|

رمان تازه‌اي از محمود دولت‌آبادي

مردي شبيه خود

ارسا شهري: «آري... از كنار اين ميز مي‌گذرم، به هر شب‌ و روز چندين و چند بار. اما نمي‌خواهم ببينمش...» محمود دولت‌آبادي «عبور از خود» را اين‌طور آغاز مي‌كند، كتابي كه نوعي خودزندگينامه است كه البته به‌طور كلاسيك روندي تاريخي ندارد و روايتي از كودكي تا اكنون نيست. «عبور از خود» روايتي است از روزگارِ سپري‌شده دولت‌آبادي در چند مقطع خاص. از نوشتن و نويسندگي آغاز مي‌شود كه به‌تعبير دولت‌آبادي «توأمان نفرين و موهبت» است. «...انديشيده‌ام به اين خوف و دريافته‌ام كه خوف من از خوني است كه قطره قطره بايد بچكانم در هر كلمه، در هر عبارت، و چه‌كسي جز خود قادر به درك آن تواند بود؟ فقط خودم. زيرا خون از وجود من قطره قطره چكانده مي‌شود و اين يك حس كاملا شخصي است... باري... هم از اين‌دست كلنجارفتن‌هاي بي‌امان، جنگي است كه نويسنده دام-عرصه‌هاي آن را خود براي خود مي‌سازد، بدان گام مي‌نهد و هيچ چاره‌ايش نيست مگر پيروز از آن برآمدن.»
كتابِ «عبور از خود» شش فصل دارد: تا اين هزار فرسنگ، حديث نفس، نسل‌نگري در ادبيات، گفتانوشت، مردي شبيه خود و روايت زندان. «تا اين هزار فرسنگ» روايت راهي است پُر فرازونشيب كه محمود دولت‌آبادي اين ساليان در نويسندگي پيموده است. «حديث نفس» دربردارنده آرا و نظراتِ دولت‌آبادي در زمينه ادبيات و اثر هنري و زيست نويسنده است و مي‌رسد به خودش و نوعِ حضورش در عرصه ادبيات. «من محمود هستم و در سال 1319 متولد شده‌ام. پيش از ده‌سالگي شروع به خواندن و سپس خواندن ادبيات داستاني كرده‌ام و بعد، در حدود بيست‌سالگي شروع به نوشتن، و هنوز مي‌نويسم. اين‌كه ديگران دوست دارند مرا در كجا ببينند به خودشان مربوط است. و رئاليسم هم به تعبير نگاه و نظر من با انسان آغاز مي‌شود و نه منحصرا با مثلا ديكنز، بالزاك و تولستوي. بايد توجه كرد من چگونه دركي از واقعيت در معناي مكتبي رئاليسم دارم. انسان از وقتي كه به سخن‌گفتن آغاز مي‌كند به واقعيت نظر دارد به آن مي‌انديشد و درباره‌اش حرف مي‌زند با تعابير گوناگون؛ بنابراين رئاليسم در ادبيات با سخن انسان آغاز مي‌شود.» دولت‌آبادي در چند فصل نيز به مفهومِ «ادبيات» و ادبيات معاصر ما مي‌پردازد و براي نمونه معتقد است «همه ما از تاريكخانه هدايت بيرون آمده‌ايم؛ يعني تاريكخانه هدايت زهدان ادبيات مدرن ايران بوده و ما همه از درون آن بيرون آمده‌ايم. از سوي ديگر ذهنيت هر نويسنده‌اي خاص خودش است و اگر جز اين باشد اشتباه است... من گفته‌ام كه همه ما از تاريكخانه هدايت بيرون آمده‌ايم يعني متولد شده‌ايم در دوره جديد، ولي هرگز نگفته‌ام كه ما در تاريكخانه هدايت مَسكن گزيده‌ايم.» دولت‌آبادي در بخش «نسل‌نگري در ادبيات» چنان‌كه از عنوانش برمي‌آيد اشاره دارد به اصطلاح «نسل‌ها در ادبيات» آن چه نويسنده «كليدر» هيچ به آن اعتقاد ندارد و به‌قول او به دردِ «تصوير يك نماي جمعي در يك عكس دسته‌جمعي» مي‌خورد و بس.
