|

نگاهی به فیلم « غلامرضا تختی»

مرد میدان

مازیار معاونی: ساخت فیلمی بر اساس زندگی بزرگ‌ترین اسطوره ورزشی ایران، آنچنان دغدغه مهمی برای سینمای ایران بود که پس از به‌سرانجام‌نرسیدن تلاش‌های زنده‌یاد حاتمی و تجربه متفاوت بهروز افخمی در فیلم «جهان‌پهلوان تختی»، دوباره این دغدغه پی گرفته شود، اما راستش انتخاب بهرام توکلی برای به‌ثمررساندن این پروژه با توجه به پیشینه کاری متفاوت این فیلم‌ساز چندان قابل پیش‌بینی نبود. نکته قابل‌توجه قضیه این است که این فیلم‌ساز قابل اعتنا در اوج دوران کارگردانی‌اش و درست بعد از تجربه موفق «تنگه ابوقریب»، به سراغ این دست‌مایه حساس رفته است.
برخلاف دو پروژه سینمایی قبلی به‌جای واژه وزین «جهان‌پهلوان» که بر منش پهلوانی تختی فقید در زندگی ورزشی و زندگی شخصی‌اش دلالت داشتند، در اینجا از نام و نام‌خانوادگی این قهرمان برای نام‌گذاری فیلم استفاده شده تا مشخص شود که گزینه موردنظر کارگردان در ساخت فیلم، نه‌فقط شرح پهلوانی و مردمداری‌های اسطوره‌ای او که روایت زندگی این ورزشکار نامدار از دوران کودکی تا لحظه درگذشت او بوده است. فیلم با نمایش فلاکت ساکنان محله‌های فقیر جنوب شهر تهران آغاز می‌شود و گام‌به‌گام غلامرضای نوجوان و کم‌سن‌وسال را تا دوره فلاکت‌بار جوانی و کار پرمشقت در پالایشگاهی در جنوب ایران، بازگشت مجدد او به تهران و قرارگرفتن در مسیر قهرمانی و اسطورگی همراهی می‌کند تا تصویری جامع‌تر از دست‌نیافتنی‌ترین اسطوره مردمی/ ورزشی تاریخ معاصر ایران خلق شود.
فاصله عامدانه دوربین از کاراکتر «تختی» که برخلاف اصول پرداخت و فرم روایی سینمای کلاسیک قصه‌گو، زوایای ناچیزی از درونیات این نقش را نشانمان می‌دهد، در کنار فیلم‌برداری سیاه‌وسفید که دوران ازدست‌رفته حیات قهرمان را تداعی می‌کند، وجهه مستندی به فیلم بخشیده است و فیلم در حالتی میان‌داستانی و مستند، نوسانی دوست‌داشتنی دارد، خصوصا اینکه علاوه‌بر شیوه پرداخت، فیلم‌ساز با مهارتی تحسین‌آمیز در چند سکانس، تصاویر مستند به‌جامانده از دوران قهرمانی‌های تختی و استقبال‌های باشکوه از او را با تصاویر بازسازی‌شده درآمیخته تا دوز باورپذیری فیلم در بالاترین سطح ممکن حفظ شود.
در سینمای کم‌بضاعت و کم‌توان ما در عرصه سینمای ورزشی که خوب‌درآوردن سکانس‌های رقابت، پاشنه آشیل همیشگی آن به حساب می‌آید و هر کاری بلافاصله با اجراهای فوق‌العاده آثار خارجی مقایسه می‌شود، مهارت بهرام توکلی در مدیریت صحنه‌های مبارزه تختی با حریفانش در رقابت‌های بین‌المللی، تحسین‌آمیز و قابل اعتنا به نظر می‌رسد. به سادگی می‌توان حدس زد که چه میزان انرژی برای رساندن بازیگر به سطح اجرای فنون کشتی در سطحی قابل‌قبول صرف شده و تفاوت‌های میان یک مبارزه کشتی واقعی با آنچه که توکلی خلق کرده در اندازه‌ای است که بتوان با اندکی ارفاق از کنار آن عبور کرد. دکوپاژ فوق‌العاده این سکانس‌ها در کنار فیلم‌برداری و تدوین تحسین‌برانگیز آنها، به خلق سکانس‌هایی در گونه سینمای ورزشی ایران منجر شده که حالا می‌توان با خیالی راحت و سری بالا آثاری نظیر شیرهای جوان و یاس‌های وحشی (هر دو به کارگردانی محسن محسنی‌نسب) و آثار دیگری در همین سطح کیفی را به دست فراموشی سپرد.
