی معطوف به تغيير ساختار اجتماعي، رشد روزافزون تحصيلات، تغيير گروه مرجع از گروه‌هاي سنتي به سوي گروه‌هاي مدرن و دانشگاهي، كم‌رنگ‌شدن مرز شهر و روستا، تحولات نظام جهاني و فروپاشی ذهنیت جنگ سرد و رشد روزافزون دموكراسي‌خواهي و تضعيف گفتمان چپ و راديكال بود. به‌ علاوه، شكست دولت سازندگی در تأمين رشد اقتصادي پايدار، تثبيت و ارتقاي قدرت خريد مردم، تأمين اشتغال و توزيع نسبتا عادلانه امكانات مادي، زمينه‌ساز گرایش عمومی به سوی ضرورت اصلاحات سیاسی شده بود. از دید آقای هاشمی، اقتصاد محور و مرکز هر تصمیم دیگری بود که اتفاقا از نظر ما پذیرفته‌‌شده بود؛ منتها با کدام رویکرد؟ کوچک‌کردن دولت آن‌هم در غیاب جامعه مدنی قدرتمند و نظارت نهادهای مدنی و مطبوعات آزاد می‌توانست به نابودي گسترده ثروت ملی و ترویج اقتصاد مافیایی نظیر آنچه در روسیه پس از فروپاشی شوروی شیوع یافته بود، بینجامد که چنين هم شد. برای ما آن بخش از سیاست‌ها و تصمیمات آقای هاشمی که تولید ثروت از طریق راه‌اندازی چرخ اقتصاد مولد بود، جذابیت داشت؛ ولی آن بخش که تولید ثروت را مشروط به تعطیلی توسعه سیاسی می‌کرد، پذیرفتنی نبود. در مجلس سوم که من نماینده بودم، آقاي هاشمی گفت کابینه من سیاسی نیست و نباید سیاسی باشد. من بر سر انتخاب علی فلاحیان برای تصدی وزارت اطلاعات به آقای هاشمی اعتراض کردم و او گفت فرق فلاحیان با شماها این است که اگر به او بگویم کلاه بیاور، می‌رود سر می‌آورد. وقتی تعدادی از نیروهای ملی‌مذهبی نامه نوشتند و به تصمیمات اقتصادی دولت اعتراض کردند، همه آنها ازجمله مرحوم عزت‌الله سحابی بازداشت شدند. در آن مقطع از آقای هاشمی چرایی این اقدام را پرسیدیم و او در جواب گفت رویشان زیاد شده بود. نگاه امنیتی و محافظه‌کاری سیاسی ایشان یکسره برخلاف اصلاح‌طلبی و رفورمی بود که بعدها در دستور کار دولت خاتمی قرار گرفت. آقای هاشمی اعتقادش این بود که مملکت احتیاج به احزاب و مطبوعات آزاد ندارد، البته عقاید ایشان بعد از رخدادهای سال 88 عوض شد و به‌ همین علت نیز با اقبال عمومی مواجه شد و محبوبیت ایشان افزایش یافت. به‌هرحال وقتی آقای هاشمی تغییر کرد، دیدیم مردم هم او را پذیرفتند و تاریخ هیچ‌وقت تشییع باشکوه پیکرش را فراموش نمی‌کند.
‌نزدیکان آقای هاشمی از جمله برادر ایشان باور دارند که اصلاح‌طلبان، هاشمی را نه برای بحث توسعه سیاسی و فرهنگی که او را یک آلترناتیو مهم در مقابل خود می‌دیدند و از آنجایی که اصلاح‌طلبان نمی‌خواستند دیگر از اسب قدرت پیاده شوند، علیه او تاختند تا تصویری مخدوش از هاشمی بسازند. این ادعا را قبول دارید؟
اصلاح‌طلبان طیف وسیع و متکثری بودند. درست می‌گویید. از طرف بعضی اشخاص انتقادات و برچسب‌هایی به ایشان زده می‌شد که عمومیت نداشت. مهم‌تر اینکه از سوی سخنگو و مرجع اصلی اصلاحات یعنی شخص آقای خاتمی و دولت اصلاحات همیشه احترام هاشمی نگه داشته می‌شد و بارها اعلام شد که دولت وقت در سیاست‌های اقتصادی خود به او اقتدا می‌کند و راه او را ادامه می‌دهد. آقاي هاشمي چگونه آلترناتیوی بود که در انتخابات مجلس ششم آن‌هم در کلانشهر تهران که محل تجلی سیاست‌های اقتصاد آزاد باید باشد، نفر آخر لیست تهران شد؟ نکته اساسی این است که او خود را ميانه‌رو يا اعتدالگرا مي‌خواند ولی به خود اجازه نمی‌داد هیچ‌گاه نسبت به اشتباهات حکومتداري و قواعدی که موجب تبعیض و تحقیر بخش‌هایی از جامعه می‌شود موضع صریح، روشن و رادیکال بگیرد و آنها را مورد شک و پرسش قرار دهد؛ شک و پرسشي از آن نوع که اعتدالگرايان را قادر سازد جلوي تبعيضات و تعصبات را بگيرند و از دين و انقلاب چهره صلح‌جو و انساني به جهان عرضه کنند. هربار که زير نام امنیت و ثبات مورد تاکید ایشان اتفاقی می‌افتاد می‌پرسیدیم اعتدالگرايی کجاست؟ چرا از اعتدالیون صدايي برنمي آيد؟ اما پاسخ قانع‌كننده‌اي در كار نبود.
