|

ديدروي نويسنده و روسيه قرن بيستم

نسيم آصف: ديدرو از چهره‌هاي شاخص عصر روشنگري است كه در ايران هم كم‌وبيش شناخته مي‌شود و تاكنون آثاري از او به فارسي منتشر شده است. در اوايل دهه هفتاد كتابي با عنوان «ديدرو» از پيتر فرانس با ترجمه احمد سميعي(گيلاني) منتشر شده بود و حالا بعد از سال‌ها اين كتاب در نشر نيلوفر بازچاپ شده است. پيتر فرانس در اين اثر به ديدرو و آثار مختلفش پرداخته و كوشيده تا به زواياي كمتر شناخته‌شده ديدرو توجه كند. او در پيشگفتار كوتاه كتابش به همين نكته اشاره كرده و نوشته: «خوانندگان انگليسي ديدرو را آنچنان كه شايسته اوست نمي‌شناسند. متاسفانه شمار اندكي از كتاب‌هاي او، به صورت ترجمه، به آساني در دسترس است. در اين رساله كوشيدم تا چيزي از پرمايگي و ارزش فكر و قلم او را نشان دهم، به اين اميد كه خوانندگان بيشتري به آثارش روي آورند و شايد اين كار نشر ترجمه‌هاي بيشتري از نوشته‌هاي او را مشوق گردد». پيتر فرانس سال‌هاي زيادي صرف خواندن و بررسي و ترجمه آثار ديدرو كرده و از اين‌رو آنچه او در معرفي ديدرو نوشته اهميت زيادي دارد. كتاب فرانس در هفت بخش با اين عناوين نوشته شده: «آيا ديدرو استاد سخن است؟»، «زندگي، خانواده، جامعه»، «ديدروي نويسنده»، «آزادانديشي»، «نظام طبيعت»، «استثنا و قاعده-برادرزاده رامو» و «حقيقت و خير و جمال».
ديدرو در زمان حياتش به اندازه ديگر هم‌عصرانش مشهور نبود و اغلب به عنوان ويراستار «دايره‌المعارف» شناخته مي‌شد. بسياري از بهترين آثار او پس از مرگش به چاپ رسيدند و از اين روست كه پيتر فرانس نوشته كه «اين مرد شايسته آن است كه بهتر شناخته شود». با اين‌حال ديدرو الهام‌بخش گوته و شيلر و نثرنويس محبوب ماركس بود. پيتر فرانس در كتابش زمينه‌هاي رشد و پرورش تاريخي ديدرو را بررسي كرده و در ابتدا تصويري از دوران زندگي و دنيايي كه او در آن زندگي مي‌كرده ارائه كرده است. او در كتابش بيش از آنكه آراي ديدرو را در موضوع‌هاي گوناگون به صورت جداگانه بررسي كند، بر روي برخي از جنبه‌هاي بنيادي آثار و فكر او تمركز كرده است. در بخشي از فصل «ديدروي نويسنده» مي‌خوانيم: «ديدرو، چه هنرمند و استاد بوده باشد چه نبوده باشد، مسلم اين است كه هيچ شاهكار نماياني يا هيچ رمان باعظمتي نظير برادران كارامازوف، هيچ مبحث فلسفي مهمي همچون تحقيق در فهم انساني، و هيچ اثر منتظمي همانند آثار دكارت و هگل ننوشت. اگر بتوان او را در يك كار دامن‌گستر سهيم کرد، آن كار همان دايره‌المعارف است. اما در اينجا نيز، هرچند وي مبتكر اقدام بود، خدمات شخص او در ميان انبوهي از نوشته‌هاي ديگر بُر خورده است، بدان حد و بدان‌گونه كه اگر آنها را بيرون كشيم و در بافت آثار كامل او عرضه كنيم گمراه‌كننده خواهد بود».
