سال تصميم بزرگ
احمد غلامی . سردبیر
ايران بعد از ضربالاجل 60روزه در شرايط «تصميم بزرگ» قرار دارد؛ تصميمی كه ميتواند آينده كشور را رقم بزند، آيندهاي كه چندان دور نيست. آينده خيلي نزديك به اکنون. مانند مادر آبستني كه هم باردار گذشته است، هم حال و آينده. حاملِ همزماني دردناکِ اين زمانهاست. گذشته تاريخي ايران، درست يا نادرست چنان به اكنونِ ما پيوند خورده كه رودررويي با آينده را اجتنابناپذير كرده است. در مقاطع مختلفي از تاريخ گذشته ايران مسئولان ناگزير شدند با آينده رودررو شوند. استراتژي تأخیر در تصميم، استراتژي رايج سياست دنياست كه با دستكاري حال، آينده اثرگذارياش را از دست ميدهد؛ اما در همزماني گذشته، حال و آينده ناگزير بايد تصميم گرفت و دست به انتخاب زد. انتخاب يعني حذف. حذف چيزهايي كه شايد دلبسته آن باشيم. حذف اين دلبستگي يعني «هزينه فرصت»؛ چيزي را هزينه ميكنيد تا فرصتي را به دست آوريد. معناي «تصميم بزرگ» در همين رويكرد نهفته است. آنچه تصميمگيري را سخت ميكند، باور به يك گفتمان است. در همزماني زمانها كه منجر به تصميمهاي بزرگ ميشود يا بايد دعوت به مقاومت كرد يا مذاكره. اين موقعيت در تاريخِ نهچندان طولاني انقلاب اسلامي بيسابقه نيست. تسخير نابهنگام سفارت آمريكا و آزادي نابهنگامتر گروگانها و پاياندادن به جنگي كه نابهنگام آغاز شد و شايد نابهنگام به اتمام رسيد، نمونههاي بارز اين وضعيتها هستند. تاريخ ما مملو از «تصميم بزرگ» است، تصميمهايي كه گاه بهنگام يا نابهنگام بودهاند. اکنون با فاصلهگيري از همزماني زمانها بهراحتي ميتوانيم مصدق و كنشهاي سياسياش درباره مليشدن صنعت نفت را قضاوت كنيم. اينك عملكرد خامدستانه رضاشاه در تغييرات و تحولات اجباري اجتماعي كه همان موقع هم ناممكن بود، مضحك به نظر ميرسد. تصميمهاي مضحكي كه بسياري با اقتدار پشت آن ايستادند. كشف حجاب اجباري در عرصه اجتماعي همانقدر مضحك بود كه اصرار و پافشاري اغراقآميز رضاشاه در كشيدن راهآهن سراسري به همه نقاط ايران. به گواه تاريخ
260 ميليون دلاري كه در همه صنايع سرمايهگذاري شده بود، معادل پول سرمايهگذاريشده در راهآهن سراسري بود. اين سرمايهگذاري توان توسعه صنعتي كشور را تحليل برد. بخش دولتي به خاطر بالابودن هزينه توليد و سود اندك، زيانده بود و همه كارخانههاي دولتي ضرر ميدادند. هرچند ایرانِ دوران رضا شاه در قیاس با دوران قاجار به پیشرفتهای بزرگی دست پیدا کرده بود؛ اما همچنان در دهه 1310 از سایر کشورهای خاورمیانه نظیر ترکیه و مصر عقبتر بود. نکته اساسی در این گواه تاریخی جاماندگی ایران از ترکیه و مصر است، آنهم در دورهای که بسیاری به آن میبالند؛ چون به آن دلبستگی ایدئولوژیک دارند. بازگردیم به همزمانیِ زمانها، موقعیتی که در آن ناگزیر باید تصمیم بزرگ گرفت و با انتخاب دست به حذف زد، هزینهای داد تا فرصتي ايجاد شود. تلخترين تصميمهاي تاريخي زمانی گرفته شدند که با ناگزیری، اکراه و ناباوری همراه بودند. باورنداشتن به همزماني زمانها و ناهمزماني با آنچه در پيشروی اصحاب قدرت