با تهديدهاي آمريکا در چند روز گذشته از مانوردادن روي حضور معمول يک ناو جنگي در خليج فارس و سخنان و سفرهاي پمپئو به منطقه خليج فارس و روسيه، اين سؤال براي ايرانيان پيش آمده که آيا آمريکا واقعا قصد تهديد ايران را دارد؟ و اگر چنين اتفاقي رخ دهد، سود و زيان آن براي آمريکا و ايران چيست؟ و بالاخره آيا آمريکا ظرفيت و توانايي راهاندازي جنگ با ايران را دارد؟به گمان نگارنده آمريکا بيشتر از اينکه به فکر راهانداختن جنگ با ايران باشد، چند هدف را دنبال ميکند: ۱. افزايش سطح تنش نهتنها با ايران بلکه ميان همه کشورهاي منطقه خاورميانه،
۲. کاهش و پسراندن نفوذ روسيه و چين در منطقه و ۳. افزايش نفوذ سياسي و اقتصادي خود در منطقه که مآلا موجب فروش بيشتر اسلحه و کالاهاي متنوع و بهدستآوردن سهم بيشتري در بازسازي سوريه و يمن است. حاصل اين تنشها بالارفتن رتبه اقتصادي و اشتغال آمريکا و بازيابي نفوذ ازدسترفته در منطقه است. افزايش تشنج در منطقه به سود آمريکا و غرب است. خاورميانه هيچگاه حالت يکپارچه نداشته و امروز پيش از هر زماني ازهمگسيخته است. در يادداشت قبلي در «شرق» نوشتم نظريه «اختلاف بينداز و حکومت کن» بيش از هر زماني در خاورميانه نهادينه شده است. رويارويي ايجادشده در منطقه موجب ثروتمندشدن کشورهاي غربي بهويژه آمريکا شده است. نخست اينکه ثروت حاصل از استخراج و فروش نفت عمدتا به غرب برميگردد. دوم اينکه غرب با استفاده از تنشهاي موجود، سلاحهاي از رده خارجشده خود را به کشورهاي اين منطقه ميفروشد.
غرب، بهويژه آمريکا، نميتواند با اشباعشدن نيازهاي تسليحاتي خود، صنايع تسليحاتيشان را جمع و از رده خارج کند. در فرايند توليد و مصرف اسلحه، سلاحهاي کهنهتر از رديف مصرف خارج و انبار ميشوند؛ پس چه بهتر که بتوان آنها را فروخت. چه کساني خريدار اين سلاحها هستند؟ کشورهاي همجواري که با هم اختلاف دارند. هرچه اختلاف در منطقه بالاتر برود و به تشنج تبديل شود، شانس فروش سلاح به کشورهاي درگير روابط متشنج افزايش مييابد؛ کمااينکه دولت ترامپ با همه انتقادهای روزافزوني که به آن میشود، در افزايش سطح اشتغال در آمريکا موفقتر از دولتهاي پيشين عمل کرده است. سوم اينکه تنشهاي منطقه که در نهايت منجر به جنگ و زدوخورد ميشود، زمينه را بهتدريج براي برنامههاي غولآساي بازسازي فراهم ميآورد. اينکه «من چه گفتم و او چه پاسخ داد»، اينها همه حرف است. بازسازي يک کشور مانند سوريه يعني تبديل شهرهاي آن با ساختمانهاي سنتي حداکثر سه، چهار طبقه به شهرهايي پر از برجهاي بلند مانند کويت و دوبي. تخريب يا نابودي اين شهرها همان روندي را طي ميکند که براي بازسازي خانهاي کلنگي آن را تخريب کرده و سپس برجي را جانشين آن کنند. اکنون همه
شهرهاي خاورميانه در چنين حالت بالقوهاي قرار دارند. کشورهاي غربي (و رقباي شرقي آنها مانند روسيه و چين و ژاپن) عاشق چنين وضعيتي براي گسترش مشاغل ساختماني و توليد مصالح هستند. پس هر جنگ و تخريبي به سود کشورهاي صنعتي خواهد بود.
اينکه چرا آمريکا شتابي در بهراهانداختن درگيري ندارد و بيشتر به ايجاد تنش اکتفا ميکند، شايد اين باشد که اگر آمريکا جنگ را آغاز کند، ايران بهجاي مقابله مستقيم، دوستان آمريکا را هدف حملات خود قرار دهد. آمريکا بهلحاظ تکنولوژي در سطح بالايي قرار دارد و ايران احتمالا بيشتر از تکنيک جنگ و گريز و نبرد نامتقارن به آمريکا پاسخ دهد، اما درعينحال ميتواند دردسر زيادي براي متحدان آمريکا در منطقه ايجاد کند. آمريکا اين خطر بالقوه را درک ميکند.
