|

ارزيابي اوليه مديريت بحران سيل

مهدي زارع*

سيلابي که از 27 اسفند 97، 23 استان از 31 استان ايران را درگير کرد، از استان گلستان و ناحيه پایين‌دست سد وشمگير و آب‌گرفتگي شهر‌هاي آق‌قلا و گميشان آغاز شد، مهم‌ترين اتفاق آغاز سال نو ايران بود. برآورد‌هاي اوليه نشان مي‌دهد که علاوه بر 70 کشته، سيل‌هاي فروردين 98 تا نيمه اين ماه حدود 3.6 ميليارد دلار خسارت مالي بر جاي گذاشته که حدود 1.1 ميليارد دلار آن مربوط به خسارت وارده به بخش کشاورزي است. اين مقدار خسارت دومين خسارت ثبت‌شده ناشي از سيل در تاريخ ايران بعد از سيل‌هاي فروردين تا خرداد 1371 است که موجب وارد‌شدن 5.4 ميليارد دلار خسارت مالي به کشور شد (بر پايه برآورد‌هاي فدراسيون جهاني صليب سرخ و هلال احمر و برنامه راهبري کاهش سوانح سازمان ملل متحد). از مهم‌ترين محل‌هاي توسعه شهرها، سواحل درياها، درياچه‌ها و رودخانه‌ها هستند. اين موقعيت‌ها علاوه بر آنکه محل توسعه تمدن ايران بوده و هستند، در تاريخ ايران با توجه به اهميت تمدن هيدروليکي (که ايرانيان حداقل از هزاره اول قبل از ميلاد در آن سابقه مدون دارند) توسعه در جاهايي صورت مي‌گرفته که کمترين آسيب هم در سوانح بعدي مرتبط با آب (مانند سيل) به آن شهر‌ها وارد نشود. به‌همين‌دلیل بيشتر شهرهاي مهم و تاريخي و بناهاي مهم تاريخي‌ کمترين سابقه تخريب را در سوانحي از قبيل سيل دارند. در حدود 50 سال اخير با توسعه شهرها، هم ساخت و توسعه شهرها در دشت سيلابي رودخانه‌ها افزايش يافته و هم بهره‌برداري بي‌رويه از جنگل‌ها با قطع درختان بيشتر شده است که با پديده تغييرات اقليمي به‌هم‌ريختن ريتم رخداد‌هاي طبيعي مانند سيل با وقوع بارش‌هاي شديد و ناگهان هم تشديد شده است.
پوشش جنگل‌هاي ايران تا حدود اوايل دهه ٤٠ شمسي حدود ١٨ ميليون هکتار بود. در ابتداي سال ٩٨ بر‌اساس گزارش سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور اگر پوشش تاج درختان را پنج درصد سطح محدوده جنگلي در نظر بگيريم (به نواحي با کمتر از 10 درصد پوشش تاج درختان، «بيشه» مي‌گويند)، حدود 3.1 ميليون هکتار جنگل داريم: حدود 1.8 ميليون هكتار در شمال و 1.3 ميليون هكتار در ساير نواحي كشور. اگر سطحي که تاج درختان 10 درصد يا بيشتر ناحيه جنگلي را پوشانده باشد، در نظر بگيريم، حدود 1.1 ميليون هکتار جنگل در کل کشور داريم. در سال ۱۳۴۱ جنگل‌هاي ايران ملي شد. فقط در سال‌هاي ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰، بيش از 1.5 ميليون متر مکعب چوب از جنگل‌هاي شمال ايران برداشت شد. برآورد شده که سالي ٦٣ هزار هكتار از جنگل‌ها در ايران نابود مي‌شود.