درباره نمایش «بیلهدیگ، بیلهچغندر»نوشته داوود فتحعليبيگي
يك سياه زن
منیژه داوری . كارگردان
من 22 سال افتخار شاگردی در کارهای آقای فتحعلیبیگی را داشتهام و فقط هم نمایشهای سنتی کار کردهام. متن «بیلهدیگ، بیلهچغندر» یکی از متنهایی است که آقای فتحعلیبیگی گردآوری کردهاند و به نوعی بازنویسی شده است. نویسنده متن اصلی درواقع «میرزا حبیباللهخان اساسی» است و با متنی که الان میبینید، کمی متفاوت است. بیشتر ساختار متن من را جذب کرد، چون تا حدودی با باقی کارهای سنتی متفاوت بود؛ یعنی ما دو صحنه موازی با هم داشتیم. نمیدانم چقدر توانستهایم این را نشان بدهیم. متن اصلی خیلی تکرار دارد و زمانی که آن متن را اجرا میکردند، حدود چهار ساعت میشد. ما سعی کردیم متن را بر مبنای حوصله تماشاگران امروز طوری طراحی کنیم که از آن حالت خارج شود. نکتهای که من را برای اجرای متن جذب کرد، همین ویژگی خاص آن بود. یکی دیگر از جذابیتهای متن، این بود که نقش سیاه را یک خانم باید برعهده میگرفت! گروه اجرای ما هم خدا را شکر ترکیبی از هنرمندانی بودند که قبلا نمایش سنتی کار کرده بودند. از آنجا که دوستان بازیگر با این نوع نمایش آشنا بودند، کارکردن در این فضا برای ما کمی راحتتر بود. خیلی زحمت کشیدند. از همه آنها تشکر میکنم.
درکل این متن را خیلی دوست داشتم. نمیدانم چقدر در اجرا موفق بودهام. این نمایش قبلا در سال 96 در جشنواره نمایشهای آیینی و سنتی و در تئاتر شهر اجرا شده بود و بعد از دو سال موفق شدیم آن را به اجرای عمومی برسانیم. پیش از این نمایش دیگری کار کرده بودم به نام «یوسف و زلیخا» که متن آن هم متعلق به آقای فتحعلیبیگی بود. آن نمایش را با سه پرسوناژ بسته بودیم؛ یعنی هر بازیگر حدود هفت یا هشت نقش را بازی میکرد. نمایشهای دیگری هم بوده که من بیشتر بهعنوان بازیگر در آنها حضور داشتم و در خدمت آقای فتحعلیبیگی بودم. من بیشتر بازیگر هستم تا کارگردان. متن اصلی که آقای فتحعلیبیگی بر اساس آن، نمایش «بیلهدیگ...» را گردآوری کردند، نزدیک به 50 سال قدمت دارد و البته آن متن با این نمایش خیلی متفاوت است. نمایش اصلی در حقیقت هر اتفاقی که بین برادرها یا صحنه ارباب تقسیم شده بود، این تکرار بود؛ یعنی یکبار بازی میشد و بعد دوباره با نفر بعدی بازی میشد و اینکه تیپها، تیپهایی نیست که ما در این کار داشتیم. بهجای سیاه و لوطی و زنپوش و ... فقط بازی با لهجه داشتیم. شخصی وارد میشد، لهجه قزوینی داشت، یکی دیگر لهجه لُری داشت، اما تیپ
خاصی نداشت. ما تصمیم گرفتیم بهجای اینکه یک روند تکراری را مثل باقی نمایشها طی کنیم، بیاییم این تیپها و شخصیتهایی را که در نمایشهای ایرانی و سنتی استفاده میشود و خیلی برای مخاطب جذابتر است، استفاده کنیم. در متن اصلی فقط همان سیاهِ زن وجود داشت، ولی ما یکی دیگر از شخصیتها را هم سیاه گرفتیم.