‌جلوتر که می‌آییم می‌بینیم در سال84 در دور اول اصلاح‌طلبان با آقای هاشمی همراه نبودند اما ناگهان در دور دوم و در مقابل احمدی‌نژاد با او هم‌سو شدند. چه سیاست‌هایی در جناح اصلاحات در دستور کار قرار داشت؟
خطاي اصلاح‌طلبان درباره انتخاب اشخاص یا تعدد کاندیداها نبود، بلکه ماجرا در اصل شركت بی‌قید و شرط آنان در انتخابات آنهم برای حفظ موقعیت اداری و بوروکراتیک خود در قدرت بود. یعنی برای حفظ وضع موجود نه برای اصلاح اشتباهات یا تداوم حیات اصلاحات که صراحتا پس از ارائه و استرداد لوایح دوقلو اینک به اغما رفته بود. اراده مبتنی بر شركت در انتخابات به هر شكل ممكن نزد افکار عمومی نوعی منفعت‌طلبی و حفظ منافع جناحی تلقی شد. در واقع اگر در سال 1376 اصلاح‌طلبان براي اصلاح جامعه، زندگي و سياست‌ورزي مي‌كردند، در سال 1384 سياست‌ورزي را معطوف به‌حضور خود در قدرت کردند و نتيجه و پيامد آني آن مدنظر داشتند. همان‌طور که گفتم يكي از مهم‌ترين ضعف‌هاي اعتدالیون و حتی اصلاحات وضعيت متزلزل تصميم‌گيري آنها در ساختار قدرت است. به‌قول یکی از بزرگان جامعه‌شناسی سیاسی «رسالت سياسي را تنها كسي مي‌تواند برعهده بگيرد كه هرگز دچار تزلزل نشود». البته اين به‌معناي نقض مشورت يا تأييد خودرأيي نيست. کاربرد رأی سلبی و مقاومت شرکت‌کنندگان در انتخابات را باید در سست‌شدن مکانیسم‌های ایجابی و تضعیف مشارکت واقعی مردم یافت. جالب‌تر اینکه جناح راست حتی یک میلی‌متر از مواضعش عقب‌نشینی نکرد ولی جبهه اصلاحات به خيال آن كه جامعه را از برآمدن تندروها بترساند نظريه اعتدال را مطرح كرد، جامعه طرح گفتمان اعتدال را نه از موضع قدرت و اقتدار که از موضع استیصال، درماندگی و انفعال یافت. ارائه لوايح دوگانه رئيس‌جمهور و اعلام اين نكته كه اگر اين لوايح تصويب نشود ديگر وي رئيس‌جمهور نيست یا اینکه رئیس‌جمهور تدارکاتچی است قطعا نمی‌تواند گفتمان اعتدال را پیش ببرد. آنگاه دهانش را خواهند بویید تا نگفته باشد اصلاح. تعدد کاندیداهای اصلاح‌طلبان یعنی حضور آقایان هاشمی، کروبی و معین نیز مزید بر علت شد و علاوه بر نمایش شکاف در جامعه اصلاح‌طلب نشان از این داشت که هیچ‌یک از کاندیداها کلیت بدنه اجتماعی اصلاحات را نمایندگی نمی‌کنند. در سياست، بي‌تصميمي زيان‌بار است ولی بدتر از آن تزلزل و دودلی در تصميم است. اين ضعف رفتاري در مقاطعي چون 18تير، هنگام ارائه لوايح دوگانه، انحلال شورای شهر تهران، انتخابات مجلس هفتم و بزنگاه‌های دیگر به خوبي خود را نشان داد. مشكل اصلاح‌طلبان بوروکرات از اينجا شروع شد كه مسئوليت بسياري از امور كه حتي قدرت آنها در اختيارش نبود را عهده‌دار بودند.
‌مردم در دور دوم انتخابات سال84 با یک رأی سلبی، محمود احمدی‌نژادی را انتخاب کردند که هیچ شناسنامه سیاسی خاصی نداشت. آیا همان تخریب‌هایی که اصلاح‌طلبان در دهه هفتاد علیه آقای هاشمی صورت می‌دادند باعث نشد که مردم به آقای هاشمی اقبال نشان ندهند؟
بعید می‌دانم چنین بوده باشد. رفتار و رویکرد سیاسی مردم چیز دیگری را نشان می‌دهد. تازه آن‌زمان دست اصلاح‌طلبان هم از افکار عمومی کوتاه شده بود و دیگر تاثیرگذاری سابق را نداشت. برعکس چون آقای هاشمی مسئولیت نداشت می‌توانست اعتبار بیشتری کسب کند. كنار نهادن تناسب و توازی قدرت و مسئوليت توسط اصلاح‌طلبان پس از ورود به قدرت هم موجب بی اعتباری آنها شده و هم آنها را در افکار عمومی تا جایی ضعیف کرده بود که توان تخریب اشخاص رقیب را نداشتند.
‌البته اصلاح‌طلبان هم در بسط و تبیین این تصویر از آقای هاشمی از هیچ تلاشی فروگذار نکردند و مردم همچنان تصویر یک عالیجناب سرخ‌پوش از آقای هاشمی در ذهن داشتند و طبیعتا با همان نگرش در دور دوم پای صندوق رفتند.