در استان‌هاي گلستان و مازندران از بارش‌هاي ناگهاني شديد که در فروردين 98 حدود دو برابر متوسط سالانه بوده است؛ تا قطع درختان و از‌بين‌بردن جنگل‌ها و همچنين ساخت خانه‌ها در دشت‌هاي سيلابي، موجبات افزايش خسارت‌هاي ناشي از سيل‌هاي اخير را فراهم آورده است. در منطقه شرق گلستان از ارتفاعات مشرف به دشت شرق گرگان در فاصله افقي حدود پنج کيلومتر از رقوم حدود دو هزار متر به رقوم حدود 150 متر (ارتفاع از سطح دريا) مي‌رسد. اين اختلاف ارتفاع با اختلاف در بارندگي (از حدود هزار ميلي‌متر در ارتفاعات تا حدود 200 ميلي‌متر در دشت) در همين فاصله کم همراه است. اين اختلاف در ارتفاع و در بارش پتانسيل وقوع ناگهاني بارش شديد و سيل در منطقه را فراهم مي‌کند. از سوي ديگر واگذاري مراتع براي دامداري که با فشار‌هاي محلي براي توسعه اقتصادي و اشتغال تشديد هم مي‌شود، قدرت مانور سازمان جنگل‌ها و مراتع را محدود کرده و چراي دام از سويي و همچنين بهره‌برداري از چوب جنگل‌ها از سوي ديگر موجب کم‌شدن پوشش گياهي منطقه و در نتيجه سيل‌خيز‌ترشدن اين محدوده از استان مي‌شود. بعد از سيل‌هاي 20 مرداد 80 و 20 مرداد 81 که با تخريب جاده ميان‌گذر پارک ملي گلستان همراه بود، جاده قبلي به صورت تعريض‌شده مجددا احداث شد و ضمنا از سال 1395 احداث يک جاده کمربندي از کلاله به آشخانه براي گذر ماشين‌هاي سنگين آغاز شد. احداث سد وشمگير که سال 1349 بهره‌برداري از آن آغاز شده، موجب شده تا مردم در مدت نيم قرن گذشته در پایين‌دست محور سد به حريم رودخانه نزديک‌تر شوند؛ چراکه دشت سيلابي بعد از احداث سد از فرم طبيعي خود پيروي نکرده است. البته يکي از فايده‌هاي احداث سد (که کار اصلي آن مديريت منابع آب است) همواره «کنترل سيلاب» ذکر مي‌شود؛ ولي نبايد از نظر دور داشت که: اولا با احداث سد، مردم بيشتري در پایين‌دست به فعاليت (کشاورزي و دامپروري و...) و احداث ساختمان و تفريح‌گاه و... مي‌پردازند.

از سوي ديگر هنگامي که بارش‌هاي شديد رخ دهد يا دريچه‌هاي سد گشوده شود، آن‌گاه مي‌توان انتظار داشت که مستحدثات بيشتري در پايين‌دست محور سد، با سيل حاصله تخريب شود (و خود موجب توسعه سيلاب شود). شهرهاي معمولان و پلدختر در پايين‌دست تنگه‌هايي در مسير رود خرم رود، کشکان و سيمره قرار گرفته‌اند كه به طور طبيعي حفر دشت سيلابي پس از تنگه با رقوم پايين‌تر موجب شكل‌گيري محلي حاصلخيز براي سكونت و البته منطقه‌هايي خطرناك و سيل‌خيز در هنگام سيلاب ناگهاني و سيلاب واريزه شده است.در استان خوزستان نيز در پايين‌دست سد کرخه و سد دز با بازکردن دريچه‌هاي اين سد‌ها مشاهده مي‌شود. براساس گزارش وزارت نيرو و مديريت منابع آب، در ايران که متوسط بارش در سال‌هاي اخير همواره نگران‌کننده بوده و در پنج سال آبي گذشته بين 200 تا 250 ميلي‌متر در کشور در نوسان بوده، از اول تا 15 فروردين 98 ،280 ميلي‌متر باران باريده است. از مجموع حجم حدود ۵۰ ميليارد مترمکعبي مخازن سدهاي کشور تا (12/1/98) 36 ميليارد مترمکعب (72درصد ) پر شده و از اين مقدار حدود 23.5 ميليارد مترمکعب مخازن سدهاي خوزستان است که تقريبا پر هستند. منشأ رود کرخه از رشته‌کوه‌هاي همدان و کرمانشاه (رود قره‌سو) و سپس در لرستان (سيمره) درنهايت به‌صورت رود کرخه از جنوب کبيرکوه و ناحيه انديمشک وارد دشت خوزستان مي‌شود. حجم مخزن سد کرخه 5.9 ميليارد متر مکعب است. سرشاخه‌هاي رود دز