مهمترين نکتهاي که در همه اين فرايندها با ظرافت و سياستبازي از ديده به دور مانده، مربوط به صنعت نفت و گاز و مشتقات آنهاست. آمريکاييها طوري وانمود ميکنند که صنايع هيدروکربوري ثروت اصلي، پايدار و روبهپيشرفت کشورهاي خاورميانه است. اين نکته در کليات و درحالحاضر نهتنها کشورهاي نفت و گاز خيز خاورميانه را فريفته است، بلکه تداوم پيشرفت در اين زمينه را به آرزوهاي رهبران کشورهاي نفت و گاز خيز تبديل کرده است. نماد اين رؤيا را ميتوان در سرمايهگذاريهاي فزاينده اين کشورها در استخراج، تصفيه و بهرهبرداري از مشتقات اين منابع انرژي در خاورميانه مشاهده کرد. در اين راستا، کشورهاي نفتخيز بهصورت روزافزون به ساخت صنايع تبديلي در نفت و گاز مشغولاند و نفت و گاز را هنوز يک موهبت خدادادي ميپندارند.
نگارنده 13 سال پيش به درخواست سازمان برنامه کتابي را با عنوان «پايان نفت» با حجم بالاي ۵۰۰ صفحه به فارسي برگرداندم که توسط انتشارات همان سازمان منتشر و برنده جايزه فصل شد. پال رابرتز، نويسنده کتاب، توضيح ميدهد که مخازن نفت و گاز خاورميانه - بهويژه عربستان سعودي - رو به تهيشدن است و به چند دليل سرمايهگذاري در اين صنعت اگرچه در کوتاهمدت سودآور است اما در نيمه راه استهلاک سرمايهگذاري، به دليل گرمايش و آلودگي جو زمين، استفاده از نفت و گاز در جهان متوقف خواهد شد. اگرچه اين کتاب از سوي بالاترين سازمان برنامهريزي کشور منتشر شد، نهتنها مسئولان امر آنطور که بايد از آن درسي نگرفتند بلکه از آن تاريخ تاکنون وابستگي ايران به درآمد نفت و گاز صادراتي افزايش يافته تاجاييکه در تنشهاي اخير خاورميانه و با زور آمريکا صدور نفت و گاز از ايران ممنوع شده و به دليل اتکاي بيشازحد دولت به درآمد اين صنعت، اقتصاد ايران دچار بحران شده است. هنوز هم که هنوز است از ميان بردن موانع صادراتي نفت به دليل کاهش درآمد ارزي جزئي از آمال دولت است.
خواننده محترم بايد توجه کند چرا اقدامات کشورهاي جهان و سازمان ملل در کنفرانس و پيمان کيوتو و سپس توافق پاريس تاکنون از حمايت آمريکا برخوردار نشده است. دليل اصلي اين است که از ديد صاحبان صنايع هيدروکربوري، سرمايهگذاري در صنايع ذغال سنگ و نفت در آمريکا -از استخراج گرفته تا تصفيه و مصرف- هنوز مستهلک نشده تا بتوان به توسعه انرژيهاي جايگزين مناسب از ديد زيستمحيطي مانند خورشيدي و باد و... پرداخت. افزونبرآن، استخراج و بهکارگيري انرژيهاي نو در جهان هنوز به پايهاي نرسيده که بتوان از مصرف نفت و گاز و مشتقات آنها جلوگيري کرد. شمار مشاغل انساني در اين صنعت در سراسر جهان چنان زياد است که توقف ناگهاني اين صنايع موجب بيکاري ميليونها نفر در جهان خواهد شد.