این‌طور نیست که دعواهای نخبگان سیاسی برای مردم موضوعیت داشته باشد. اشکال در بحث ائتلاف بود که باید بر مبنای شكاف اصلي دولت- ملت سعي می‌شد قبل از انتخابات ائتلاف شود، ائتلاف بعد از 27خرداد نوعی تبانی برای کسب قدرت به هر طریق در سوم تیر تلقی شد. حتی مردم برداشت دقیقی از مفاهیم اصلاح‌طلبی، اصولگرایی و میانه‌روی ندارند. مردم راهبرد و رفتار مراجع سیاسی را ملاک قضاوت خود قرار می‌دهند. اتفاقی که در سال84 رخ داد یک اتفاق طبیعی بود. واقعیت این است که مردم شعارهای اصلاح‌طلبان را لوکس و غیرکاربردی می‌دیدند و نسبت به برنامه توسعه سیاسی اصلاح‌طلبان دچار بحران فقدان نتیجه ملموس شده بودند. در مقابل، احمدي‌نژاد بر مطالبات معیشتی و ملموس عمومی، وعده آوردن نفت بر سفره‌هاي مردم كه قيمت و درآمد آن بسيار هم زياد شده بود، تمرکز کرد و با طرح شعارهاي پوپوليستي عوامگرا همراه با نمایش اراده‌ای برای مبارزه با فساد و گراني و تبعیض، سبد رأی خود را گسترش داد. آنان كه مدعي‌اند تعدد کاندیداها موجب شکست اصلاحات شد در تحليل دور دوم انتخابات ناكام مي‌مانند، زيرا در صورت صحت اين ديدگاه، طبعا آرای چهار نامزد از پنج ‌نامزد حذف‌شده طبق نظر بايد به حساب آقاي هاشمي مي‌رفت. حال آنکه برخي محاسبات کارشناسان انتخابات نشان مي‌دهد كه حتي حداقل 20درصد از آرای آقاي معين نيز در دور دوم به صندوق احمدي‌نژاد واريز شده است.
‌اصلاح‌طلبان بعد از سال 88 در یک انزوای ناخواسته به‌سر بردند، اما در تمام آن سال‌ها یعنی از سال88 تا92 هیچ‌گاه دست به بازسازی گفتمانی و هویتی نزدند. به نظر شما اگر گفتمانی تازه در رگ‌های اصلاحات دمیده می‌شد، باز هم آنها برای حضور در عرصه سیاسی از یک فرد غیراصلاح‌طلب حمایت می‌کردند؟ اساسا تصمیم اصلاح‌طلبان در سال92 را چطور ارزیابی می‌کنید؟
شناورشدن مفاهيم و لغزندگی كلمات كه از ويژگي‌هاي جوامع مشابه ما است، موجب شد فضاي سياسي غيرشفاف و کدر شود. اصلاح‌طلبی و جامعه مدنی در دولت هزاره سوم شخم زده شد. انزوا و برخورد راه بازسازی را بر اصلاح‌طلبان بست. حتی توان تشکیل یک‌جلسه ساده را نداشتند. وقتی با چنین محدودیت‌هایی روبه‌رو شدند، نتوانستند به بازسازی گفتمانی روی آورند. خروج نخبگان اجتماعي از صحنه سياسي و بي‌توجهي به انتقادات و خواست‌هاي آنان موجب شد كه سازوكار تشكيلاتي اصلاحات كه به‌صورت سيال و از طريق نخبگان و عموما با واسطه دانشجويان فعال مي‌شد، از كار بيفتد. دانشجویان ستاره‌دار، استادان اخراج و روزنامه‌نگاران بی‌کار شدند. فضاهای آموزشی و فرهنگی امنیتی شد. انقلاب فرهنگی دوم آغاز شد با هدف گرفتن و ریشه‌کنی اصلاحات و اصلاح‌طلبی. شعار حاكميت قانون به بازی گرفته شد و خشونت‌ پشت مهرورزي، تبعيض پشت برابري، خودرأيي پشت مردم‌سالاري و واپس‌گرایی پشت توسعه سنگر گرفت و منافع شخصی و منافع گروهی بر منافع ملی ترجیح داده شد. اتفاقا در چنین شرایطی بود که اصلاح‌طلبان زیرکی نشان دادند و به‌جای تأکید بر بازگشت به اصلاحات یک قدم عقب نشستند تا در موقع مقتضی دوقدم به پیش بردارند. پس به یک ائتلاف تن دادند. اصلاح‌طلبان تلاش کردند تا وضعیت عادی و نرمال ‌شود و اجازه ندادند اوضاع وخیم‌تر شود؛ از این‌رو بر دوری از جنگ و دوری از انزوای بین‌المللی تأکید کردند و منافع ملی را بر منافع جناحی ترجیح دادند.
‌آقای عارف هم در آن انتخابات حضور داشت و توانسته بود از فيلتر نظارت گذر کند. چرا اصلاح‌طلبان از او که یک اصلاح‌طلب کامل بود، حمایت نکردند؟
آقای هاشمی در انتخابات سال92 نقش مهمی ایفا کرد. او توانست سرمایه اجتماعی بالایی را به انتخابات تزریق کند. او بعد از رد صلاحیتش از جانب شورای نگهبان این سرمایه اجتماعی را در مذاکره با اصلاح‌طلبان روی میز گذاشت و اصرار کرد که فقط باید از آقای روحانی حمایت کرد و زیربار حمایت از آقای عارف نرفت. در واقع اصلاح‌طلبان با آقای هاشمی ائتلاف کردند، نه با آقای روحانی. تصوری هم که اصلاح‌طلبان از وضعیت سیاسی آن زمان داشتند این بود که مشکل اصلی کشور پرونده هسته‌ای است و به دلیل آنکه آقای روحانی سابقه خوبی در این عرصه داشت، به‌نظر می‌رسید که می‌تواند پرونده هسته‌ای را به‌خوبی پیش ببرد. به دلیل این موارد اصلاح‌طلبان از آقای روحانی حمایت کردند، اما آقای روحانی بعد از انتخابات گفت که وام‌دار هیچ ‌گروهی نیست. اصلاح‌طلبان درباره آقای روحانی صادقانه عمل کردند و بدون هیچ‌ چشم‌داشتی برای سهم‌گیری، از او و کابینه‌اش حمایت کردند و حتی اعضای فراکسیون امید در مجلس به وزرای ناشناس او هم رأی دادند. ایراد کار اصلاح‌طلبان این بود که با راهبرد نرمال‌کردن اوضاع به‌شدت دولت‌محور شدند و با اینکه می‌دانستند اگر برجام با تغییر رویکرد دولت ایران در سیاست‌های منطقه‌ای و ارتباط با غرب همراه نشود، بی‌اثر می‌شود. در شرایطی که آقای روحانی هر روز چرخش و عقب‌نشینی مي‌كرد، بازهم از دولت او حمایت کردند. آقای روحانی از پیگیری وعده‌هایش سر باز زد و بار مسئولیت این عملکردش بر دوش اصلاح‌طلبان افتاد. بخش مهمی از ناکارآمدی‌های دولت از چشم اصلاح‌طلبان دیده شد. بخش بزرگی از اصلاح‌طلبان به‌ناچار به طلاق عاطفی روحانی تن دادند. برخی از اظهارات صریح و تند این روزهای روحانی را بایستی تلاشی برای بازگشت اعتبار از کف‌رفته نزد بدنه اصلاح‌طلب جامعه دانست. متأسفانه در طول سال 1397 سقوط آزاد مديريت اعتدالیون و ساختار ائتلاف با اصلاحات در ساختار قدرت آغاز شده و تا الان حتي يك نمونه جدي و قابل قبول در بازسازي این ائتلاف در كارنامه دولت مشاهده نمي‌شود، دولت از اکثر مواضع سیاست داخلی و قانونی‌اش عقب‌نشینی کرده است.