از کوه‌هاي بختياري و لرستان منشأ مي‌گيرد . بهره‌برداري از سد دز از سال 1341 آغاز شده است. مخزن آن 2.7 ميليارد مترمکعب گنجايش دارد. رود کارون به طول 950 کيلومتر پرآب‌ترين و بزرگ‌ترين رود ايران است که سد‌هاي مختلفي روي آن احداث شده است. حجم مخازن اين سد‌ها بدين شرح است: سد گتوند پنج ميليارد مترمکعب، سد مسجدسليمان 2.6 ميليارد مترمکعب، سد شهيد عباسپور (کارون1) 3.1 ميليارد مترمکعب، سد کارون3، 2.9 ميليارد مترمکعب، سد کارون4، 2.2 ميليارد مترمکعب. جمعا 15.8 ميليارد مترمکعب حجم آب مهار‌شده در سد‌هاي روي رودخانه کارون است. سد مارون با 1.2 ميليارد مترمکعب حجم مخزن روي رودخانه مارون در نزديکي شهر بهبهان احداث شده است. مجموع مخازن سدها در استان خوزستان حدود 23.5 ميليارد مترمکعب (حدود نيمي از حجم مخازن سد‌هاي ايران) است. اين سد‌ها غير از سد گتوند تا سال 1380 احداث شده و فايده آنها مهار چنين حجم وسيعي از آب در مملکت خشکي مانند ايران است. با احداث بنا در مسيل‌ها و نابودي پوشش جنگلي و مراتع و هنگام ترافيک سنگين، سانحه‌اي طبيعي مانند سيل، امدادرساني به جز تردد با بالگرد، آن هم فقط در طول روز، نمي‌توان از وسيله‌هاي ديگر براي رساندن غذا و مواد بهداشتي و انتقال مصدومان کمک گرفت. اين اتفاقي است که در 15 روز نخست سال 98 در بيشتر نواحي سيل‌خيز افتاده است. با افزايش سريع ريسک سوانح فاجعه‌بار طبيعي با رشد آسيب‌هاي ناشي از حاشيه‌نشيني مواجهيم. شهرسازي ناپايدار در پنج دهه اخير در ايران به فاجعه ختم شده و مي‌شود. يکي از دلايل مهم وقوع سيل‌هاي سال‌هاي٦٦ و ٩٤، در تهران، ساخت بنا در ناحيه دامنه آبراهه‌ها و مخروط‌‌افکنه‌ها است که از مقايسه تصوير هوايي ثبت‌شده در سال ۱۳۳۵ با تصاوير امروزي و نقشه گوگل مي‌توان به توسعه ساخت‌وسازها در اين منطقه در ۶۰ سال گذشته پي برد. اين تغييرات در هر بارندگي شديد مي‌تواند به وقوع سيل‌هاي ناگهاي و سيل‌هاي واريزه‌اي منجر شود.احداث جاده‌هاي کمربندي و خطوط آهن و بزرگراه در شمال کشور، لرستان و خوزستان، در مسيل‌ها، موجب آب‌گيري و سيلابي‌‌شدن شهرها شد. براي رفع مشکل در نيمه اول فروردين 98، به ايجاد انفجار و تخريب اين مسيرها براي فراري‌دادن آب‌هاي جمع‌شده الزامي بود. اطلاع‌رساني از طريق راديو و تلويزيون در ايام تعطيلي روزنامه‌ها در نوروز 98 موجب سرعت جابه‌جاشدن و تخليه مردم از نواحي خطرخير و کم‌کردن بار ترافيکي جاده‌ها شد، ولي همزمان حضور مقام‌هاي اجرائي کشور که در هنگام بحران‌ها مفيد هم هست و پوشش زنده تلويزيوني اين حضورها، گاه موجب شد که مقام‌هاي محلي و استاندار و فرماندار و... در همراهي‌کردن مقام ارشد و در نتيجه به‌هم‌ريختن تمرکز مديران محلي به دليل اولويت‌دادن به پروتکل‌هاي اداري شد. اغراق در اين موضوع موجب شد تا بعضي مقام‌هاي محلي شخصا دست به عمليات نجات و جست‌وجو در جلوي دوربين‌ها بزنند که البته اين نيز جز تقويت جنبه نمايشي اين فعاليت‌ها، موجب پایين‌آمدن کارآيي مديريت‌هاي محلي نيز مي‌شود.