نکتهای که باید یادآور شوم این است شخصیتهایی که ما در نمایش اضافه کردیم، مثل سیاه، لوطی و زنپوش درواقع ایده خودمان بود و در متن آقای فتحعلیبیگی نیست. ما با اجازه ایشان به نمایش اضافه کردیم. در متن اصلی فقط افرادی با لهجههای مختلف و مبتنیبر کمدی تقلید بود. برای اینکه تغییری در فضای متن ایجاد کنیم، خودمان شخصیتهای دیگری را وارد کردیم. شخصیت نسرین (سیاه) در متن اصلی وجود داشت و آنجا هم سیاه بود. نمایشنامه درواقع فقط یک سیاه دارد، چون نوکر حمید میخواهد سیاه را تقلید و بازی کند، اما سیاه نیست. فقط نسرین سیاه است. در صحنهای که نوکر صورتش را سیاه میکند، نکتههای ریزی را گذاشتهایم که او حتی متوجه زبان کاکایی سیاه نمیشود؛ مثلا وقتی سیاه میگوید «باید کورِش میکردی»، او متوجه منظورش نمیشود، چون آن نوکر، واقعا سیاه نیست، بلکه خودش را سیاه کرده! در اصل سیاهِ نمایش، همان نسرین است. اینکه چطور حاجفرج متوجه قضیه میشود، از طریق نامه است. او وارد خانه میشود و قاعدتا نامه را میگیرد و میخواند، ولی ما دیگر آن صحنهها را نشان ندادیم. بعد میبینیم نامه به دست مهرآفاق و نسرین رسیده و آنها دارند با نامه بازی و
جروبحث میکنند، اما در این نمایش ما خیلی فکر کردیم که منطقهایش را به هم بچسبانیم، چون متن خیلی سختی برای کارکردن بود. حضور استاد امیر پارسی در این نمایش خیلی برای ما ارزشمند بود و همچنین باقی دوستان. روی این متن گروه خیلی زحمت کشیدند که به نحوی فضاهای خالی آن را پر کنیم، طوری که هم منطقی باشد و هم پیامش را برساند. چیزی که در این متن برای من خیلی جالب بود، این بود با وجودی که متن خیلی قدیمی است، اما پیامش خیلی بهروز بود؛ یعنی همان شکل ازدواج جوانان امروزی. انگار آن زمان هم اینگونه بوده که به شکل نادرستی به خواستگاری میرفتند یا بهخاطر مسائل دیگری، دخترها را فریب میدادند. از این نظر متن خیلی برایم جالب بود.
من 22 سال افتخار شاگردی در کارهای آقای فتحعلیبیگی را داشتهام و فقط هم نمایشهای سنتی کار کردهام. متن «بیلهدیگ، بیلهچغندر» یکی از متنهایی است که آقای فتحعلیبیگی گردآوری کردهاند و به نوعی بازنویسی شده است. نویسنده متن اصلی درواقع «میرزا حبیباللهخان اساسی» است و با متنی که الان میبینید، کمی متفاوت است. بیشتر ساختار متن من را جذب کرد، چون تا حدودی با باقی کارهای سنتی متفاوت بود؛ یعنی ما دو صحنه موازی با هم داشتیم. نمیدانم چقدر توانستهایم این را نشان بدهیم. متن اصلی خیلی تکرار دارد و زمانی که آن متن را اجرا میکردند، حدود چهار ساعت میشد. ما سعی کردیم متن را بر مبنای حوصله تماشاگران امروز طوری طراحی کنیم که از آن حالت خارج شود. نکتهای که من را برای اجرای متن جذب کرد، همین ویژگی خاص آن بود. یکی دیگر از جذابیتهای متن، این بود که نقش سیاه را یک خانم باید برعهده میگرفت! گروه اجرای ما هم خدا را شکر ترکیبی از هنرمندانی بودند که قبلا نمایش سنتی کار کرده بودند. از آنجا که دوستان بازیگر با این نوع نمایش آشنا بودند، کارکردن در این فضا برای ما کمی راحتتر بود. خیلی زحمت کشیدند. از همه آنها تشکر میکنم.