‌همه این دلایل باعث شد مردم قدری نسبت به عنصر مشارکت در انتخابات با چشم تردید نگاه کنند. آیا هنوز هم این امید وجود دارد که مردم در دو انتخابات پیش‌ِرو از اصلاح‌طلبان حمایت کنند؟
اصلاح‌طلبی گرچه نهایتا در پله آخر از صندوق‌های رأی می‌گذرد ولی نباید در آن متوقف یا به آن معطوف بماند مشارکت مدنی برای پیگیری مطالبات جامعه در کنار وجود نقشه راه برای حضور مؤثر اصلاح‌طلبان در قدرت می‌تواند ترکیب کارآمدی را برای پاسخ به نیاز اصلاح‌طلبی و تحول‌خواهی ایرانیان رقم زند. مردم دچار خستگی مفرط شده‌اند و نسبت به سیاسیون، احزاب و نهادهای تصمیم‌گیرنده مردد شده‌اند. واقعیت این است که شکاف دولت و ملت عمیق‌تر شده است و این بی‌اعتمادی‌ها دامن اصلاح‌طلبان را هم گرفته است. از سوی دیگر اصلاح‌طلبان با انفعال‌شان خیابان را هم از دست داده‌اند. منظورم از خیابان، سوارشدن بر امواج اعتراضات خیابانی نیست. اصلاحات در صورتی می‌تواند موفق باشد که خواست دموکراسی را با عدالت‌طلبی، آزادی‌خواهی و تنوع سبک زندگی و معیشت مردم پیوند زند. اصلاح‌طلبی زمانی می‌تواند موفق باشد که از تشدیدیافتن نابرابری‌های اقتصادی، طردشدگی اجتماعی و انحصارگرایی سیاسی پرهیز کند. مردم تصور می‌کنند اصلاح‌طلبان می‌خواهند با انداختن توپ به زمین تندروها و بزک‌کردن وضع موجود، از پذیرش مسئولیت تاریخی خود فرار کنند و به تحمل اصلاحات نیم‌بند تن دهند.
‌اصلاح‌طلبان در مقطع کنونی با دو مشکل عمده روبه‌رو هستند؛ نخست آنکه مردم نسبت به آنها نگاه سابق را ندارند و دوم آنکه به دلیل ردصلاحیت‌ها نمی‌توانند نیروهای مؤثر خود را وارد انتخابات کنند. اخیرا آقای حجاریان بحث مشارکت مشروط را مطرح کرد و باور داشت اگر شرایط مورد نیاز اصلاح‌طلبان فراهم نشود، بهتر است عطای انتخابات به لقایش بخشیده شود. اصلاح‌طلبان برای برون‌رفت از این بحران باید چه کنند؟
من باور دارم بايد به‌جای آنکه قهر کنیم و شرط بگذاریم، به جامعه برگردیم و با مردم گفت‌وگو کنیم. نه اینکه با نهادهای تصمیم‌گیرنده و حتی خود دولت گفت‌وگوی انتقادی و سازنده نداشته باشیم. بلکه مجموعه حکومت را نیز باید قانع کرد که مسیر طی‌شده داراي اشتباه و برخي فرصت‌سوزی‌ها بوده است و اینکه اصلاح‌طلبان قصد برهم‌زدن اوضاع را ندارند و می‌خواهند شرایط را بهتر و منطقی‌تر کنند. به نظر من، باید باب گفت‌وگوی انتقادی بیش‌ازپیش تقویت شود. اصلاح‌طلبان به دلیل برجام باب گفت‌وگوی انتقادی با دولت را بستند و این اشتباهی بزرگ بود. ما می‌توانستیم هم‌زمان با مذاکراتی که تیم دیپلماسی دولت در امر هسته‌ای انجام می‌داد، دولت را متوجه کنیم که باید ظرفیت‌های داخلی افزایش یابد اما متأسفانه اصلاح‌طلبان اشتباهی استراتژیک کردند و آن قراردادن همه تخم‌مرغ‌هایشان در سبد آقای روحانی بود. ما باید به‌جای آنکه برای مشارکت در انتخابات شرط می‌گذاشتیم، برای حمایت از دولت شرط می‌گذاشتیم و دولت را به‌صورت مشروط حمایت می‌کردیم نه آنکه بعد از نوع نگاهی که جامعه به اصلاح‌طلبان پیدا کرده است، شرکت در انتخابات را مشروط کنیم. بی‌تردید روش اصلاح‌طلبانه اقتضا می‌کند از صندوق‌های رأی غافل نشویم زیرا بخشی از سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبان، مشارکت در انتخابات است اما برای تحقق این سیاست باید به بازسازی بدنه اجتماعی خود بپردازیم و بتوانیم با مردم ارتباط بهتری برقرار و راه‌حل رفع مشکلات مردم را تئوریزه کنیم.