از جمله خرده‌هایی که به فیلم گرفته می‌شود، نمایش بیش از حد و چندباره فعالیت‌های انسان‌دوستانه جهان‌پهلوان تختی است که در تحلیل‌ها به تکراری‌بودن و نداشتن ارزش افزوده دراماتیک آنها نقدهایی وارد شده که شاید دور از انصاف و عدالت هم نباشد، ولی درمقابل نباید از یاد برد که در روایت زندگی شخصیتی نظیر «تختی» دو موتیف اصلی «کشتی» و «مردمداری» وجود دارند که خیلی هم نمی‌توان از آنها عدول کرد و از هر مسیری که بروی باز هم در نهایت به همین دو خط مضمونی اصلی خواهی رسید، ضمن اینکه فیلم‌نامه خوب و حساب‌شده توکلی که اصل ایجاز در نگارش سکانس‌های آن به خوبی رعایت شده تا حدود زیادی ضرب آن کلیت تکراری مورد انتقاد را گرفته است.
اما نکته قابل‌تأمل دیگر، روایت بی‌طرفانه‌ای است که فیلم از درگذشت اسرارآمیز جهان‌پهلوان ارائه داده. فیلم‌ساز با نگاه مبتنی‌بر منطق و به دور از احساسات سطحی و فرضیه‌های شکل‌گرفته بر توطئه، سعی کرده بدون سوگیری خاص، هرآنچه را که از مدارک و مستندات مرگ قهرمان به‌جا مانده به تصویر کشیده و البته از اظهارنظر قطعی هم خودداری کند؛ استراتژی فکرشده‌ای که جواب داده تا روایت زندگی و مرگ این اسطوره به نظر تکرارناشدنی در جایگاه یکی از بهترین آثار جشنواره سی‌وهفتم فیلم فجر و به احتمال قوی یکی از پرتماشاگرترین فیلم‌های سال آینده ثبت شود.

مازیار معاونی: ساخت فیلمی بر اساس زندگی بزرگ‌ترین اسطوره ورزشی ایران، آنچنان دغدغه مهمی برای سینمای ایران بود که پس از به‌سرانجام‌نرسیدن تلاش‌های زنده‌یاد حاتمی و تجربه متفاوت بهروز افخمی در فیلم «جهان‌پهلوان تختی»، دوباره این دغدغه پی گرفته شود، اما راستش انتخاب بهرام توکلی برای به‌ثمررساندن این پروژه با توجه به پیشینه کاری متفاوت این فیلم‌ساز چندان قابل پیش‌بینی نبود. نکته قابل‌توجه قضیه این است که این فیلم‌ساز قابل اعتنا در اوج دوران کارگردانی‌اش و درست بعد از تجربه موفق «تنگه ابوقریب»، به سراغ این دست‌مایه حساس رفته است.
برخلاف دو پروژه سینمایی قبلی به‌جای واژه وزین «جهان‌پهلوان» که بر منش پهلوانی تختی فقید در زندگی ورزشی و زندگی شخصی‌اش دلالت داشتند، در اینجا از نام و نام‌خانوادگی این قهرمان برای نام‌گذاری فیلم استفاده شده تا مشخص شود که گزینه موردنظر کارگردان در ساخت فیلم، نه‌فقط شرح پهلوانی و مردمداری‌های اسطوره‌ای او که روایت زندگی این ورزشکار نامدار از دوران کودکی تا لحظه درگذشت او بوده است. فیلم با نمایش فلاکت ساکنان محله‌های فقیر جنوب شهر تهران آغاز می‌شود و گام‌به‌گام غلامرضای نوجوان و کم‌سن‌وسال را تا دوره فلاکت‌بار جوانی و کار پرمشقت در پالایشگاهی در جنوب ایران، بازگشت مجدد او به تهران و قرارگرفتن در مسیر قهرمانی و اسطورگی همراهی می‌کند تا تصویری جامع‌تر از دست‌نیافتنی‌ترین اسطوره مردمی/ ورزشی تاریخ معاصر ایران خلق شود.
