ايبسنِ خودي
شرق: در آستانه نمايشگاه كتاب، آثاري از مهمترين نمايشنامههاي ايبسن با ترجمه اصغر رستگار در قالبِ دو كتاب ازسوي نشر نگاه منتشر شده است. «چهار نمایشنامه هنریک ایبسن» شاملِ «دشمن مردم»، «ستونهای جامعه»، «مرغابی وحشی» و «یان گابریل بورکمن» است. هنریک ایبسن (1828-1906)، شاعر و نمایشنامهنویس، از مهمترين نويسندگانِ ادبیات مدرن بهشمار میرود که تأثیر شگرفي بر نویسندگان معاصر داشته است. آنطوركه در مقدمه كتاب آمده است شخصیتپردازیهای دقیق و پر از جزئیات نمایشنامهها بر اساس اوضاع و احوالات روحی خود او شکل میگرفت. دوره اولیه آثار ایبسن برگرفته از اسطورهها و زبان حماسی نروژ است که بیانی رمانتیک و شاعرانه را به خود اختصاص داده است. اما تحولات بنیادین اقتصادی قرن نوزدهم، چهره آثار ایبسن را نیز دستخوش تغییر کرد که بیارتباط با فقر و تنگدستی و روح نقاد شاعر نبود. در دوره دوم کاری ایبسن خبری از افسانهها نیست و درواقع جامعه بحرانزده اروپا، شخصیتهای نمایش او را میسازند و شايد از اينروست كه بسياري بر اين باورند عصر ایبسن طلاییترین دوران نمایشنامهنویسی در اروپا بوده است. «پنج نمایشنامه»ي هنریک ایبسن كتابِ ديگري است كه با ترجمه اصغر رستگار در نشر نگاه منتشر شده است كه «خانه عروسک»، «اشباح»، «رسمرس هلم»، «هدا گابلر» و «استاد معمار» عناوين اين پنج نمايشنامهاند. اينها كه از مهمترين نمايشنامههاي ايبسن هستند چندين ترجمه ديگر نيز دارند؛ ازجمله ترجمههايي از بهزاد قادري و منوچهر انور و ديگران، و در اين ميان دكتر بهزاد قادري اخيرا مجموعهآثار ايبسن را با مقدمههايي تحليلي در نشر بيدگل منتشر كرده است. مترجمِ «پنج نمایشنامه» ایبسن در ابتداي كتاب نخست «سخنی در بابِ ترجمه» آورده است: «قصه ترجمه آثارِ ایبسن، برایِ من، قصهیی تلخ و دردانگیز بوده است. من این پنج اثر را بینِ سالهای 1351 تا 1353 در زندان ترجمه کرده بودم -در شرایطی که از اهمیتِ کار غافل بودم و نمیدانستم که زندان، با آن امکانات محدودِ تحمیلی، جای اقدام سترگی به این اهمیت نیست و عشق و دلبستگی به این آثار، یا نبودِ امکانات، سرِ سوزنی نمیتواند ضعفهای کار را توجیه کند. اساس کارِ من، در آن اقدامِ جاهلانه، یک ترجمه امریکایی بود از خانم اوا لو گالییِن، که خود ادعاهای چنین و چنان در کار ترجمه مخصوص صحنه داشت و ما هم، که پای جُستارمان لنگ بود و دستمان از همهجا کوتاه، از دردِ بیکسی و دست بستگی، ناچار، به هر گربهیی میگفتیم خاندایی. به هر تقدیر، من تعدادی از آثارِ ایبسن را از روی ترجمه انگلیسیِ خانمِ لوگالیین ترجمه کرده بودم و خیال داشتم بعد از خلاصی از زندان آنها را به چاپ برسانم. اما سازمانِ امنيت آن روزگار به دادِ امنيت آثارِ ایبسن رسید و هنگامِ مرخصی از زندان، تمام این ترجمهها را، همراهِ تمامی کارها و دستنوشتههای دیگر، به بهانه بررسیهایِ امنيتي از من گرفت و در گورستانِ امنیت به خاک سپرد. داغِ دلسوز چاپ این آثار و کارهایِ دیگر بر دلِ من ماند و ماند تا آنکه در فاصلهی سالهای 1362 تا 1364، یعنی ده سال بعد، دوباره به صرافتِ این کار افتادم و با داشتن دو سه ترجمه انگلیسی از آثارِ ایبسن (ترجمههایِ خانمِ لوگالیین، آقای مایکل مایر، و آقایِ مک-فارلین) به ترجمه مجدد این آثار نشستم...» رستگار مينويسد كه این ترجمهها به دلیل نیافتن ناشری برای چاپ و نیز موانعِ مربوط به مجوز چاپ، سالها راکد و فراموششده ماند تا در سال 1374 نشر فردا داوطلب شد که آنها را چاپ و منتشر کند. «منِ غافل هم، که آن روزها هر کارم به در بسته میخورد و سر از کُنجِ متروکخانه درمیآورد، از سرِ دلسردی و وازدگی، دستنوشتهها را بدون هیچ بازبینی تحویلِ ناشر دادم، که از سال 1377 به بعد بهتدریج چاپ شد... غافل از این حقیقت که در ترجمه محاورههای عادی و روزمره نیز نوعِ واژهها و جملههایی که مترجم برمیگزیند از اهمیتِ کلیدی برخوردار است. نمیدانستم که انتخابِ واژهها و جملهها، اگر دقیق و سنجیده، متناسب و مرتبط با اندیشه اثر، موقعیتِ اجتماعی- تاریخیِ صحنه واقعه، و رازهایِ نهفته در روحِ شخصیتها، و متناسب با روح و امکاناتِ گفتاری زبانِ فارسی نباشد، نهتنها آن اندیشه را نمیرساند و به کشفِ آن رازها کمکی نمیکند، بلکه برعکس اسبابِ کژفهمی میشود.» رستگار باور دارد كه در ترجمه بايد موقعیتِ اثر را «خودی» کند و فضایِ بیگانگی را از میان بردارد و اگر ترجمهاي چنین کرده باشد، مترجم نمره قبولی را گرفته است. «مترجم قرار نیست زباندانی یا امانتداری یا قدرت معادلگذاریِ خود را بهنمایش بگذارد. در یک اثرِ ادبی-هنریِ خارجی، ترجمه اثر، باید یک اثرِ ادبی- هنری به زبانِ فارسی باشد. این معیارِ بنیادینِ من بوده است در ترجمه دوباره این پنج اثر، و البته آثار دیگر ایبسن.»
شرق: در آستانه نمايشگاه كتاب، آثاري از مهمترين نمايشنامههاي ايبسن با ترجمه اصغر رستگار در قالبِ دو كتاب ازسوي نشر نگاه منتشر شده است. «چهار نمایشنامه هنریک ایبسن» شاملِ «دشمن مردم»، «ستونهای جامعه»، «مرغابی وحشی» و «یان گابریل بورکمن» است. هنریک ایبسن (1828-1906)، شاعر و نمایشنامهنویس، از مهمترين نويسندگانِ ادبیات مدرن بهشمار میرود که تأثیر شگرفي بر نویسندگان معاصر داشته است. آنطوركه در مقدمه كتاب آمده است شخصیتپردازیهای دقیق و پر از جزئیات نمایشنامهها بر اساس اوضاع و احوالات روحی خود او شکل میگرفت. دوره اولیه آثار ایبسن برگرفته از اسطورهها و زبان حماسی نروژ است که بیانی رمانتیک و شاعرانه را به خود اختصاص داده است. اما تحولات بنیادین اقتصادی قرن نوزدهم، چهره آثار ایبسن را نیز دستخوش تغییر کرد که بیارتباط با فقر و تنگدستی و روح نقاد شاعر نبود. در دوره دوم کاری ایبسن خبری از افسانهها نیست و درواقع جامعه بحرانزده اروپا، شخصیتهای نمایش او را میسازند و شايد از اينروست كه بسياري بر اين باورند عصر ایبسن طلاییترین دوران نمایشنامهنویسی در اروپا بوده است. «پنج نمایشنامه»ي هنریک ایبسن كتابِ ديگري است كه با ترجمه اصغر رستگار در نشر نگاه منتشر شده است كه «خانه عروسک»، «اشباح»، «رسمرس هلم»، «هدا گابلر» و «استاد معمار» عناوين اين پنج نمايشنامهاند. اينها كه از مهمترين نمايشنامههاي ايبسن هستند چندين ترجمه ديگر نيز دارند؛ ازجمله ترجمههايي از بهزاد قادري و منوچهر انور و ديگران، و در اين ميان دكتر بهزاد قادري اخيرا مجموعهآثار ايبسن را با مقدمههايي