«هوانورد» عنوان رماني است از يوگني وادالازكين گرمانويچ كه به تازگي با ترجمه زينب يونسي در نشر نيلوفر منتشر شده است. نويسنده كتاب از نويسندگان و زبانشناسان معاصر روسي است كه در سال 1964 متولد شده و در سال 2019 برنده جايزه سولژنتسين شده است. «هوانورد» رماني است كه به وقايع قرن بيستم مربوط است كه به قول نويسنده «شايد هولناك‌ترين بخش تاريخ روسيه باشد. با اين‌حال، اين رمان درباره تاريخ نيست. جان كلام كتاب، اين است كه آدمي صرف‌نظر از وضعيت وحشتناك تاريخي، مي‌تواند انسان بماند. اتفاقات كوچك زندگي شخصي قهرمان داستان، از دگرگوني‌هاي تاريخي كه در كتاب‌هاي تاريخ مي‌خوانيم، مهم‌تر جلوه مي‌كند؛ صداها و بوهاي كودكي، نوازش مادر، رايحه گيسوان معشوق، بازي نور كم‌جان خورشيد صبحگاهي بر درختان جنگل و همه آنچه هيچ كتاب درسي به آن نمي‌پردازد. در زمانه عسرت كه قهرمان داستان زندگي مي‌كند، دقيقا همين جزئيات كوچك به ياري او مي‌آيد و معلوم مي‌شود كه اين جزئيات كوچك، آن‌گونه كه به نظر مي‌رسند، كوچك و ناچيز نيستند».
رمان با اين سطور شروع مي‌شود: «به او مي‌گفتم در اين سرما كلاهت را بپوش وگرنه گوش‌هايت يخ مي‌زند و مي‌افتد. به اين رهگذران نگاه كن؛ خيلي‌هايشان گوش ندارند. او تاييد كرد... بله بله حق با شماست، ولي كلاه را نپوشيد و همان‌طور كه به شوخي من مي‌خنديد بدون كلاه به راهش ادامه داد. اين تصوير را در ذهن مي‌بينم، ولي اينكه درباره چه كسي‌ست... ذهنم ياري نمي‌دهد. يا يك چيز ديگر؛ دعوا، جنجالي بي‌معنا و نفس‌گير؛ يادم نمي‌آيد كجا درگرفته بود. يك مهماني كه اولش خوب شروع شد، حتي شايد بتوان گفت دوستانه، ولي كم‌كم حرف پشت حرف آمد و همه با هم درگير شدند. مهم‌تر اينكه خودشان هم بعدا تعجب مي‌كردند كه چرا؟ براي چه؟ يكي از حاضران گفت خيلي وقت‌ها در سوگواري‌ها اين اتفاق مي‌افتد؛ حدود يك ساعت و كمي بيشتر همه حاضران از اين مي‌گويند كه البته مرحوم چه آدم خوب و پاكي بود...».

نسيم آصف: ديدرو از چهره‌هاي شاخص عصر روشنگري است كه در ايران هم كم‌وبيش شناخته مي‌شود و تاكنون آثاري از او به فارسي منتشر شده است. در اوايل دهه هفتاد كتابي با عنوان «ديدرو» از پيتر فرانس با ترجمه احمد سميعي(گيلاني) منتشر شده بود و حالا بعد از سال‌ها اين كتاب در نشر نيلوفر بازچاپ شده است. پيتر فرانس در اين اثر به ديدرو و آثار مختلفش پرداخته و كوشيده تا به زواياي كمتر شناخته‌شده ديدرو توجه كند. او در پيشگفتار كوتاه كتابش به همين نكته اشاره كرده و نوشته: «خوانندگان انگليسي ديدرو را آنچنان كه شايسته اوست نمي‌شناسند. متاسفانه شمار اندكي از كتاب‌هاي او، به صورت ترجمه، به آساني در دسترس است. در اين رساله كوشيدم تا چيزي از پرمايگي و ارزش فكر و قلم او را نشان دهم، به اين اميد كه خوانندگان بيشتري به آثارش روي آورند و شايد اين كار نشر ترجمه‌هاي بيشتري از نوشته‌هاي او را مشوق گردد». پيتر فرانس سال‌هاي زيادي صرف خواندن و بررسي و ترجمه آثار ديدرو كرده و از اين‌رو آنچه او در معرفي ديدرو نوشته اهميت زيادي دارد. كتاب فرانس در هفت بخش با اين عناوين نوشته شده: «آيا ديدرو استاد سخن است؟»، «زندگي، خانواده، جامعه»، «ديدروي نويسنده»، «آزادانديشي»، «نظام طبيعت»، «استثنا و قاعده-برادرزاده رامو» و «حقيقت و خير و جمال».
ديدرو در زمان حياتش به اندازه ديگر هم‌عصرانش مشهور نبود و اغلب به عنوان ويراستار «دايره‌المعارف» شناخته مي‌شد. بسياري از بهترين آثار او پس از مرگش به چاپ رسيدند و از اين روست كه پيتر فرانس نوشته كه «اين مرد شايسته آن است كه بهتر شناخته شود». با اين‌حال ديدرو الهام‌بخش گوته و شيلر و نثرنويس محبوب ماركس بود. پيتر فرانس در كتابش زمينه‌هاي رشد و پرورش تاريخي ديدرو را بررسي كرده و در ابتدا تصويري از دوران زندگي و دنيايي كه او در آن زندگي مي‌كرده ارائه كرده است. او در كتابش بيش از آنكه آراي ديدرو را در موضوع‌هاي گوناگون به صورت جداگانه بررسي كند، بر روي برخي از جنبه‌هاي بنيادي آثار و فكر او تمركز كرده است. در بخشي از فصل «ديدروي نويسنده» مي‌خوانيم: «ديدرو، چه هنرمند و استاد بوده باشد چه نبوده باشد، مسلم اين است كه هيچ شاهكار نماياني يا هيچ رمان باعظمتي نظير برادران كارامازوف، هيچ مبحث فلسفي مهمي همچون تحقيق در فهم انساني، و هيچ اثر منتظمي همانند آثار دكارت و هگل ننوشت. اگر بتوان او را در يك كار دامن‌گستر سهيم کرد، آن كار همان دايره‌المعارف است. اما در اينجا نيز، هرچند وي مبتكر اقدام بود، خدمات شخص او در ميان انبوهي از نوشته‌هاي ديگر بُر خورده است، بدان حد و بدان‌گونه كه اگر آنها را بيرون كشيم و در بافت آثار كامل او عرضه كنيم گمراه‌كننده خواهد بود».
«هوانورد» عنوان رماني است از يوگني وادالازكين گرمانويچ كه به تازگي با ترجمه زينب يونسي در نشر نيلوفر منتشر شده است. نويسنده كتاب از نويسندگان و زبانشناسان معاصر روسي است كه در سال 1964 متولد شده و در سال 2019 برنده جايزه سولژنتسين شده است. «هوانورد» رماني است كه به وقايع قرن بيستم مربوط است كه به قول نويسنده «شايد هولناك‌ترين بخش تاريخ روسيه باشد. با اين‌حال، اين رمان درباره تاريخ نيست. جان كلام كتاب، اين است كه آدمي صرف‌نظر از وضعيت وحشتناك تاريخي، مي‌تواند انسان بماند. اتفاقات كوچك زندگي شخصي قهرمان داستان، از دگرگوني‌هاي تاريخي كه در كتاب‌هاي تاريخ مي‌خوانيم، مهم‌تر جلوه مي‌كند؛ صداها و بوهاي كودكي، نوازش مادر، رايحه گيسوان معشوق، بازي نور كم‌جان خورشيد صبحگاهي بر درختان جنگل و همه آنچه هيچ كتاب درسي به آن نمي‌پردازد. در زمانه عسرت كه قهرمان داستان زندگي مي‌كند، دقيقا همين جزئيات كوچك به ياري او مي‌آيد و معلوم مي‌شود كه اين جزئيات كوچك، آن‌گونه كه به نظر مي‌رسند، كوچك و ناچيز نيستند».
رمان با اين سطور شروع مي‌شود: «به او مي‌گفتم در اين سرما كلاهت را بپوش وگرنه گوش‌هايت يخ مي‌زند و مي‌افتد. به اين رهگذران نگاه كن؛ خيلي‌هايشان گوش ندارند. او تاييد كرد... بله بله حق با شماست، ولي كلاه را نپوشيد و همان‌طور كه به شوخي من مي‌خنديد بدون كلاه به راهش ادامه داد. اين تصوير را در ذهن مي‌بينم، ولي اينكه درباره چه كسي‌ست... ذهنم ياري نمي‌دهد. يا يك چيز ديگر؛ دعوا، جنجالي بي‌معنا و نفس‌گير؛ يادم نمي‌آيد كجا درگرفته بود. يك مهماني كه اولش خوب شروع شد، حتي شايد بتوان گفت دوستانه، ولي كم‌كم حرف پشت حرف آمد و همه با هم درگير شدند. مهم‌تر اينكه خودشان هم بعدا تعجب مي‌كردند كه چرا؟ براي چه؟ يكي از حاضران گفت خيلي وقت‌ها در سوگواري‌ها اين اتفاق مي‌افتد؛ حدود يك ساعت و كمي بيشتر همه حاضران از اين مي‌گويند كه البته مرحوم چه آدم خوب و پاكي بود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.