يك عاشقانه فكري: لوكاچ و توماس مان
واپسين بورژوا
پيام حيدرقزويني
لوكاچ در مقالهاي كه بعد از مرگ توماس مان مينويسد، او را واپسين نماينده بزرگ رئاليسم انتقادي مينامد و با افسوس از مرگ نويسندهِ هشتادسالهاي ياد ميكند كه در ميانه كارش و در اوج آفرينندگي از جهان رفته است. لوكاچ نويسنده كهنسال همعصرش را شخصيت ادبي «هميشه جواني» ميداند كه با مسائل عصرش يگانگي داشته است. اينكه ماركسيستي همچون لوكاچ نويسندهاي تمامقد بورژوا را چنين ميستايد و او را در اوج سالخورگياش جوان مينامد، نه از سر تعارف است و نه تندادن به احساساتِ ناشي از مرگ نويسندهاي هشتادساله.
لوكاچِ ماركسيست و توماس مانِ همواره بورژوا، در ظاهر آنقدر از هم فاصله دارند كه بتوانند به دشمنان هم بدل شوند اما چه چيزي در آثار توماس مان وجود دارد كه قلاب لوكاچ اينچنين در آن گير ميكند؟ لوكاچ را از يكسو ميتوان مهمترين منتقد ادبي ماركسيست قرن بيستم دانست و از سوي ديگر هم فيلسوف و نظريهپردازي كه بيش از همعصرانش به ماركس و ميراث او نزديك بوده است. در ميراث بهجامانده از ماركس، جاي خالي بزرگي وجود دارد كه خودش نيز هميشه آرزوي پرشدنش را داشت. اينكه بتواند رسالهاي درباره نويسنده محبوبش بالزاك بنويسد اما كار روي مهمترين اثرش آنقدر طول كشيد كه هيچوقت اين فرصت دست نداد. لوكاچ اما اين فرصت را داشت كه مقالات متعددي درباره آثار توماس مان بنويسد و نشان بدهد كه چگونه ميتوان هم ماركسيست بود و هم به ستايش نويسندهاي بورژوا پرداخت. لوكاچ چيزي را در توماس مان ميديد كه ماركس در بالزاك ديده بود و از اينروست كه رابطه لوكاچ و مان يادآور رابطه ماركس و بالزاك هم هست. چنين است كه ميشود گفت آرزوي بزرگ ماركس را لوكاچ محقق كرد البته به واسطه نوشتن درباره آثار نويسندهاي همعصر خودش.
آنچه توماس مان را به نویسنده مورد علاقه لوکاچ تبدیل میکرد، تعهد او به واقعیت و رئالیسمی بود که در داستانهایش وجود داشت. همين تعهد به رئاليسم است كه باعث ميشود لوكاچ، توماس مان را به كافكا ترجيح دهد. لوكاچ در يكي از مقالاتش با عنوان «فرانتس كافكا يا توماس مان»، ميگويد كه كافكا به لحاظ فرمي نوآوري خاصي در داستانهايش ندارد و كاملا رئاليستي مينويسد اما اين انتقاد را هم به كافكا وارد ميكند كه او رابطه انسان با واقعيت و به عبارت بهتر با تاريخ را قطع كرده است. لوكاچ در اين مقاله رئاليسم را شالوده ادبيات ميداند و مينويسد: «... رئاليسم فقط سبكي در ميان سبكهاي ديگر نيست، بلكه شالوده ادبيات است؛ همه سبكها (حتي سبكهايي كه ظاهرا مخالف سرسخت رئاليسماند) از رئاليسم سرچشمه ميگيرند يا به نحو چشمگيري با آن پيوند دارند. اين نكته شوپنهاور كه يك خودمدار ثابتقدم را فقط در تيمارستان ميتوان يافت، در مورد ضدرئاليست ثابتقدم نيز راست ميآيد. آنجا كه پاي جزييات توصيفي در ميان است، اجتنابناپذيري رئاليسم سخت آشكار است.» لوكاچ توماس مان را نويسنده رئاليستي همطراز رئاليستهاي كلاسيك ميداند و درواقع او را حلقه آخر
سلسله رئاليستهاي انتقادي بزرگ ميداند.