تحليلي در نشر بيدگل منتشر كرده است. مترجمِ «پنج نمایشنامه» ایبسن در ابتداي كتاب نخست «سخنی در بابِ ترجمه» آورده است: «قصه ترجمه آثارِ ایبسن، برایِ من، قصهیی تلخ و دردانگیز بوده است. من این پنج اثر را بینِ سالهای 1351 تا 1353 در زندان ترجمه کرده بودم -در شرایطی که از اهمیتِ کار غافل بودم و نمیدانستم که زندان، با آن امکانات محدودِ تحمیلی، جای اقدام سترگی به این اهمیت نیست و عشق و دلبستگی به این آثار، یا نبودِ امکانات، سرِ سوزنی نمیتواند ضعفهای کار را توجیه کند. اساس کارِ من، در آن اقدامِ جاهلانه، یک ترجمه امریکایی بود از خانم اوا لو گالییِن، که خود ادعاهای چنین و چنان در کار ترجمه مخصوص صحنه داشت و ما هم، که پای جُستارمان لنگ بود و دستمان از همهجا کوتاه، از دردِ بیکسی و دست بستگی، ناچار، به هر گربهیی میگفتیم خاندایی. به هر تقدیر، من تعدادی از آثارِ ایبسن را از روی ترجمه انگلیسیِ خانمِ لوگالیین ترجمه کرده بودم و خیال داشتم بعد از خلاصی از زندان آنها را به چاپ برسانم. اما سازمانِ امنيت آن روزگار به دادِ امنيت آثارِ ایبسن رسید و هنگامِ مرخصی از زندان، تمام این ترجمهها را، همراهِ تمامی کارها و دستنوشتههای دیگر، به بهانه بررسیهایِ امنيتي از من گرفت و در گورستانِ امنیت به خاک سپرد. داغِ دلسوز چاپ این آثار و کارهایِ دیگر بر دلِ من ماند و ماند تا آنکه در فاصلهی سالهای 1362 تا 1364، یعنی ده سال بعد، دوباره به صرافتِ این کار افتادم و با داشتن دو سه ترجمه انگلیسی از آثارِ ایبسن (ترجمههایِ خانمِ لوگالیین، آقای مایکل مایر، و آقایِ مک-فارلین) به ترجمه مجدد این آثار نشستم...» رستگار مينويسد كه این ترجمهها به دلیل نیافتن ناشری برای چاپ و نیز موانعِ مربوط به مجوز چاپ، سالها راکد و فراموششده ماند تا در سال 1374 نشر فردا داوطلب شد که آنها را چاپ و منتشر کند. «منِ غافل هم، که آن روزها هر کارم به در بسته میخورد و سر از کُنجِ متروکخانه درمیآورد، از سرِ دلسردی و وازدگی، دستنوشتهها را بدون هیچ بازبینی تحویلِ ناشر دادم، که از سال 1377 به بعد بهتدریج چاپ شد... غافل از این حقیقت که در ترجمه محاورههای عادی و روزمره نیز نوعِ واژهها و جملههایی که مترجم برمیگزیند از اهمیتِ کلیدی برخوردار است. نمیدانستم که انتخابِ واژهها و جملهها، اگر دقیق و سنجیده، متناسب و مرتبط با اندیشه اثر، موقعیتِ اجتماعی- تاریخیِ صحنه واقعه، و رازهایِ نهفته در روحِ شخصیتها، و متناسب با روح و امکاناتِ گفتاری زبانِ فارسی نباشد، نهتنها آن اندیشه را نمیرساند و به کشفِ آن رازها کمکی نمیکند، بلکه برعکس اسبابِ کژفهمی میشود.» رستگار باور دارد كه در ترجمه بايد موقعیتِ اثر را «خودی» کند و فضایِ بیگانگی را از میان بردارد و اگر ترجمهاي چنین کرده باشد، مترجم نمره قبولی را گرفته است. «مترجم قرار نیست زباندانی یا امانتداری یا قدرت معادلگذاریِ خود را بهنمایش بگذارد. در یک اثرِ ادبی-هنریِ خارجی، ترجمه اثر، باید یک اثرِ ادبی- هنری به زبانِ فارسی باشد. این معیارِ بنیادینِ من بوده است در ترجمه دوباره این پنج اثر، و البته آثار دیگر ایبسن.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.