* استاد پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله

سيلابي که از 27 اسفند 97، 23 استان از 31 استان ايران را درگير کرد، از استان گلستان و ناحيه پایين‌دست سد وشمگير و آب‌گرفتگي شهر‌هاي آق‌قلا و گميشان آغاز شد، مهم‌ترين اتفاق آغاز سال نو ايران بود. برآورد‌هاي اوليه نشان مي‌دهد که علاوه بر 70 کشته، سيل‌هاي فروردين 98 تا نيمه اين ماه حدود 3.6 ميليارد دلار خسارت مالي بر جاي گذاشته که حدود 1.1 ميليارد دلار آن مربوط به خسارت وارده به بخش کشاورزي است. اين مقدار خسارت دومين خسارت ثبت‌شده ناشي از سيل در تاريخ ايران بعد از سيل‌هاي فروردين تا خرداد 1371 است که موجب وارد‌شدن 5.4 ميليارد دلار خسارت مالي به کشور شد (بر پايه برآورد‌هاي فدراسيون جهاني صليب سرخ و هلال احمر و برنامه راهبري کاهش سوانح سازمان ملل متحد). از مهم‌ترين محل‌هاي توسعه شهرها، سواحل درياها، درياچه‌ها و رودخانه‌ها هستند. اين موقعيت‌ها علاوه بر آنکه محل توسعه تمدن ايران بوده و هستند، در تاريخ ايران با توجه به اهميت تمدن هيدروليکي (که ايرانيان حداقل از هزاره اول قبل از ميلاد در آن سابقه مدون دارند) توسعه در جاهايي صورت مي‌گرفته که کمترين آسيب هم در سوانح بعدي مرتبط با آب (مانند سيل) به آن شهر‌ها وارد نشود. به‌همين‌دلیل بيشتر شهرهاي مهم و تاريخي و بناهاي مهم تاريخي‌ کمترين سابقه تخريب را در سوانحي از قبيل سيل دارند. در حدود 50 سال اخير با توسعه شهرها، هم ساخت و توسعه شهرها در دشت سيلابي رودخانه‌ها افزايش يافته و هم بهره‌برداري بي‌رويه از جنگل‌ها با قطع درختان بيشتر شده است که با پديده تغييرات اقليمي به‌هم‌ريختن ريتم رخداد‌هاي طبيعي مانند سيل با وقوع بارش‌هاي شديد و ناگهان هم تشديد شده است.
پوشش جنگل‌هاي ايران تا حدود اوايل دهه ٤٠ شمسي حدود ١٨ ميليون هکتار بود. در ابتداي سال ٩٨ بر‌اساس گزارش سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور اگر پوشش تاج درختان را پنج درصد سطح محدوده جنگلي در نظر بگيريم (به نواحي با کمتر از 10 درصد پوشش تاج درختان، «بيشه» مي‌گويند)، حدود 3.1 ميليون هکتار جنگل داريم: حدود 1.8 ميليون هكتار در شمال و 1.3 ميليون هكتار در ساير نواحي كشور. اگر سطحي که تاج درختان 10 درصد يا بيشتر ناحيه جنگلي را پوشانده باشد، در نظر بگيريم، حدود 1.1 ميليون هکتار جنگل در کل کشور داريم. در سال ۱۳۴۱ جنگل‌هاي ايران ملي شد. فقط در سال‌هاي ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰، بيش از 1.5 ميليون متر مکعب چوب از جنگل‌هاي شمال ايران برداشت شد. برآورد شده که سالي ٦٣ هزار هكتار از جنگل‌ها در ايران نابود مي‌شود.