اين فقط لوكاچ نبود كه به داستانهاي توماس مان علاقه داشت و در مقابل مان نيز به لوكاچ توجه ويژهاي داشت. لوکاچ یک بار درباره ارتباطش با توماس مان گفته بود: «باید بپذیرم که رابطه من با توماس مان تنها نقطه تاریک زندگی من است» و بعد بلافاصله تأکید كرده که منظورش از نقطه تاریک نه چیزی منفی بلکه عنصری «گنگ و نامشخص و توجیهنشده» است که همواره در رابطه این دو وجود داشته است. شاید همین عنصر گنگ و نامشخص بود که مانع ارتباط نزدیکتر توماس مان و لوکاچ میشد. آنها به رغم همه نزدیکیهای فکری که با یکدیگر داشتند جز یک ملاقات کوتاه در 1922 هیچگاه همدیگر را ندیدند و نامهنگاریهایشان نیز همیشه با نوعی احتیاط، خاصه از جانب توماس مان، همراه بود. با این حال، اما رابطه فکری عمیقی میان این دو وجود داشت و رد این رابطه را میتوان در آثار هر دو یافت. توماس مان یکی از قهرمانهای رمان بزرگش، «کوه جادو»، را از روی شخصیت و شمایل فکری و رفتاری لوکاچ در هیئت لئونفتا آفرید. مان رمان کوتاه اما شاهکار «مرگ در ونیز» را نیز بر اساس مقاله «شیوه زندگی بورژوایی و هنر برای هنر» لوکاچ نوشت؛ مقالهای خواندنی که در «جان و صورت» منتشر شده و
توماس مان با خوشحالی گفته بود که انگار لوکاچ این مقاله را برای من نوشته است. در سوی مقابل، توماس مان نیز نویسنده محبوب لوکاچ بود و او در دورههای مختلف کاریاش جستارهای مختلفی درباره آثار مان نوشت.
در اوایل دهه شصت میلادی تمام جستارهای لوکاچ درباره توماس مان در قالب کتابی گرد آمد و خود او نیز مقدمهای بر این مجموعه مقالاتش نوشت. این کتاب را اكبر معصومبيگي با عنوان «جستارهایی درباره توماس مان» ترجمه كرده و نشر نگاه آن را به چاپ رسانده است. مقالات حاضر در اين كتاب در سالهاي مختلفي نوشته شدهاند و بعدها براي انتشار در قالب يك كتاب گردآوري شدهاند. گرچه لوكاچ در پيشگفتارش نوشته كه اين مقالات ادعا نميكنند كه تصوير عمومي جامعي از سير تحول فكري و هنري توماس مان به دست ميدهند، اما با اين حال، در اين مقالات مهمترين ويژگيهاي داستاننويسي مان را مورد بررسي قرار داده است. به اعتقاد لوكاچ، توماس مان نويسندهاي بورژوا است كه به آرمانهاي اوليه بورژوازي وفادار است و در دورهاي كه اين آرمانها با زوال و انحطاط روبهرو شدهاند، او بهروشني تصويري از اين زوال و انحطاط به دست ميدهد. لوكاچ نيز دقيقا به همين دليل به توماس مان توجه دارد و درواقع ميخواهد انحطاط ايدئولوژيكي بورژوازي را در كار «واپسين نويسنده بزرگ بورژوا» نشان دهد. به اين اعتبار لوكاچ با بررسي هسته كانوني آثار مان درواقع به بررسي بحران فرهنگي
زمانهاش پرداخته است. رئاليسم صادقانه توماس مان او را به سلسله نويسندگاني وصل ميكند كه بالزاك هم يكي از آنها است. به اعتقاد لوكاچ، توماس مان «نمونه افراطي» نويسندهاي است كه عظمتاش در اين است كه آينه جهان باشد. توماس مان حد اعلاي فرهنگ فكري آلمان بورژوايي عصر خويش است و از آن دست نويسندگاني است كه در دوره خودش بدل به چهرهاي كلاسيك شده است و از اين حيث چهره متمايزي در ادبيات و فرهنگ روزگارش به شمار ميرود.