کشورهاي غربي درعينحال بيشترين توان خود را در راه اشاعه فرهنگ انرژيهاي نو به کار ميبرند اما رسيدن به اين هدف -يعني فرايند جايگزيني کامل- زمان ميخواهد. کشورهاي غربي بهويژه آمريکا در اين زمينه سکوت کرده و با شلوغبازي و ايجاد تنش در کشورهاي نفتخيز، علاوه بر اينکه حواس اين کشورها را از توجه به دوران گذر از انرژيهاي هيدروکربوري به انرژيهاي نو پرت ميکنند، بهتدريج واحدهاي توليدي و نفت و گازي که سرمايه آنها مستهلک شده، حتي نيروگاههاي هستهاي مستهلکشده را پس از تعطيلکردن و با کشيدن دستي به صورت آنها و نو جلوهدادن، بهعنوان تکنولوژي نوين به کشورهاي نفتخيز خاورميانه ميفروشند. اين کشورها به دليل داشتن پول بهراحتي واحدهاي توليدي مستهلکشده (مانند سلاحهاي از رده خارج) را ميخرند و صنعت نفت خود را توسعه ميدهند. اما روز و روزگاري که غرب در صنايع انرژيهاي پاک به خودکفايي برسد، با استفاده از همان مکانيسمهاي تصميمگيري بينالمللي مانند پيمان کيوتو نهتنها جلوي استخراج و حمل نفت و گاز و مشتقات آنها را خواهند گرفت بلکه براي صدور فراوردههاي انرژيهاي نو با قدرت تمام و انحصاري اقدام خواهند کرد. نمونه
اين اقدام شباهت زيادي به تحريم خريد نفت ايران و حمل آن خواهد داشت. در اين ميان، بازهم غرب بهويژه آمريکا دست بالاتر را در اقتصاد جهاني به خود اختصاص خواهند داد.
مسئولان اقتصادي و سياسي ايران بايد چشم و گوش خود را بيشتر باز کنند و بهجاي پرداختن به پاسخگويي و تقابل و درگيرشدن در فرايند فرسايشي، به پشت صحنه اين جنجالها و هدف اصلي غرب در کنترل خاورميانه توجه کنند. در شرايط کنوني، مقابلهبهمثل و واردشدن به جنجال سياسي، اتلاف وقت و انرژي و باعث انحراف از مسير صحيح است. بروز جنگ در چنين شرايطي محتمل است اما به همان اندازه هم اجتنابپذیر است. ايران يک کشور کهنسال با سابقه زورآزمايي نهتنها با روميها است بلکه هيچ دورهاي را بدون دردسر در تاريخ خود سراغ ندارد. جنگ محتمل است اما با خواندن دست متجاوز ميتوان از آن جلوگيري کرد.
با تهديدهاي آمريکا در چند روز گذشته از مانوردادن روي حضور معمول يک ناو جنگي در خليج فارس و سخنان و سفرهاي پمپئو به منطقه خليج فارس و روسيه، اين سؤال براي ايرانيان پيش آمده که آيا آمريکا واقعا قصد تهديد ايران را دارد؟ و اگر چنين اتفاقي رخ دهد، سود و زيان آن براي آمريکا و ايران چيست؟ و بالاخره آيا آمريکا ظرفيت و توانايي راهاندازي جنگ با ايران را دارد؟به گمان نگارنده آمريکا بيشتر از اينکه به فکر راهانداختن جنگ با ايران باشد، چند هدف را دنبال ميکند: ۱. افزايش سطح تنش نهتنها با ايران بلکه ميان همه کشورهاي منطقه خاورميانه،
۲. کاهش و پسراندن نفوذ روسيه و چين در منطقه و ۳. افزايش نفوذ سياسي و اقتصادي خود در منطقه که مآلا موجب فروش بيشتر اسلحه و کالاهاي متنوع و بهدستآوردن سهم بيشتري در بازسازي سوريه و يمن است. حاصل اين تنشها بالارفتن رتبه اقتصادي و اشتغال آمريکا و بازيابي نفوذ ازدسترفته در منطقه است. افزايش تشنج در منطقه به سود آمريکا و غرب است. خاورميانه هيچگاه حالت يکپارچه نداشته و امروز پيش از هر زماني ازهمگسيخته است. در يادداشت قبلي در «شرق» نوشتم نظريه «اختلاف بينداز و حکومت کن» بيش از هر زماني در خاورميانه نهادينه شده است. رويارويي ايجادشده در منطقه موجب ثروتمندشدن کشورهاي غربي بهويژه آمريکا شده است. نخست اينکه ثروت حاصل از استخراج و فروش نفت عمدتا به غرب برميگردد. دوم اينکه غرب با استفاده از تنشهاي موجود، سلاحهاي از رده خارجشده خود را به کشورهاي اين منطقه ميفروشد.