«گفتانوشت» گفت‌وشنودي است ميان جمعي از دوست‌داران هنر و ادبيات ايران با محمود دولت‌آبادي كه در آن از مقولات كلي هنر و ادبيات و فرهنگ گفته مي‌شود تا نظراتِ نويسنده درباره معاصرانش، شاملو و براهني و ديگران. گرچه اين بخش به‌صورت گفت‌وگو آمده است، پرسش‌ها در قياس با پاسخ‌ها اغلب كوتاهند و نثرِ منحصربه‌فرد دولت‌آبادي نيز در گفت‌وگو پيداست و به‌نظر مي‌رسد يا پاسخ‌ها مكتوب بوده يا به‌قلمِ دولت‌آبادي بازنويسي شده است. دو بخش بعدي مربوط به يك شخصيت تاريخي است كه از سر اتفاق دولت‌آبادي در زندان با او مواجه مي‌شود و تأثيري بسزا بر او مي‌گذارد. «در برخورد اول به حياط زندان اوين به‌محض اين‌كه از در بند وارد حياط شدم با آقاي طالقاني روبه‌رو شدم...»، «طالقاني خيلي عزيز بود، سعه صدر داشت و بزرگوار بود. طالقاني واقعا شبيه هيچ‌كس نبود.» روايت زندان آخرين بخش كتاب است كه دولت‌آبادي در آن ماجراي سردرآوردنش از زندان اوين را تعريف مي‌كند. «در يك روز نه‌چندان سرد اسفندماه هزاروسيصدوپنجاه‌وسه شمسي از محل كانون پرورش فكري» او را مي‌برند به‌بهانه انتشار دو داستانِ «گاواره‌بان» و «باشبيرو» و حضور در گروه‌هاي تئاتري مستقل. «رژيم مي‌گفت در هر خانه‌اي براي دستگيري مبارزين مي‌رويم كتاب‌هاي تو هست» و همين‌ها بهانه‌اي شده بود براي بازداشت محمود دولت‌آبادي. سرگذشت نويسنده «كلنل» صدوهفده صفحه دارد و چنان‌كه خودش در آخرين سطرها مي‌نويسد «يك از هزار را» گفته و نوشته است و اين يك از هزار، به‌روايت خودش ده‌سالي اقبال انتشار نيافته و مانند چند اثر ديگر در انتظار مجوز مانده بود تا زمستان نودوهفت كه در نشر چشمه منتشر شد.
جز «عبور از خود» چندي پيش از دولت‌آبادي رمان «طريق بسمل‌شدن» منتشر شد كه رماني است درباره جنگ ايران و عراق. اينك نيز رمان ديگري با عنوان «بيرون در» را در دست انتشار دارد كه بخشي از آن را مي‌خوانيد: «اين هم صبح. صبح آمد و روشنايي پهن شد روي در و ديوار حياطي كه يك لنگه در قديمي فلزي‌اش كج -هم‌چنان كج نيمه‌باز بود- انگار كه باقي مانده بود نيمه‌باز چنان كه لنگه سنگينِ در خودش را فرو انداخته بود و نيمي از لبه پاييني‌اش گير كرده بود توي زمين و خيلي زور مي‌خواست كه آن را از زمين جدا كني و بكوشي جفت‌وبستش كني به لنگه سالم‌ايستاده كه آن لنگه هم در جاي خود خشك شده بود و ده‌سانتي خاك و گِل خشكيده آن را توي خودش قاب گرفته، بي‌نياز انگار به باز و بسته شدن...» چنان‌كه دولت‌آبادي به «شرق» مي‌گويد «بيرون در» را در سال گذشته و طيِ چهار پنج ماه نوشته و در آستانه سال نودوهشت تمام كرده است. ماجراهاي اين رمان در يكي دو سال اول انقلاب مي‌گذرد «در روزهاي چرخش انقلاب و شلوغيِ دانشگاه. در دوره فشرده كوتاهي.» دولت‌آبادي از خصايص اين رمان كوتاه را پرداختن به مسئله اقليت‌ها مي‌داند. «در اين رمان از ارامنه قفقاز و گرجستان نوشته‌ام.» هم‌چنين مجموعه‌اي از سخنراني‌هاي اين نويسنده نيز با عنوانِ «سخن در سنگ» در نشر سلوك زير چاپ است.