در استان‌هاي گلستان و مازندران از بارش‌هاي ناگهاني شديد که در فروردين 98 حدود دو برابر متوسط سالانه بوده است؛ تا قطع درختان و از‌بين‌بردن جنگل‌ها و همچنين ساخت خانه‌ها در دشت‌هاي سيلابي، موجبات افزايش خسارت‌هاي ناشي از سيل‌هاي اخير را فراهم آورده است. در منطقه شرق گلستان از ارتفاعات مشرف به دشت شرق گرگان در فاصله افقي حدود پنج کيلومتر از رقوم حدود دو هزار متر به رقوم حدود 150 متر (ارتفاع از سطح دريا) مي‌رسد. اين اختلاف ارتفاع با اختلاف در بارندگي (از حدود هزار ميلي‌متر در ارتفاعات تا حدود 200 ميلي‌متر در دشت) در همين فاصله کم همراه است. اين اختلاف در ارتفاع و در بارش پتانسيل وقوع ناگهاني بارش شديد و سيل در منطقه را فراهم مي‌کند. از سوي ديگر واگذاري مراتع براي دامداري که با فشار‌هاي محلي براي توسعه اقتصادي و اشتغال تشديد هم مي‌شود، قدرت مانور سازمان جنگل‌ها و مراتع را محدود کرده و چراي دام از سويي و همچنين بهره‌برداري از چوب جنگل‌ها از سوي ديگر موجب کم‌شدن پوشش گياهي منطقه و در نتيجه سيل‌خيز‌ترشدن اين محدوده از استان مي‌شود. بعد از سيل‌هاي 20 مرداد 80 و 20 مرداد 81 که با تخريب جاده ميان‌گذر پارک ملي گلستان همراه بود، جاده قبلي به صورت تعريض‌شده مجددا احداث شد و ضمنا از سال 1395 احداث يک جاده کمربندي از کلاله به آشخانه براي گذر ماشين‌هاي سنگين آغاز شد. احداث سد وشمگير که سال 1349 بهره‌برداري از آن آغاز شده، موجب شده تا مردم در مدت نيم قرن گذشته در پایين‌دست محور سد به حريم رودخانه نزديک‌تر شوند؛ چراکه دشت سيلابي بعد از احداث سد از فرم طبيعي خود پيروي نکرده است. البته يکي از فايده‌هاي احداث سد (که کار اصلي آن مديريت منابع آب است) همواره «کنترل سيلاب» ذکر مي‌شود؛ ولي نبايد از نظر دور داشت که: اولا با احداث سد، مردم بيشتري در پایين‌دست به فعاليت (کشاورزي و دامپروري و...) و احداث ساختمان و تفريح‌گاه و... مي‌پردازند.

از سوي ديگر هنگامي که بارش‌هاي شديد رخ دهد يا دريچه‌هاي سد گشوده شود، آن‌گاه مي‌توان انتظار داشت که مستحدثات بيشتري در پايين‌دست محور سد، با سيل حاصله تخريب شود (و خود موجب توسعه سيلاب شود). شهرهاي معمولان و پلدختر در پايين‌دست تنگه‌هايي در مسير رود خرم رود، کشکان و سيمره قرار گرفته‌اند كه به طور طبيعي حفر دشت سيلابي پس از تنگه با رقوم پايين‌تر موجب شكل‌گيري محلي حاصلخيز براي سكونت و البته منطقه‌هايي خطرناك و سيل‌خيز در هنگام سيلاب ناگهاني و سيلاب واريزه شده است.در استان خوزستان نيز در پايين‌دست سد کرخه و سد دز با بازکردن دريچه‌هاي اين سد‌ها مشاهده مي‌شود. براساس گزارش وزارت نيرو و مديريت منابع آب، در ايران که متوسط بارش در سال‌هاي اخير همواره نگران‌کننده بوده و در پنج سال آبي گذشته بين 200 تا 250 ميلي‌متر در کشور در نوسان بوده، از اول تا 15 فروردين 98 ،280 ميلي‌متر باران باريده است. از مجموع حجم حدود ۵۰ ميليارد مترمکعبي مخازن سدهاي کشور تا (12/1/98) 36 ميليارد مترمکعب (72درصد ) پر شده و از اين مقدار حدود 23.5 ميليارد مترمکعب مخازن سدهاي خوزستان است که تقريبا پر هستند. منشأ رود کرخه از رشته‌کوه‌هاي همدان و کرمانشاه (رود قره‌سو) و سپس در لرستان (سيمره) درنهايت به‌صورت رود کرخه از جنوب کبيرکوه و ناحيه انديمشک وارد دشت خوزستان مي‌شود. حجم مخزن سد کرخه 5.9 ميليارد متر مکعب است. سرشاخه‌هاي رود دز از کوه‌هاي بختياري و لرستان منشأ مي‌گيرد . بهره‌برداري از سد دز از سال 1341 آغاز شده است. مخزن آن 2.7 ميليارد مترمکعب گنجايش دارد. رود کارون به طول 950 کيلومتر پرآب‌ترين و بزرگ‌ترين رود ايران است که سد‌هاي مختلفي روي آن احداث شده است. حجم مخازن اين سد‌ها بدين شرح است: سد گتوند پنج ميليارد مترمکعب، سد مسجدسليمان 2.6 ميليارد مترمکعب، سد شهيد عباسپور (کارون1) 3.1 ميليارد مترمکعب، سد کارون3، 2.9 ميليارد مترمکعب، سد کارون4، 2.2 ميليارد مترمکعب. جمعا 15.8 ميليارد مترمکعب حجم آب مهار‌شده در سد‌هاي روي رودخانه کارون است. سد مارون با 1.2 ميليارد مترمکعب حجم مخزن روي رودخانه مارون در نزديکي شهر بهبهان احداث شده است. مجموع مخازن سدها در استان خوزستان حدود 23.5 ميليارد مترمکعب (حدود نيمي از حجم مخازن سد‌هاي ايران) است. اين سد‌ها غير از سد گتوند تا سال 1380 احداث شده و فايده آنها مهار چنين حجم وسيعي از آب در مملکت خشکي مانند ايران است. با احداث بنا در مسيل‌ها و نابودي پوشش جنگلي و مراتع و هنگام ترافيک سنگين، سانحه‌اي طبيعي مانند سيل، امدادرساني به جز تردد با بالگرد، آن هم فقط در طول روز، نمي‌توان از وسيله‌هاي ديگر براي رساندن غذا و مواد بهداشتي و انتقال مصدومان کمک گرفت. اين اتفاقي است که در 15 روز نخست سال 98 در بيشتر نواحي سيل‌خيز افتاده است. با افزايش سريع ريسک سوانح فاجعه‌بار طبيعي با رشد آسيب‌هاي ناشي از حاشيه‌نشيني مواجهيم. شهرسازي ناپايدار در پنج دهه اخير در ايران به فاجعه ختم شده و مي‌شود. يکي از دلايل مهم وقوع سيل‌هاي سال‌هاي٦٦ و ٩٤، در تهران، ساخت بنا در ناحيه دامنه آبراهه‌ها و مخروط‌‌افکنه‌ها است که از مقايسه تصوير هوايي ثبت‌شده در سال ۱۳۳۵ با تصاوير امروزي و نقشه گوگل مي‌توان به توسعه ساخت‌وسازها در اين منطقه در ۶۰ سال گذشته پي برد. اين تغييرات در هر بارندگي شديد مي‌تواند به وقوع سيل‌هاي ناگهاي و سيل‌هاي واريزه‌اي منجر شود.احداث جاده‌هاي کمربندي و خطوط آهن و بزرگراه در شمال کشور، لرستان و خوزستان، در مسيل‌ها، موجب آب‌گيري و سيلابي‌‌شدن شهرها شد. براي رفع مشکل در نيمه اول فروردين 98، به ايجاد انفجار و تخريب اين مسيرها براي فراري‌دادن آب‌هاي جمع‌شده الزامي بود. اطلاع‌رساني از طريق راديو و تلويزيون در ايام تعطيلي روزنامه‌ها در نوروز 98 موجب سرعت جابه‌جاشدن و تخليه مردم از نواحي خطرخير و کم‌کردن بار ترافيکي جاده‌ها شد، ولي همزمان حضور مقام‌هاي اجرائي کشور که در هنگام بحران‌ها مفيد هم هست و پوشش زنده تلويزيوني اين حضورها، گاه موجب شد که مقام‌هاي محلي و استاندار و فرماندار و... در همراهي‌کردن مقام ارشد و در نتيجه به‌هم‌ريختن تمرکز مديران محلي به دليل اولويت‌دادن به پروتکل‌هاي اداري شد. اغراق در اين موضوع موجب شد تا بعضي مقام‌هاي محلي شخصا دست به عمليات نجات و جست‌وجو در جلوي دوربين‌ها بزنند که البته اين نيز جز تقويت جنبه نمايشي اين فعاليت‌ها، موجب پایين‌آمدن کارآيي مديريت‌هاي محلي نيز مي‌شود.
* استاد پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.