غرب، بهويژه آمريکا، نميتواند با اشباعشدن نيازهاي تسليحاتي خود، صنايع تسليحاتيشان را جمع و از رده خارج کند. در فرايند توليد و مصرف اسلحه، سلاحهاي کهنهتر از رديف مصرف خارج و انبار ميشوند؛ پس چه بهتر که بتوان آنها را فروخت. چه کساني خريدار اين سلاحها هستند؟ کشورهاي همجواري که با هم اختلاف دارند. هرچه اختلاف در منطقه بالاتر برود و به تشنج تبديل شود، شانس فروش سلاح به کشورهاي درگير روابط متشنج افزايش مييابد؛ کمااينکه دولت ترامپ با همه انتقادهای روزافزوني که به آن میشود، در افزايش سطح اشتغال در آمريکا موفقتر از دولتهاي پيشين عمل کرده است. سوم اينکه تنشهاي منطقه که در نهايت منجر به جنگ و زدوخورد ميشود، زمينه را بهتدريج براي برنامههاي غولآساي بازسازي فراهم ميآورد. اينکه «من چه گفتم و او چه پاسخ داد»، اينها همه حرف است. بازسازي يک کشور مانند سوريه يعني تبديل شهرهاي آن با ساختمانهاي سنتي حداکثر سه، چهار طبقه به شهرهايي پر از برجهاي بلند مانند کويت و دوبي. تخريب يا نابودي اين شهرها همان روندي را طي ميکند که براي بازسازي خانهاي کلنگي آن را تخريب کرده و سپس برجي را جانشين آن کنند. اکنون همه
شهرهاي خاورميانه در چنين حالت بالقوهاي قرار دارند. کشورهاي غربي (و رقباي شرقي آنها مانند روسيه و چين و ژاپن) عاشق چنين وضعيتي براي گسترش مشاغل ساختماني و توليد مصالح هستند. پس هر جنگ و تخريبي به سود کشورهاي صنعتي خواهد بود.
اينکه چرا آمريکا شتابي در بهراهانداختن درگيري ندارد و بيشتر به ايجاد تنش اکتفا ميکند، شايد اين باشد که اگر آمريکا جنگ را آغاز کند، ايران بهجاي مقابله مستقيم، دوستان آمريکا را هدف حملات خود قرار دهد. آمريکا بهلحاظ تکنولوژي در سطح بالايي قرار دارد و ايران احتمالا بيشتر از تکنيک جنگ و گريز و نبرد نامتقارن به آمريکا پاسخ دهد، اما درعينحال ميتواند دردسر زيادي براي متحدان آمريکا در منطقه ايجاد کند. آمريکا اين خطر بالقوه را درک ميکند.
مهمترين نکتهاي که در همه اين فرايندها با ظرافت و سياستبازي از ديده به دور مانده، مربوط به صنعت نفت و گاز و مشتقات آنهاست. آمريکاييها طوري وانمود ميکنند که صنايع هيدروکربوري ثروت اصلي، پايدار و روبهپيشرفت کشورهاي خاورميانه است. اين نکته در کليات و درحالحاضر نهتنها کشورهاي نفت و گاز خيز خاورميانه را فريفته است، بلکه تداوم پيشرفت در اين زمينه را به آرزوهاي رهبران کشورهاي نفت و گاز خيز تبديل کرده است. نماد اين رؤيا را ميتوان در سرمايهگذاريهاي فزاينده اين کشورها در استخراج، تصفيه و بهرهبرداري از مشتقات اين منابع انرژي در خاورميانه مشاهده کرد. در اين راستا، کشورهاي نفتخيز بهصورت روزافزون به ساخت صنايع تبديلي در نفت و گاز مشغولاند و نفت و گاز را هنوز يک موهبت خدادادي ميپندارند.
نگارنده 13 سال پيش به درخواست سازمان برنامه کتابي را با عنوان «پايان نفت» با حجم بالاي ۵۰۰ صفحه به فارسي برگرداندم که توسط انتشارات همان سازمان منتشر و برنده جايزه فصل شد. پال رابرتز، نويسنده کتاب، توضيح ميدهد که مخازن نفت و گاز خاورميانه - بهويژه عربستان سعودي - رو به تهيشدن است و به چند دليل سرمايهگذاري در اين صنعت اگرچه در کوتاهمدت سودآور است اما در نيمه راه استهلاک سرمايهگذاري، به دليل گرمايش و آلودگي جو زمين، استفاده از نفت و گاز در جهان متوقف خواهد شد. اگرچه اين کتاب از سوي بالاترين سازمان برنامهريزي کشور منتشر شد، نهتنها مسئولان امر آنطور که بايد از آن درسي نگرفتند بلکه از آن تاريخ تاکنون وابستگي ايران به درآمد نفت و گاز صادراتي افزايش يافته تاجاييکه در تنشهاي اخير خاورميانه و با زور آمريکا صدور نفت و گاز از ايران ممنوع شده و به دليل اتکاي بيشازحد دولت به درآمد اين صنعت، اقتصاد ايران دچار بحران شده است. هنوز هم که هنوز است از ميان بردن موانع صادراتي نفت به دليل کاهش درآمد ارزي جزئي از آمال دولت است.