فاصله عامدانه دوربین از کاراکتر «تختی» که برخلاف اصول پرداخت و فرم روایی سینمای کلاسیک قصه‌گو، زوایای ناچیزی از درونیات این نقش را نشانمان می‌دهد، در کنار فیلم‌برداری سیاه‌وسفید که دوران ازدست‌رفته حیات قهرمان را تداعی می‌کند، وجهه مستندی به فیلم بخشیده است و فیلم در حالتی میان‌داستانی و مستند، نوسانی دوست‌داشتنی دارد، خصوصا اینکه علاوه‌بر شیوه پرداخت، فیلم‌ساز با مهارتی تحسین‌آمیز در چند سکانس، تصاویر مستند به‌جامانده از دوران قهرمانی‌های تختی و استقبال‌های باشکوه از او را با تصاویر بازسازی‌شده درآمیخته تا دوز باورپذیری فیلم در بالاترین سطح ممکن حفظ شود.
در سینمای کم‌بضاعت و کم‌توان ما در عرصه سینمای ورزشی که خوب‌درآوردن سکانس‌های رقابت، پاشنه آشیل همیشگی آن به حساب می‌آید و هر کاری بلافاصله با اجراهای فوق‌العاده آثار خارجی مقایسه می‌شود، مهارت بهرام توکلی در مدیریت صحنه‌های مبارزه تختی با حریفانش در رقابت‌های بین‌المللی، تحسین‌آمیز و قابل اعتنا به نظر می‌رسد. به سادگی می‌توان حدس زد که چه میزان انرژی برای رساندن بازیگر به سطح اجرای فنون کشتی در سطحی قابل‌قبول صرف شده و تفاوت‌های میان یک مبارزه کشتی واقعی با آنچه که توکلی خلق کرده در اندازه‌ای است که بتوان با اندکی ارفاق از کنار آن عبور کرد. دکوپاژ فوق‌العاده این سکانس‌ها در کنار فیلم‌برداری و تدوین تحسین‌برانگیز آنها، به خلق سکانس‌هایی در گونه سینمای ورزشی ایران منجر شده که حالا می‌توان با خیالی راحت و سری بالا آثاری نظیر شیرهای جوان و یاس‌های وحشی (هر دو به کارگردانی محسن محسنی‌نسب) و آثار دیگری در همین سطح کیفی را به دست فراموشی سپرد.
از جمله خرده‌هایی که به فیلم گرفته می‌شود، نمایش بیش از حد و چندباره فعالیت‌های انسان‌دوستانه جهان‌پهلوان تختی است که در تحلیل‌ها به تکراری‌بودن و نداشتن ارزش افزوده دراماتیک آنها نقدهایی وارد شده که شاید دور از انصاف و عدالت هم نباشد، ولی درمقابل نباید از یاد برد که در روایت زندگی شخصیتی نظیر «تختی» دو موتیف اصلی «کشتی» و «مردمداری» وجود دارند که خیلی هم نمی‌توان از آنها عدول کرد و از هر مسیری که بروی باز هم در نهایت به همین دو خط مضمونی اصلی خواهی رسید، ضمن اینکه فیلم‌نامه خوب و حساب‌شده توکلی که اصل ایجاز در نگارش سکانس‌های آن به خوبی رعایت شده تا حدود زیادی ضرب آن کلیت تکراری مورد انتقاد را گرفته است.
اما نکته قابل‌تأمل دیگر، روایت بی‌طرفانه‌ای است که فیلم از درگذشت اسرارآمیز جهان‌پهلوان ارائه داده. فیلم‌ساز با نگاه مبتنی‌بر منطق و به دور از احساسات سطحی و فرضیه‌های شکل‌گرفته بر توطئه، سعی کرده بدون سوگیری خاص، هرآنچه را که از مدارک و مستندات مرگ قهرمان به‌جا مانده به تصویر کشیده و البته از اظهارنظر قطعی هم خودداری کند؛ استراتژی فکرشده‌ای که جواب داده تا روایت زندگی و مرگ این اسطوره به نظر تکرارناشدنی در جایگاه یکی از بهترین آثار جشنواره سی‌وهفتم فیلم فجر و به احتمال قوی یکی از پرتماشاگرترین فیلم‌های سال آینده ثبت شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.