لوكاچ در مقالهاي كه بعد از مرگ توماس مان مينويسد، او را واپسين نماينده بزرگ رئاليسم انتقادي مينامد و با افسوس از مرگ نويسندهِ هشتادسالهاي ياد ميكند كه در ميانه كارش و در اوج آفرينندگي از جهان رفته است. لوكاچ نويسنده كهنسال همعصرش را شخصيت ادبي «هميشه جواني» ميداند كه با مسائل عصرش يگانگي داشته است. اينكه ماركسيستي همچون لوكاچ نويسندهاي تمامقد بورژوا را چنين ميستايد و او را در اوج سالخورگياش جوان مينامد، نه از سر تعارف است و نه تندادن به احساساتِ ناشي از مرگ نويسندهاي هشتادساله.
لوكاچِ ماركسيست و توماس مانِ همواره بورژوا، در ظاهر آنقدر از هم فاصله دارند كه بتوانند به دشمنان هم بدل شوند اما چه چيزي در آثار توماس مان وجود دارد كه قلاب لوكاچ اينچنين در آن گير ميكند؟ لوكاچ را از يكسو ميتوان مهمترين منتقد ادبي ماركسيست قرن بيستم دانست و از سوي ديگر هم فيلسوف و نظريهپردازي كه بيش از همعصرانش به ماركس و ميراث او نزديك بوده است. در ميراث بهجامانده از ماركس، جاي خالي بزرگي وجود دارد كه خودش نيز هميشه آرزوي پرشدنش را داشت. اينكه بتواند رسالهاي درباره نويسنده محبوبش بالزاك بنويسد اما كار روي مهمترين اثرش آنقدر طول كشيد كه هيچوقت اين فرصت دست نداد. لوكاچ اما اين فرصت را داشت كه مقالات متعددي درباره آثار توماس مان بنويسد و نشان بدهد كه چگونه ميتوان هم ماركسيست بود و هم به ستايش نويسندهاي بورژوا پرداخت. لوكاچ چيزي را در توماس مان ميديد كه ماركس در بالزاك ديده بود و از اينروست كه رابطه لوكاچ و مان يادآور رابطه ماركس و بالزاك هم هست. چنين است كه ميشود گفت آرزوي بزرگ ماركس را لوكاچ محقق كرد البته به واسطه نوشتن درباره آثار نويسندهاي همعصر خودش.
آنچه توماس مان را به نویسنده مورد علاقه لوکاچ تبدیل میکرد، تعهد او به واقعیت و رئالیسمی بود که در داستانهایش وجود داشت. همين تعهد به رئاليسم است كه باعث ميشود لوكاچ، توماس مان را به كافكا ترجيح دهد. لوكاچ در يكي از مقالاتش با عنوان «فرانتس كافكا يا توماس مان»، ميگويد كه كافكا به لحاظ فرمي نوآوري خاصي در داستانهايش ندارد و كاملا رئاليستي مينويسد اما اين انتقاد را هم به كافكا وارد ميكند كه او رابطه انسان با واقعيت و به عبارت بهتر با تاريخ را قطع كرده است. لوكاچ در اين مقاله رئاليسم را شالوده ادبيات ميداند و مينويسد: «... رئاليسم فقط سبكي در ميان سبكهاي ديگر نيست، بلكه شالوده ادبيات است؛ همه سبكها (حتي سبكهايي كه ظاهرا مخالف سرسخت رئاليسماند) از رئاليسم سرچشمه ميگيرند يا به نحو چشمگيري با آن پيوند دارند. اين نكته شوپنهاور كه يك خودمدار ثابتقدم را فقط در تيمارستان ميتوان يافت، در مورد ضدرئاليست ثابتقدم نيز راست ميآيد. آنجا كه پاي جزييات توصيفي در ميان است، اجتنابناپذيري رئاليسم سخت آشكار است.» لوكاچ توماس مان را نويسنده رئاليستي همطراز رئاليستهاي كلاسيك ميداند و درواقع او را حلقه آخر
سلسله رئاليستهاي انتقادي بزرگ ميداند.