است؛ چنين بود مشروطه ناكام. همزماني زمانهاي طبقات اجتماعي در مقابل ناهمزماني دربار و عوامل آن قرار گرفته بود و شاهان (مظفرالدين شاه، محمدعلي شاه) و درباریان مانند گذشته در سيطره رؤياهاي معرفتشناختي خودشان بودند و بيخبر از تحولاتي كه در طبقات اجتماعي رخ داده بود، ابتدا روبهروي جنبش ايستادند و بعد تن به شكست دادند و چون به مشروطه باور نداشتند، تلاش كردند آن را به شكست بكشانند تا بر خاكستر رؤياهاي يك ملت حكومت كنند. اين همان نابهنگامي معرفتي است. در تصميم بزرگ، همزماني معرفتي نكته اساسي در تصميمگيريهاست. اغلبِ تصميمهاي نادرست از دل اين ناهمزماني معرفتي سر برميآورد. ايستادن در برابر خواسته مردم در جنبش مشروطهخواهي در همه شئون آن از سر قدرتطلبي نبود. در كنار قدرتطلبان قاجار و دربار طيفهاي گوناگوني از روحانيون و روشنفكران در ناهمزماني كامل با مردم به سر ميبردند. گاه از جنبش مردمی عقبتر بودند و گاه از آنان جلوتر و جلوترها درصدد بودند كه با سزارین، ملتي را همزمانِ خويش كنند.
ازهمينرو است كه مشروطه چنين جذاب است و در پس پشت تضادها و حوادث آن درسهاي بسياري براي سياستورزي كنوني ايران وجود دارد.اينك ايران سال سخت 1398 را پيشرو دارد كه اين سال هم بهسرعت به تاريخ خواهد پيوست. سالي كه به گواه بسياري از تحليلگران سياست داخلي و خارجي ايران، سال سرنوشتسازي است. اينبار سرنوشت ملت ما چگونه رقم خواهد خورد. ملتي از طبقات گوناگون و طيفهاي متكثر كه بيش از هر چيز دغدغه امنيت، رفاه و آرامش را دارند و از منظر آنان دستيابي به اين خواستهها تندادن به ذلت نيست. شايد اين مطالبات همهجانبه است كه سياست در ايران را دشوار و پيچيده كرده و قربانيان بسياري در سیاست گرفته است. مردمي كه چندان سختكوش نيستند؛ اما رؤياهاي بزرگي در سر دارند. خواهان رفاه و آرامشاند؛ اما نه به هر قيمتي. صبورند؛ اما صبرشان هم حدي دارد. اين تضادها، تيغ دو دمي است كه گاهي به نفعشان تمام ميشود و گاه به ضررشان. مردمِ سال 98 با تضادهاي بيشازاين دست به گريبان هستند و همين تصميمگيري را در عرصه سياست داخلي و خارجي سخت و سرنوشتساز كرده است. سال 98 سال «تصميم بزرگ» است؛ تصميمي كه هرچه باشد، الزاما همگان را راضي نخواهد كرد. چه اين تصميم بزرگ اصرار به مقاومت و پافشاري در خواستههاي برحق هستهاي ايران باشد و چه راهيابي به مذاكره براي محدودشدن آن. آنچه در اينجا مهم است، خودِ تصميم است. تصميمي كه همزمان با مطالبات مردم باشد و فاصله معرفتي عميقي با خواستههاي آنان نداشته باشد و ديگر آنكه بر مبناي درك درست از همزماني زمانهاي گذشته، حال و آينده صورت گيرد. اكنونی كه ما وارث آن هستيم، از گذشتهاي است كه خود آن را ساختهايم. پس اين تصميم بزرگ هرچه باشد، با اين فرض همراه است كه ما باز هم وارث نتيجه آن خواهيم بود، چه درست و چه نادرست. این تصميم بزرگ باید گرفته شود. تصميمي كه پيش از هر چيز براي مردم است. تصميمی كه گرفته ميشود، چندان مهم نيست،. زمان تصميم مهم است؛ زماني که همزمان با زمانها باشد.