ارسا شهري: «آري... از كنار اين ميز مي‌گذرم، به هر شب‌ و روز چندين و چند بار. اما نمي‌خواهم ببينمش...» محمود دولت‌آبادي «عبور از خود» را اين‌طور آغاز مي‌كند، كتابي كه نوعي خودزندگينامه است كه البته به‌طور كلاسيك روندي تاريخي ندارد و روايتي از كودكي تا اكنون نيست. «عبور از خود» روايتي است از روزگارِ سپري‌شده دولت‌آبادي در چند مقطع خاص. از نوشتن و نويسندگي آغاز مي‌شود كه به‌تعبير دولت‌آبادي «توأمان نفرين و موهبت» است. «...انديشيده‌ام به اين خوف و دريافته‌ام كه خوف من از خوني است كه قطره قطره بايد بچكانم در هر كلمه، در هر عبارت، و چه‌كسي جز خود قادر به درك آن تواند بود؟ فقط خودم. زيرا خون از وجود من قطره قطره چكانده مي‌شود و اين يك حس كاملا شخصي است... باري... هم از اين‌دست كلنجارفتن‌هاي بي‌امان، جنگي است كه نويسنده دام-عرصه‌هاي آن را خود براي خود مي‌سازد، بدان گام مي‌نهد و هيچ چاره‌ايش نيست مگر پيروز از آن برآمدن.»
كتابِ «عبور از خود» شش فصل دارد: تا اين هزار فرسنگ، حديث نفس، نسل‌نگري در ادبيات، گفتانوشت، مردي شبيه خود و روايت زندان. «تا اين هزار فرسنگ» روايت راهي است پُر فرازونشيب كه محمود دولت‌آبادي اين ساليان در نويسندگي پيموده است. «حديث نفس» دربردارنده آرا و نظراتِ دولت‌آبادي در زمينه ادبيات و اثر هنري و زيست نويسنده است و مي‌رسد به خودش و نوعِ حضورش در عرصه ادبيات. «من محمود هستم و در سال 1319 متولد شده‌ام. پيش از ده‌سالگي شروع به خواندن و سپس خواندن ادبيات داستاني كرده‌ام و بعد، در حدود بيست‌سالگي شروع به نوشتن، و هنوز مي‌نويسم. اين‌كه ديگران دوست دارند مرا در كجا ببينند به خودشان مربوط است. و رئاليسم هم به تعبير نگاه و نظر من با انسان آغاز مي‌شود و نه منحصرا با مثلا ديكنز، بالزاك و تولستوي. بايد توجه كرد من چگونه دركي از واقعيت در معناي مكتبي رئاليسم دارم. انسان از وقتي كه به سخن‌گفتن آغاز مي‌كند به واقعيت نظر دارد به آن مي‌انديشد و درباره‌اش حرف مي‌زند با تعابير گوناگون؛ بنابراين رئاليسم در ادبيات با سخن انسان آغاز مي‌شود.» دولت‌آبادي در چند فصل نيز به مفهومِ «ادبيات» و ادبيات معاصر ما مي‌پردازد و براي نمونه معتقد است «همه ما از تاريكخانه هدايت بيرون آمده‌ايم؛ يعني تاريكخانه هدايت زهدان ادبيات مدرن ايران بوده و ما همه از درون آن بيرون آمده‌ايم. از سوي ديگر ذهنيت هر نويسنده‌اي خاص خودش است و اگر جز اين باشد اشتباه است... من گفته‌ام كه همه ما از تاريكخانه هدايت بيرون آمده‌ايم يعني متولد شده‌ايم در دوره جديد، ولي هرگز نگفته‌ام كه ما در تاريكخانه هدايت مَسكن گزيده‌ايم.» دولت‌آبادي در بخش «نسل‌نگري در ادبيات» چنان‌كه از عنوانش برمي‌آيد اشاره دارد به اصطلاح «نسل‌ها در ادبيات» آن چه نويسنده «كليدر» هيچ به آن اعتقاد ندارد و به‌قول او به دردِ «تصوير يك نماي جمعي در يك عكس دسته‌جمعي» مي‌خورد و بس.