خواننده محترم بايد توجه کند چرا اقدامات کشورهاي جهان و سازمان ملل در کنفرانس و پيمان کيوتو و سپس توافق پاريس تاکنون از حمايت آمريکا برخوردار نشده است. دليل اصلي اين است که از ديد صاحبان صنايع هيدروکربوري، سرمايهگذاري در صنايع ذغال سنگ و نفت در آمريکا -از استخراج گرفته تا تصفيه و مصرف- هنوز مستهلک نشده تا بتوان به توسعه انرژيهاي جايگزين مناسب از ديد زيستمحيطي مانند خورشيدي و باد و... پرداخت. افزونبرآن، استخراج و بهکارگيري انرژيهاي نو در جهان هنوز به پايهاي نرسيده که بتوان از مصرف نفت و گاز و مشتقات آنها جلوگيري کرد. شمار مشاغل انساني در اين صنعت در سراسر جهان چنان زياد است که توقف ناگهاني اين صنايع موجب بيکاري ميليونها نفر در جهان خواهد شد.
کشورهاي غربي درعينحال بيشترين توان خود را در راه اشاعه فرهنگ انرژيهاي نو به کار ميبرند اما رسيدن به اين هدف -يعني فرايند جايگزيني کامل- زمان ميخواهد. کشورهاي غربي بهويژه آمريکا در اين زمينه سکوت کرده و با شلوغبازي و ايجاد تنش در کشورهاي نفتخيز، علاوه بر اينکه حواس اين کشورها را از توجه به دوران گذر از انرژيهاي هيدروکربوري به انرژيهاي نو پرت ميکنند، بهتدريج واحدهاي توليدي و نفت و گازي که سرمايه آنها مستهلک شده، حتي نيروگاههاي هستهاي مستهلکشده را پس از تعطيلکردن و با کشيدن دستي به صورت آنها و نو جلوهدادن، بهعنوان تکنولوژي نوين به کشورهاي نفتخيز خاورميانه ميفروشند. اين کشورها به دليل داشتن پول بهراحتي واحدهاي توليدي مستهلکشده (مانند سلاحهاي از رده خارج) را ميخرند و صنعت نفت خود را توسعه ميدهند. اما روز و روزگاري که غرب در صنايع انرژيهاي پاک به خودکفايي برسد، با استفاده از همان مکانيسمهاي تصميمگيري بينالمللي مانند پيمان کيوتو نهتنها جلوي استخراج و حمل نفت و گاز و مشتقات آنها را خواهند گرفت بلکه براي صدور فراوردههاي انرژيهاي نو با قدرت تمام و انحصاري اقدام خواهند کرد. نمونه
اين اقدام شباهت زيادي به تحريم خريد نفت ايران و حمل آن خواهد داشت. در اين ميان، بازهم غرب بهويژه آمريکا دست بالاتر را در اقتصاد جهاني به خود اختصاص خواهند داد.
مسئولان اقتصادي و سياسي ايران بايد چشم و گوش خود را بيشتر باز کنند و بهجاي پرداختن به پاسخگويي و تقابل و درگيرشدن در فرايند فرسايشي، به پشت صحنه اين جنجالها و هدف اصلي غرب در کنترل خاورميانه توجه کنند. در شرايط کنوني، مقابلهبهمثل و واردشدن به جنجال سياسي، اتلاف وقت و انرژي و باعث انحراف از مسير صحيح است. بروز جنگ در چنين شرايطي محتمل است اما به همان اندازه هم اجتنابپذیر است. ايران يک کشور کهنسال با سابقه زورآزمايي نهتنها با روميها است بلکه هيچ دورهاي را بدون دردسر در تاريخ خود سراغ ندارد. جنگ محتمل است اما با خواندن دست متجاوز ميتوان از آن جلوگيري کرد.