ايران بعد از ضربالاجل 60روزه در شرايط «تصميم بزرگ» قرار دارد؛ تصميمی كه ميتواند آينده كشور را رقم بزند، آيندهاي كه چندان دور نيست. آينده خيلي نزديك به اکنون. مانند مادر آبستني كه هم باردار گذشته است، هم حال و آينده. حاملِ همزماني دردناکِ اين زمانهاست. گذشته تاريخي ايران، درست يا نادرست چنان به اكنونِ ما پيوند خورده كه رودررويي با آينده را اجتنابناپذير كرده است. در مقاطع مختلفي از تاريخ گذشته ايران مسئولان ناگزير شدند با آينده رودررو شوند. استراتژي تأخیر در تصميم، استراتژي رايج سياست دنياست كه با دستكاري حال، آينده اثرگذارياش را از دست ميدهد؛ اما در همزماني گذشته، حال و آينده ناگزير بايد تصميم گرفت و دست به انتخاب زد. انتخاب يعني حذف. حذف چيزهايي كه شايد دلبسته آن باشيم. حذف اين دلبستگي يعني «هزينه فرصت»؛ چيزي را هزينه ميكنيد تا فرصتي را به دست آوريد. معناي «تصميم بزرگ» در همين رويكرد نهفته است. آنچه تصميمگيري را سخت ميكند، باور به يك گفتمان است. در همزماني زمانها كه منجر به تصميمهاي بزرگ ميشود يا بايد دعوت به مقاومت كرد يا مذاكره. اين موقعيت در تاريخِ نهچندان طولاني انقلاب اسلامي بيسابقه نيست. تسخير نابهنگام سفارت آمريكا و آزادي نابهنگامتر گروگانها و پاياندادن به جنگي كه نابهنگام آغاز شد و شايد نابهنگام به اتمام رسيد، نمونههاي بارز اين وضعيتها هستند. تاريخ ما مملو از «تصميم بزرگ» است، تصميمهايي كه گاه بهنگام يا نابهنگام بودهاند. اکنون با فاصلهگيري از همزماني زمانها بهراحتي ميتوانيم مصدق و كنشهاي سياسياش درباره مليشدن صنعت نفت را قضاوت كنيم. اينك عملكرد خامدستانه رضاشاه در تغييرات و تحولات اجباري اجتماعي كه همان موقع هم ناممكن بود، مضحك به نظر ميرسد. تصميمهاي مضحكي كه بسياري با اقتدار پشت آن ايستادند. كشف حجاب اجباري در عرصه اجتماعي همانقدر مضحك بود كه اصرار و پافشاري اغراقآميز رضاشاه در كشيدن راهآهن سراسري به همه نقاط ايران. به گواه تاريخ
260 ميليون دلاري كه در همه صنايع سرمايهگذاري شده بود، معادل پول سرمايهگذاريشده در راهآهن سراسري بود. اين سرمايهگذاري توان توسعه صنعتي كشور را تحليل برد. بخش دولتي به خاطر بالابودن هزينه توليد و سود اندك، زيانده بود و همه كارخانههاي دولتي ضرر ميدادند. هرچند ایرانِ دوران رضا شاه در قیاس با دوران قاجار به پیشرفتهای بزرگی دست پیدا کرده بود؛ اما همچنان در دهه 1310 از سایر کشورهای خاورمیانه نظیر ترکیه و مصر عقبتر بود. نکته اساسی در این گواه تاریخی جاماندگی ایران از ترکیه و مصر است، آنهم در دورهای که بسیاری به آن میبالند؛ چون به آن دلبستگی ایدئولوژیک دارند. بازگردیم به همزمانیِ زمانها، موقعیتی که در آن ناگزیر باید تصمیم بزرگ گرفت و با انتخاب دست به حذف زد، هزینهای داد تا فرصتي ايجاد شود. تلخترين تصميمهاي تاريخي زمانی گرفته شدند که با ناگزیری، اکراه و ناباوری همراه بودند. باورنداشتن به همزماني زمانها و ناهمزماني با آنچه در پيشروی اصحاب قدرت است؛ چنين بود مشروطه ناكام. همزماني زمانهاي