‌اگر درست متوجه شده باشم، شما می‌گویید سخن آقای حجاریان مبنی بر مشارکت مشروط در انتخابات، به یک پیش‌نیاز مهم به نام بازسازی درونی اصلاحات نیاز دارد و اگر آن پیش‌نیاز محقق نشود، نمی‌توان برای نهادهای تصمیم‌گیرنده شرط‌گذاری کرد. این نتیجه‌گیری درست است؟
بله، قطعا همین‌طور است. فرض کنیم شورای نگهبان نظارت استصوابی را بردارد و ما یک بار نه، بلکه بارها اسم آقای خاتمی را بنویسیم و در صندوق بیندازیم؛ خب، آیا در این صورت مشکل حل می‌شود؟ خیر، حل نمی‌شود زیرا اگر مردم پای صندوق نیایند و اگر آمدند باز در بر همان پاشنه چرخید و کاری از دست نمایندگان منتخب برنیامد، باید چه خاکی بر سرمان بریزیم. ولی اگر موازنه قدرت در كف جامعه و افکار عمومی به‌نفع ما رقم خورد و اگر سرمایه اجتماعی حضور و بقای اصلاح‌طلبان را مطالبه کرد، در آن صورت نهادهای تصمیم‌گیرنده راهی جز پذیرش خواست عمومی ندارند زیرا برای نظام جمهوری اسلامی مشارکت بالا اهمیت خاصی دارد و نمی‌خواهد تحت هیچ‌ شرایطی مشارکت عمومی پایین بیاید. اگر اصلاح‌طلبان بتوانند ثابت کنند حضورشان باعث مشارکت بالای مردم در انتخابات مي‌شود، مطمئن باشید در چانه‌زنی‌ها دست بالا را خواهند داشت.
‌یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که در تمام این سال‌ها یعنی از سال 76 تا کنون اصلاح‌طلبان حل نکرده‌اند، ارائه یک مانیفست راهبردی است؛ به این معنی که راهبردهای خود را در حوزه سیاست، اقتصاد، جامعه و فرهنگ مشخص کنند تا در وهله نخست مردم بدانند با چه طیفی روبه‌رو هستند و در وهله دوم برای خودشان معلوم شود تا کجا از یک شخصیت سیاسی خواه در قامت رئیس‌جمهور حمایت می‌کنند. چرا چنین مانیفستی تدوین و ارائه نمی‌شود؟
رفتار اصلاح‌طلبان جبهه‌ای است و طیف وسیعی خود را اصلاح‌طلب می‌دانند. ایراد این است که اصلاح‌طلبان نمی‌توانند تبدیل به یک‌ حزب گسترده شوند تا بتوانند یک مانیفست روشن ارائه کنند. از کسانی که باور به اقتصاد راست دارند تا چپ‌گرایان، خود را اصلاح‌طلب می‌دانند و همین تکثر عقیده گاهی باعث بروز اختلافات جدی میان اصلاح‌طلبان می‌شود؛ مثلا درباره چگونگی رابطه با آمریکا میان تمام اصلاح‌طلبان رویه واحدی وجود ندارد. اصلاح‌طلبان باید قالب حزبی پیدا کنند و این درحالی است که اکنون اصلاح‌طلبان به‌صورت جبهه‌ای ایفای نقش می‌کنند. ایراد قالب جبهه‌ای این است که مثلا وقتی فردی از جناح اصلاحات وارد مجلس شده است، نمی‌توان او را در معرض پرسش قرار داد. نظام انتخابات نیازمند یک نظام حزبی پایدار است که در آن دو، سه حزب بزرگ شرکت کنند و این احزاب سخنگوی مشخصی داشته باشند. اکنون ده‌ها حزب وجود دارند که بسیاری از آنها نه قدرت بسیج عمومی را دارند، نه برنامه مشخصی ارائه می‌دهند و نه از ایده روشنی پیروی می‌کنند و فقط هنگام هم‌اندیشی در مقاطع حساس باعث تفرقه می‌شوند. یکی از پرسش‌های مهم جبهه اصلاح‌طلبی این است که این جریان می‌خواهد چه چیز را اصلاح کند؟ می‌دانیم اصلاح‌طلبی در هر کشور جهتی خاص و معنایی متفاوت دارد؛ بر‌ای مثال، مسئله روز ممکن است دموکراسی نباشد؛ ازاین‌رو شاید اصلاح‌طلبان از بقا و ثبات سخن بگویند اما به اعتقاد من هسته اصلاحات در ایران، دموکراسی است. تا مسئله دموکراسی تعیین تکلیف نشود، بقیه بحران‌ها نیز لاینحل باقی مي‌ماند.