«گفتانوشت» گفت‌وشنودي است ميان جمعي از دوست‌داران هنر و ادبيات ايران با محمود دولت‌آبادي كه در آن از مقولات كلي هنر و ادبيات و فرهنگ گفته مي‌شود تا نظراتِ نويسنده درباره معاصرانش، شاملو و براهني و ديگران. گرچه اين بخش به‌صورت گفت‌وگو آمده است، پرسش‌ها در قياس با پاسخ‌ها اغلب كوتاهند و نثرِ منحصربه‌فرد دولت‌آبادي نيز در گفت‌وگو پيداست و به‌نظر مي‌رسد يا پاسخ‌ها مكتوب بوده يا به‌قلمِ دولت‌آبادي بازنويسي شده است. دو بخش بعدي مربوط به يك شخصيت تاريخي است كه از سر اتفاق دولت‌آبادي در زندان با او مواجه مي‌شود و تأثيري بسزا بر او مي‌گذارد. «در برخورد اول به حياط زندان اوين به‌محض اين‌كه از در بند وارد حياط شدم با آقاي طالقاني روبه‌رو شدم...»، «طالقاني خيلي عزيز بود، سعه صدر داشت و بزرگوار بود. طالقاني واقعا شبيه هيچ‌كس نبود.» روايت زندان آخرين بخش كتاب است كه دولت‌آبادي در آن ماجراي سردرآوردنش از زندان اوين را تعريف مي‌كند. «در يك روز نه‌چندان سرد اسفندماه هزاروسيصدوپنجاه‌وسه شمسي از محل كانون پرورش فكري» او را مي‌برند به‌بهانه انتشار دو داستانِ «گاواره‌بان» و «باشبيرو» و حضور در گروه‌هاي تئاتري مستقل. «رژيم مي‌گفت در هر خانه‌اي براي دستگيري مبارزين مي‌رويم كتاب‌هاي تو هست» و همين‌ها بهانه‌اي شده بود براي بازداشت محمود دولت‌آبادي. سرگذشت نويسنده «كلنل» صدوهفده صفحه دارد و چنان‌كه خودش در آخرين سطرها مي‌نويسد «يك از هزار را» گفته و نوشته است و اين يك از هزار، به‌روايت خودش ده‌سالي اقبال انتشار نيافته و مانند چند اثر ديگر در انتظار مجوز مانده بود تا زمستان نودوهفت كه در نشر چشمه منتشر شد.
جز «عبور از خود» چندي پيش از دولت‌آبادي رمان «طريق بسمل‌شدن» منتشر شد كه رماني است درباره جنگ ايران و عراق. اينك نيز رمان ديگري با عنوان «بيرون در» را در دست انتشار دارد كه بخشي از آن را مي‌خوانيد: «اين هم صبح. صبح آمد و روشنايي پهن شد روي در و ديوار حياطي كه يك لنگه در قديمي فلزي‌اش كج -هم‌چنان كج نيمه‌باز بود- انگار كه باقي مانده بود نيمه‌باز چنان كه لنگه سنگينِ در خودش را فرو انداخته بود و نيمي از لبه پاييني‌اش گير كرده بود توي زمين و خيلي زور مي‌خواست كه آن را از زمين جدا كني و بكوشي جفت‌وبستش كني به لنگه سالم‌ايستاده كه آن لنگه هم در جاي خود خشك شده بود و ده‌سانتي خاك و گِل خشكيده آن را توي خودش قاب گرفته، بي‌نياز انگار به باز و بسته شدن...» چنان‌كه دولت‌آبادي به «شرق» مي‌گويد «بيرون در» را در سال گذشته و طيِ چهار پنج ماه نوشته و در آستانه سال نودوهشت تمام كرده است. ماجراهاي اين رمان در يكي دو سال اول انقلاب مي‌گذرد «در روزهاي چرخش انقلاب و شلوغيِ دانشگاه. در دوره فشرده كوتاهي.» دولت‌آبادي از خصايص اين رمان كوتاه را پرداختن به مسئله اقليت‌ها مي‌داند. «در اين رمان از ارامنه قفقاز و گرجستان نوشته‌ام.» هم‌چنين مجموعه‌اي از سخنراني‌هاي اين نويسنده نيز با عنوانِ «سخن در سنگ» در نشر سلوك زير چاپ است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.