درکل این متن را خیلی دوست داشتم. نمیدانم چقدر در اجرا موفق بودهام. این نمایش قبلا در سال 96 در جشنواره نمایشهای آیینی و سنتی و در تئاتر شهر اجرا شده بود و بعد از دو سال موفق شدیم آن را به اجرای عمومی برسانیم. پیش از این نمایش دیگری کار کرده بودم به نام «یوسف و زلیخا» که متن آن هم متعلق به آقای فتحعلیبیگی بود. آن نمایش را با سه پرسوناژ بسته بودیم؛ یعنی هر بازیگر حدود هفت یا هشت نقش را بازی میکرد. نمایشهای دیگری هم بوده که من بیشتر بهعنوان بازیگر در آنها حضور داشتم و در خدمت آقای فتحعلیبیگی بودم. من بیشتر بازیگر هستم تا کارگردان. متن اصلی که آقای فتحعلیبیگی بر اساس آن، نمایش «بیلهدیگ...» را گردآوری کردند، نزدیک به 50 سال قدمت دارد و البته آن متن با این نمایش خیلی متفاوت است. نمایش اصلی در حقیقت هر اتفاقی که بین برادرها یا صحنه ارباب تقسیم شده بود، این تکرار بود؛ یعنی یکبار بازی میشد و بعد دوباره با نفر بعدی بازی میشد و اینکه تیپها، تیپهایی نیست که ما در این کار داشتیم. بهجای سیاه و لوطی و زنپوش و ... فقط بازی با لهجه داشتیم. شخصی وارد میشد، لهجه قزوینی داشت، یکی دیگر لهجه لُری داشت، اما تیپ
خاصی نداشت. ما تصمیم گرفتیم بهجای اینکه یک روند تکراری را مثل باقی نمایشها طی کنیم، بیاییم این تیپها و شخصیتهایی را که در نمایشهای ایرانی و سنتی استفاده میشود و خیلی برای مخاطب جذابتر است، استفاده کنیم. در متن اصلی فقط همان سیاهِ زن وجود داشت، ولی ما یکی دیگر از شخصیتها را هم سیاه گرفتیم.
نکتهای که باید یادآور شوم این است شخصیتهایی که ما در نمایش اضافه کردیم، مثل سیاه، لوطی و زنپوش درواقع ایده خودمان بود و در متن آقای فتحعلیبیگی نیست. ما با اجازه ایشان به نمایش اضافه کردیم. در متن اصلی فقط افرادی با لهجههای مختلف و مبتنیبر کمدی تقلید بود. برای اینکه تغییری در فضای متن ایجاد کنیم، خودمان شخصیتهای دیگری را وارد کردیم. شخصیت نسرین (سیاه) در متن اصلی وجود داشت و آنجا هم سیاه بود. نمایشنامه درواقع فقط یک سیاه دارد، چون نوکر حمید میخواهد سیاه را تقلید و بازی کند، اما سیاه نیست. فقط نسرین سیاه است. در صحنهای که نوکر صورتش را سیاه میکند، نکتههای ریزی را گذاشتهایم که او حتی متوجه زبان کاکایی سیاه نمیشود؛ مثلا وقتی سیاه میگوید «باید کورِش میکردی»، او متوجه منظورش نمیشود، چون آن نوکر، واقعا سیاه نیست، بلکه خودش را سیاه کرده! در اصل سیاهِ نمایش، همان نسرین است. اینکه چطور حاجفرج متوجه قضیه میشود، از طریق نامه است. او وارد خانه میشود و قاعدتا نامه را میگیرد و میخواند، ولی ما دیگر آن صحنهها را نشان ندادیم. بعد میبینیم نامه به دست مهرآفاق و نسرین رسیده و آنها دارند با نامه بازی و
جروبحث میکنند، اما در این نمایش ما خیلی فکر کردیم که منطقهایش را به هم بچسبانیم، چون متن خیلی سختی برای کارکردن بود. حضور استاد امیر پارسی در این نمایش خیلی برای ما ارزشمند بود و همچنین باقی دوستان. روی این متن گروه خیلی زحمت کشیدند که به نحوی فضاهای خالی آن را پر کنیم، طوری که هم منطقی باشد و هم پیامش را برساند. چیزی که در این متن برای من خیلی جالب بود، این بود با وجودی که متن خیلی قدیمی است، اما پیامش خیلی بهروز بود؛ یعنی همان شکل ازدواج جوانان امروزی. انگار آن زمان هم اینگونه بوده که به شکل نادرستی به خواستگاری میرفتند یا بهخاطر مسائل دیگری، دخترها را فریب میدادند. از این نظر متن خیلی برایم جالب بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.