‌آقای خاتمی چندی پیش گفت ممکن است دیگر مردم به درخواست ما برای شرکت در انتخابات پاسخ مثبتی ندهند. بفرمایید که آیا ممکن است مردم از خاتمی هم عبور کنند؟
در مقطع فعلی مردم از سیاست دلزده شده‌اند و به احتمال زیاد حتی اگر او هم از مردم درخواست کند که بازهم در انتخابات شرکت کنید و به این یا آن گروه رأی بدهید، با استقبال چندانی مواجه نشود. باوجوداین با شکل‌گیری حداقلی از توازن قوای سیاسی، سیاست همچنان مسئله اصلی جامعه است. واضح است كه وجود نابرابری سیاسی، روند نابرابری‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و پدیده فساد را تشدید می‌کند؛ از اين‌رو پیش‌بردن پروژه توسعه سیاسی، می‌تواند پایدارترین و مؤثرترین مسیر برای اصلاحات و تغییر وضع موجود باشد. مردم در مقطع فعلی از سیاست‌ورزی‌های بی‌نتیجه و اینکه مورد سوءاستفاده قدرت‌طلبان قرار بگیرند، خسته‌اند. آنها از بی‌تصمیمی و پیگیرنبودن اصلاح‌طلبان کلافه‌اند؛ به‌عبارتی مردم از اصلاح‌طلبی عبور نکرده‌اند بلکه از اصلاح‌طلبان بوروکرات و رفیق گرمابه و گلستان قدرت رانتی عبور کرده‌اند. اگر اصلاح‌طلبی را به‌عنوان یک راهبرد برای تغییر وضع موجود تفسیر کنیم، هنوز هم مردم به آن باور دارند و سخنگوی واقعی این جریان یعنی آقای خاتمی هنوز هم در بین مردم اثربخش است اما به نظر می‌رسد تأکید بر سیاستی که پیش‌تر امتحان شد، چندان پاسخ‌گوی مطالبات مردم نخواهد بود. باوجود اینها جريان اصلاحات داراي سرمایه سنگین اجتماعی است که همچنان استعداد آن را دارد که مسیر كشور را اصلاح و باعث تحقق توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شود و از ايجاد تماميت‌خواهي جلوگيري كند. نفوذ تفكر اصلاح‌طلبی در جامعه ایران آن‌قدر زياد است که مانعی مهم برای پیشبرد پروژه بنیادگرايان داخلی، براندازان متوسل به نیروهاي بیگانه و هواداران تحریم و مداخله نظامی است. واقع‌بینی، رکن اصلی گفتمان اصلاح‌طلبی است. نگاه‌های ثابت‌مانده به آینده‌ دور، به مدینه‌ فاضله‌ای که قرار است در دوردست‌های نامعلوم ساخته شود، به تمدنی که قرار است در جایی مبهم در اعماق تاریخ بنا شود، جملگی وعده‌های عمدتا بنیادگرایانه و فاقد عنصر آگاهی است که عموما برای فرار از مسئولیت اشتباهات فعلی طراحی می‌شوند. از سویی نباید اصلاح‌طلبان به دام گفتار سياسي محافظه‌کاران غربي و نئوکان‌ها بیفتند که اسلام رحمانی را مانند يک ايدئولوژي توتاليتر جديد معرفي مي‌کنند. آنها اسلام با قرائت دموکراتيک را با اقتدارطلبي یکسان می‌انگارند؛ درست همان‌طورکه با نظام و جنبش کمونيستي در قرن پيش رفتار کردند و طيف وسيع و متنوع سوسیالیسم را نادیده گرفتند. اصلاح‌طلبان هنوز از اصلاحات فرهنگی و... دفاع می‌کنند اما نه با استدلال‌های دو دهه پیش. نيروهاي اصلاح‌طلب پیش‌تر از اصلاحات دفاع می‌کردند، براي آنكه آن را موجب تقویت نظام می‌دانستند. استدلال می‌کردند تنها به این شیوه می‌توان از خشونت و نفرت‌پراکنی جلوگیری کرد. استدلال می‌کردند كه اصلاحات با مشارکت‌دادن مردم در تصمیم‌گیری‌های سیاسی، عبور از مشکلات را کم‌هزینه می‌‌کند اما امروز با استدلال دیگری مدافع اصلاحات‌اند. آنها بر این نکته پای می‌فشارند که خارج‌شدن از مسیر اصلاحات، رویارو قراردادن کشور با ماجراجویی‌های پرهزینه و جنگ‌افروزی است که تندروها در داخل و خارج در پي آن هستند و این یعنی فروپاشی ملی. به‌هرحال باید جنبید وگرنه خیلی زود دیر خواهد شد.
‌قدري هم به دولت بپردازيم. دولت آقاي روحاني در ابتداي كارش تمام همت خود را بر موضوع مذاكره با كشورهاي قدرتمند دنيا براي حل‌وفصل موضوع هسته‌اي گذاشته بود و تا حد زيادي نيز توانست اين موضوع را با نتيجه خوبي به پايان برساند؛ اما پس از روي‌كارآمدن دونالد ترامپ در آمريكا، اجراي برجام دچار مشكل و به ‌تبع آن دولت ايران نيز با بحران روبه‌رو شد كه شايد بخشي از ناكارآمد جلوه‌دادن دولت مربوط به رخدادي باشد كه خارج از اراده‌اش بوده است؛ از‌اين‌رو بعد از بدعهدي آمريكا، مخالفان دولت، حسن روحاني و كابينه‌اش را متهم به خوش‌بيني به غرب كردند و فعلا امکان مذاکره وجود ندارد. به عنوان بحث‌ پاياني بفرماييد اکنون كه کشور ژاپن پيشنهاد ميانجيگري ميان ايران و آمريكا را مطرح کرده و دونالد ترامپ گفته است قصد تغيير رژيم ايران را ندارد، با پيش‌ذهنيتی که از بدعهدي آمريكا در موضوع برجام و سخنان پيشين وزير امور خارجه اين کشور مبني بر تغيير حکومت ايران داريم، آيا دولت مي‌تواند به تحولات گفتماني اخير آمريكا اطمينان کند و براي رفع بحران‌هاي کنوني مذاکره را از سر بگيرد؟
به‌ نظرم بايد با احتياط از اين فرصت استقبال کرد. مناسب‌ترين ميانجي بين ايران و آمريكا همين اتحاديه اروپا يا ژاپن است. البته اتحاديه اروپا به ‌دليل معضلات ساختاري، فاقد تحرک و قدرت تصميم‌گيري لازم است. دو قدرت روسيه و چين نیز به‌ دليل رقابت‌هاي استراتژيک با آمريكا، در بزنگاه با کارت ايران بازي خواهند کرد و منافع ملي و امنيت ما را وجه‌المصالحه قرار مي‌دهند. ژاپن اما هم‌پيمان استراتژيک و مانند يکي از ايالت‌هاي آمريكاست و رابطه نزديکي با آمريكا و به‌خصوص شخص ترامپ دارد و درباره ايران برخلاف ساير قدرت‌ها، فاقد اهداف و منافع ژئوپلیتيک است و با توجه به اهداف و منافع اقتصادي و تجاري خود، خواهان پيشگيري از هر نوع تشنج و تنش در منطقه خاورميانه است؛ اما درباره استراتژي جديد آمريكا در عرصه جهاني، يعني برهم‌زدن نُرم‌ها و قراردادهاي تا‌کنون معتبر جهاني، آمريكا در پي چينش جديد نظم جهاني براي جلوگيري از زوال هژموني خود در برابر قدرت‌هايي مانند چين، روسيه و حتي اروپاي متحد است.