اين فقط لوكاچ نبود كه به داستانهاي توماس مان علاقه داشت و در مقابل مان نيز به لوكاچ توجه ويژهاي داشت. لوکاچ یک بار درباره ارتباطش با توماس مان گفته بود: «باید بپذیرم که رابطه من با توماس مان تنها نقطه تاریک زندگی من است» و بعد بلافاصله تأکید كرده که منظورش از نقطه تاریک نه چیزی منفی بلکه عنصری «گنگ و نامشخص و توجیهنشده» است که همواره در رابطه این دو وجود داشته است. شاید همین عنصر گنگ و نامشخص بود که مانع ارتباط نزدیکتر توماس مان و لوکاچ میشد. آنها به رغم همه نزدیکیهای فکری که با یکدیگر داشتند جز یک ملاقات کوتاه در 1922 هیچگاه همدیگر را ندیدند و نامهنگاریهایشان نیز همیشه با نوعی احتیاط، خاصه از جانب توماس مان، همراه بود. با این حال، اما رابطه فکری عمیقی میان این دو وجود داشت و رد این رابطه را میتوان در آثار هر دو یافت. توماس مان یکی از قهرمانهای رمان بزرگش، «کوه جادو»، را از روی شخصیت و شمایل فکری و رفتاری لوکاچ در هیئت لئونفتا آفرید. مان رمان کوتاه اما شاهکار «مرگ در ونیز» را نیز بر اساس مقاله «شیوه زندگی بورژوایی و هنر برای هنر» لوکاچ نوشت؛ مقالهای خواندنی که در «جان و صورت» منتشر شده و
توماس مان با خوشحالی گفته بود که انگار لوکاچ این مقاله را برای من نوشته است. در سوی مقابل، توماس مان نیز نویسنده محبوب لوکاچ بود و او در دورههای مختلف کاریاش جستارهای مختلفی درباره آثار مان نوشت.
در اوایل دهه شصت میلادی تمام جستارهای لوکاچ درباره توماس مان در قالب کتابی گرد آمد و خود او نیز مقدمهای بر این مجموعه مقالاتش نوشت. این کتاب را اكبر معصومبيگي با عنوان «جستارهایی درباره توماس مان» ترجمه كرده و نشر نگاه آن را به چاپ رسانده است. مقالات حاضر در اين كتاب در سالهاي مختلفي نوشته شدهاند و بعدها براي انتشار در قالب يك كتاب گردآوري شدهاند. گرچه لوكاچ در پيشگفتارش نوشته كه اين مقالات ادعا نميكنند كه تصوير عمومي جامعي از سير تحول فكري و هنري توماس مان به دست ميدهند، اما با اين حال، در اين مقالات مهمترين ويژگيهاي داستاننويسي مان را مورد بررسي قرار داده است. به اعتقاد لوكاچ، توماس مان نويسندهاي بورژوا است كه به آرمانهاي اوليه بورژوازي وفادار است و در دورهاي كه اين آرمانها با زوال و انحطاط روبهرو شدهاند، او بهروشني تصويري از اين زوال و انحطاط به دست ميدهد. لوكاچ نيز دقيقا به همين دليل به توماس مان توجه دارد و درواقع ميخواهد انحطاط ايدئولوژيكي بورژوازي را در كار «واپسين نويسنده بزرگ بورژوا» نشان دهد. به اين اعتبار لوكاچ با بررسي هسته كانوني آثار مان درواقع به بررسي بحران فرهنگي
زمانهاش پرداخته است. رئاليسم صادقانه توماس مان او را به سلسله نويسندگاني وصل ميكند كه بالزاك هم يكي از آنها است. به اعتقاد لوكاچ، توماس مان «نمونه افراطي» نويسندهاي است كه عظمتاش در اين است كه آينه جهان باشد. توماس مان حد اعلاي فرهنگ فكري آلمان بورژوايي عصر خويش است و از آن دست نويسندگاني است كه در دوره خودش بدل به چهرهاي كلاسيك شده است و از اين حيث چهره متمايزي در ادبيات و فرهنگ روزگارش به شمار ميرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.