طبقات اجتماعي در مقابل ناهمزماني دربار و عوامل آن قرار گرفته بود و شاهان (مظفرالدين شاه، محمدعلي شاه) و درباریان مانند گذشته در سيطره رؤياهاي معرفتشناختي خودشان بودند و بيخبر از تحولاتي كه در طبقات اجتماعي رخ داده بود، ابتدا روبهروي جنبش ايستادند و بعد تن به شكست دادند و چون به مشروطه باور نداشتند، تلاش كردند آن را به شكست بكشانند تا بر خاكستر رؤياهاي يك ملت حكومت كنند. اين همان نابهنگامي معرفتي است. در تصميم بزرگ، همزماني معرفتي نكته اساسي در تصميمگيريهاست. اغلبِ تصميمهاي نادرست از دل اين ناهمزماني معرفتي سر برميآورد. ايستادن در برابر خواسته مردم در جنبش مشروطهخواهي در همه شئون آن از سر قدرتطلبي نبود. در كنار قدرتطلبان قاجار و دربار طيفهاي گوناگوني از روحانيون و روشنفكران در ناهمزماني كامل با مردم به سر ميبردند. گاه از جنبش مردمی عقبتر بودند و گاه از آنان جلوتر و جلوترها درصدد بودند كه با سزارین، ملتي را همزمانِ خويش كنند.
ازهمينرو است كه مشروطه چنين جذاب است و در پس پشت تضادها و حوادث آن درسهاي بسياري براي سياستورزي كنوني ايران وجود دارد.اينك ايران سال سخت 1398 را پيشرو دارد كه اين سال هم بهسرعت به تاريخ خواهد پيوست. سالي كه به گواه بسياري از تحليلگران سياست داخلي و خارجي ايران، سال سرنوشتسازي است. اينبار سرنوشت ملت ما چگونه رقم خواهد خورد. ملتي از طبقات گوناگون و طيفهاي متكثر كه بيش از هر چيز دغدغه امنيت، رفاه و آرامش را دارند و از منظر آنان دستيابي به اين خواستهها تندادن به ذلت نيست. شايد اين مطالبات همهجانبه است كه سياست در ايران را دشوار و پيچيده كرده و قربانيان بسياري در سیاست گرفته است. مردمي كه چندان سختكوش نيستند؛ اما رؤياهاي بزرگي در سر دارند. خواهان رفاه و آرامشاند؛ اما نه به هر قيمتي. صبورند؛ اما صبرشان هم حدي دارد. اين تضادها، تيغ دو دمي است كه گاهي به نفعشان تمام ميشود و گاه به ضررشان. مردمِ سال 98 با تضادهاي بيشازاين دست به گريبان هستند و همين تصميمگيري را در عرصه سياست داخلي و خارجي سخت و سرنوشتساز كرده است. سال 98 سال «تصميم بزرگ» است؛ تصميمي كه هرچه باشد، الزاما همگان را راضي نخواهد كرد. چه اين تصميم بزرگ اصرار به مقاومت و پافشاري در خواستههاي برحق هستهاي ايران باشد و چه راهيابي به مذاكره براي محدودشدن آن. آنچه در اينجا مهم است، خودِ تصميم است. تصميمي كه همزمان با مطالبات مردم باشد و فاصله معرفتي عميقي با خواستههاي آنان نداشته باشد و ديگر آنكه بر مبناي درك درست از همزماني زمانهاي گذشته، حال و آينده صورت گيرد. اكنونی كه ما وارث آن هستيم، از گذشتهاي است كه خود آن را ساختهايم. پس اين تصميم بزرگ هرچه باشد، با اين فرض همراه است كه ما باز هم وارث نتيجه آن خواهيم بود، چه درست و چه نادرست. این تصميم بزرگ باید گرفته شود. تصميمي كه پيش از هر چيز براي مردم است. تصميمی كه گرفته ميشود، چندان مهم نيست،. زمان تصميم مهم است؛ زماني که همزمان با زمانها باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.