اقدام يک‌جانبه ترامپ در خارج‌شدن از توافق‌نامه برجام را تنها نمی‌توان با قلدرمآبي شخصيتي ترامپ توضيح داد. خروج ترامپ از برجام و راهبرد مهار ايران از طريق تحريم حداکثري با هدف به‌زانو‌درآوردن مردم ايران و گسترش اعتراض‌های داخلي، تنش‌ را تا جايي بالا برد که آغاز جنگ جديد محدود منطقه‌اي کاملا محتمل‌الوقوع به نظر مي‌رسيد. بالطبع در چنين شرايطي همه نيروهاي سياسي درون نظام سعي مي‌كنند يکپارچگي ملي و يک‌صدايي را برجسته کنند. جمله ترامپ که قصد تغيير حکومت ايران را ندارد، در عمل مي‌تواند به‌نوعي دورشدن از خطر گسترش جنگ و تهديدات نظامي در انبار باروت منطقه تلقي شود و پيشنهادات متوالي ترامپ براي گفت‌وگو با مقامات ايراني و تلاش‌هاي ميانجيگرایانه دول ثالث، البته به تحرکات ديپلماتيک و عادي‌شدن اوضاع کمک مي‌کند. در داخل اما هزينه فرصت براي کشور بالاست و نگهداشتن کشور در حالت آماده‌باش و اضطرار، به ازدست‌رفتن قدرت رقابت تجاري و اقتصادي و هدردادن موقعيت و زمان منجر مي‌شود. در اين ميان، پرسش اصلي آن است که اگر قرار نيست جنگي اتفاق بيفتد، چرا بايد منطق آماده‌باش بر کشور حاکم باشد؟ افکار عمومي هم مي‌خواهد ببيند مواضع و منافع جريانات اصلي داخلي نظرشان درباره جنگ و صلح چيست و از قهر و آشتي با آمريكا چه چيزي نصيبشان مي‌شود و پيامدهاي آن چگونه است؟ مثلا آيا اصولگراها واقعا کاسب تحريم و جنگ هستند؟ يا اصلاح‌طلبان مي‌خواهند به ‌هر قيمت که شده، مملکت را تسليم بيگانه كنند؟ حقيقت اين است که لحظه تصميمات حياتي و مهم رسيده است؛ تصميماتي که مي‌تواند تأخير، شتاب يا اساسا اشتباه در آن، سال‌های درازي سرنوشت ملت و نسل‌هاي آينده ايران را متأثر کند. آيا ديدگاه اصلاح‌طلبانه براي روي خوش نشان‌دادن و درازکردن دست همکاري به‌ سوي کشورهاي منطقه که جلوي رقابت تسليحاتي در منطقه را مي‌گيرد و حضور و مداخله نيروهاي آمريكايي را غير قابل توجیه مي‌کند، غلط است؟ آيا اصولگرايان اين درک را ندارند که کشورهاي صنعتي مانند آمريكا به ‌دليل بحران اقتصادي و رکود دنبال بهانه مي‌گردند تا با بزرگ‌کردن خطر ايران، هزينه‌هاي نظامي خود را توجيه کنند و ميلياردها دلار تجهیزات تسليحاتي را به کشورهاي منطقه بفروشند؟ ورود پارامتر احتمالات جنگ و صلح به حوزه ‏بحث‌هاي راهبردي، مواضع نيروهاي سياسي را از حالت بحث‌هاي کلاسيک ‏عالم سياست که موضوع اصلي آن تقابل و رقابت براي کسب يا مشارکت در ‏قدرت سياسي است، خارج کرده و به‌طور مشخص موضوعات انساني و حقوق‌بشري را نيز به ‌دليل در معرض خطر قرارگرفتن ‏جان انسان‌هاي بي‌گناه، کانون توجه قرار داده است. فرصت مناسبي است که همه‌‏جانبه‌بودن راهبردهاي سياسي هر گروه و جناح مرکز سنجش قرار گيرد و سرمايه اجتماعي ازدست‌رفته را به آنها برگرداند. از‌اين‌رو، جا دارد جريانات اصلي سياسي کشور مواضع و راهبردهاي سياسي خود براي عبور از بحران موجود را به صراحت و شفافيت اعلام کنند. لازم است هر نيروي سياسي رسما راهبرد امنيتي و برداشت خود از منافع ملي را ارائه دهد تا سهمش از تبعات احتمالی در آینده کشور، مشخص باشد. مسير برون‌رفت کشور براي خروج از شرایط فعلي با کدام‌يک از راهبردهاي سياسي اصلاح‌طلبانه يا اصولگرايانه امکان‌پذير است؟ اينک افکار عمومي بوته سنجش و آزمايش راهبردهاي سياسي جناح‌هاي داخل و حتي اپوزيسيون برانداز است. چه خوب، چه بد، جامعه ايراني به پديده فراگيري مبتلا شده که سياست را از حوزه احزاب و نخبگان خارج و جزئي از زندگي روزانه مردم کرده است. اين وضعيت معلول ناکارآمدي نهاد سياست، تزلزل در تصميم‌گيري به‌موقع، رخوت مزمن نظام حزبي، بي‌اعتباري اجتماعي سياسيون از يک‌سو و نفوذ گسترده اينترنت و شبکه‌هاي اجتماعي است که بخش جدايي‌ناپذير ‏فضاي عمومي جامعه ما شده و به دموکراسي اطلاعاتي، توزيع و دسترسي همگاني به اطلاعات منجر شده است که موضوعات سياسي را از ميان ديگر موضوعات برمي‌کشد و بزرگ‌نمايي مي‌کند. اگر از سطوح تحليل حاضر ارتفاع بگيريم، متوجه مي‌شويم که جامعه سياست‌زدايي شده است. افکار عمومي در دو قطب دوگانه نسبت به غرب صف‌آرايي کرده‌اند. برخی بي‌توجه به مقتضيات جامعه بشري در عصر حاضر دنيا را به دو جبهه موافق و مخالف تقسيم مي‌کنند و باور دارند سياست و سياست‌ورزي ‏ميدان جنگ بين ايران و غرب است که در نهايت هدفي جز حذف يکديگر ندارند. از نظر اين جماعت تصميم‌گيري خوب و به‌موقع عرصه و ميداني است که در آن تحمل و تعامل، مصلحت‌سنجي و مداراجويي جايي ندارد. پذيرش ‏اصولي مانند مدارا، تعامل، سازش و تعادل در عرصه‌هاي سياسي موجب کاهش قدرت و قاطعيت يک ملت در برابر مخالفانش مي‌شود. در جبهه مقابل که اصلاح‌طلبان نيز در ميان آنها جا مي‌گيرند، بر اين عقيده پاي مي‌فشارند که سياست هنر تحقق ممکن‌هاست؛ هنر تغيير موازنه ستيز و سازش به نفع سازش و صلح. نظريات ‌مخالف‌محور و تقسيم جوامع بشري به دو جبهه موافق و مخالف را ذهنيت جنگ سردي بر مبناي رشد روزافزون تضادها مي‌دانند.
البته از نظر اصلاح‌طلبان در وجود مناسبات قدرت در جوامع بشري ترديدي نيست، ولي بر اين باورند که مفهوم سياست؛ چه در داخل و چه در روابط بين‌المللي صرفا محدود به حوزه قدرت نمي‌شود و معنايي فراگير، اجتماعي و در ارتباط تنگاتنگ با شرايط ‏انساني و زيست‌محيطي پيدا مي‌کند. به اين معني که سياست در پيوند بسيار نزديک با مناسبات اقتصادي، گردش ‏توليد و مصرف و به‌طورکلي روابط و مبادلات انساني و حوزه عمومي قرار دارد. نکته جالب آن بخش از سخن اخير رهبري با استادان است که گفتند: «بعضي‌ها هم گفتند که سلاح هسته‌اي توليد کنيم ولي مصرف نکنيم؛ اين هم اشتباه است». اينها به راستي چه کساني هستند که چنين توصيه‌هايي مي‌کنند؟ بي‌ترديد مي‌توان آنها را از ميان مواضع سياسي و راهبردهاي‌‌شان رديابي کرد. اصلاح‌طلبان بارها پيش از اين تأکيد کرده بودند که با توجه به استقبال جهاني از برجام و برنامه دولت ايران براي تنش‌زدايي با دنيا، موازنه سياسي و اخلاقي به نفع ایران رقم خورده است. پايبندي ايران به برجام امتياز بي‌نظيري در دست ايران است که آرامش را از تندروهاي کاخ سفيد و اسرائيل ستانده، بااين‌حال ابتکار ديپلماتيک و سياست اعتمادسازي و تعامل با ساير کشورها يک ضرورت اجتناب‌ناپذير براي تأمين امنيت ملي کشور است. عبور از بحران، بازگشت رونق و رشد اقتصادي و تضمين آينده کشور به اين تعامل و همکاري گره خورده است. همان‌طور که قبلا نيز گفته‌ام، اعتمادسازي با اروپا و ديگر کشورها نمي‌تواند خلأ ناشي از تعامل اصولي با آمريكا را پر کند. حتي کشورهاي دوست و نزديک به ايران هم براي حمايت از ما نيازمند تعامل ما با آمريكا هستند.
همکاري بين‌المللي ميان ايران و غرب نقش ما را در عرصه جهاني ارتقا مي‌بخشد و ما را به بازيگر اول منطقه فراتر از موقعيت کنوني تبديل مي‌کند. راهبرد اصلاح‌طلبان براي ممانعت از کوچک‌ترين انعطاف افکار عمومي دنيا در برابر هرگونه ماجراجويي عليه ايران، بازدارندگي در چارچوب سياسي و ديپلماسي عمومي و حفظ اجماع جهاني از برجام است. هر راهبردي غیر از این، با هر توجيه و تحت هر عنوانی موجب سياست‌زدايي و تضعيف جامعه مدني مي‌شود. درحالي‌که هيچ سلاحي به اندازه تقويت ارزش‌هاي دموکراتيک و ارتقاي سطح آگاهي عمومي و تثبيت حقوق شهروندي و مردم‌سالاري در مقابل دشمن خارجي بازدارنده نيست. انتخابات آزاد و احترام به خواست واقعي مردم و انتخاب سياست‌مداران شجاع و شايسته رکن مهم راهبرد مصون‌سازي جمهوريت نظام است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.