|

نشست «و تو چه مي‌داني درد يعني چه؟»

ادبيات هميشه گفتن نيست

شرق: «و تو چه مي‌داني درد يعني چه؟» عنوانِ نشستي بود كه با محوريتِ كتابي با همين عنوان، روز سه‌شنبه، هفتم اسفند، با حضورِ سليم باب‌‌اله‌اوغلو، احمد پوري، اسماعيل اميني، مصطفي مستور و صالح سجادي در مرکز فرهنگي شهر کتاب برگزار ‌شد. سليم باب‌اله‌اوغلو، شاعر، به‌مناسبت هم‌زماني اين نشست با سالگرد قتل‌عام تاريخي روستاي خوجالي آذربايجان گفت: «براي سخن‌گفتن در مورد ادبيات آذربايجان بايد قدري مسئولانه و درعين‌حال غيرمسئولانه برخورد کرد. من نمي‌خواهم مسئولانه صحبت کنم، ولي اگر بخواهم غيرمسئولانه حرف بزنم بايد از شاعران معاصر بسياري نام ببرم. من ادبيات معاصر آذربايجان را به سه بخش تقسيم مي‌کنم. بخشي ادبيات ديواني و کهن آذربايجان است که در قالب‌هاي عروضي سروده شده و در ادبيات فارسي هم وجود دارد. بخش ديگر نيز ادبيات فولکلور است که عموما شفاهي و ادبيات عاشيق‌ها و شعرهاي هجايي و قالب‌هاي کهن آذربايجان است. ملاپناه واقف از قديمي‌ترين چهره‌هاي اين ادبيات است. در دوره‌ معاصر نيز صمد وورغون به اين قالب سروشکلي نو داده است. بخش سوم که من نيز به آن تعلق دارم، ادبيات مدرن يا شعر بي‌وزن است. ما اين‌گونه‌ شعر را با والت ويتمن، ماياکوفسکي و در ادبيات ترک با ناظم حکمت شناختيم». او معتقد است: «ادبيات هميشه گفتن نيست، بلکه گاهي هم شک‌کردن و سکوت‌کردن است».
احمد پوري نيز از دوران انقلابِ روسيه گفت كه مسائل عوض شد. «شعر آذربايجان در شوروي تحت‌تأثير و تسلط زبان و مضامين روسي قرار گرفت و از شعر ايران فاصله گرفت. در اين دوره، شاعران انقلابي در ايران نيز ظهور کردند، اما رضاشاه انتشار و پخش زبان ترکي را قدغن کرد. کار به جايي رسيد که معلم ما در زمان محمدرضاشاه، به‌خاطر 20دقيقه ترکي صحبت‌کردن در کلاس به‌مدت شش ماه زنداني شد. پس، شاعران ترک ايراني هم نتوانستند خودشان را نشان دهند. اين مسائل فاصله‌ بسيار زيادي ميان ادبيات اين دو کشور انداخت. اما حُسن اين شرايط در آذربايجان شوروي اين شد که به منابع شعري روسيه دسترسي يافتند و از افرادي چون مايکوفسکي الهام گرفته و راه را براي شعر آزاد يا سربست گشودند. اينجا سرنوشت شعر آذربايجان با کل شوروي در هم گره ‌خورده است. در زمان استالين شاعران بايد يک خط را دنبال مي‌کردند. متأسفانه برخي شاعران پيرو حزب شدند و شعرهايشان به‌صورت قالبي و محدود به تعريف از حزب و اهداف سوسياليستي شد. باوجوداين، سليقه‌ها و استعدادهاي بزرگ شعري‌اي چون ميکاييل مشفق، عباس صحت، حسين جاويد، عبدالله شايق و جعفر جبارلي، به مضامين بي‌خطري مانند طبيعت و آذربايجان پرداختند. اين شيوه بسيار گسترش يافت و حتي در شعر اخير دوام پیدا کرد. اما باز دست‌وبال شعر را مي‌بست». اين مترجم به روي‌کارآمدن خروشچف اشاره كرد و زيرسؤال‌رفتن استالين كه تحولي در کل شوروي به‌وجود آمد. «آثار آنا آخماتوا براي اولين‌بار، پس از سال‌ها عذاب و سکوت اجباري، اجازه چاپ يافتند. شاعران معترض به استالينيسم پا به عرصه گذاشتند و کارهاي شاعراني مثل يوگني يفتوشنکو، مارينا تسوتايوا و بلا آخمادولينا منتشر شد. هم‌تراز با آن رسول رضا و همسرش در آذربايجان پا به عرصه گذاشتند و وزن و تشکيلات شعر ديواني را ويران کردند و شعرهاي هجايي را در آذربايجان رقم زدند. اين شعر شکوفا شد. ولي هنوز مضامين جهاني در آن غايب بود. البته، بخشي از اين امر به محدوديت ارتباط و آگاهي از ادبيات جهان برمي‌گشت. در نهايت، نسل بعد از استقلال آذربايجان توانست با ادبيات جهان ارتباط برقرار کند. سليم باب‌اله‌اوغلو يکي از نمايندگان اين نسل است، شاعري جهاني که نمي‌توان شعرش را در قالبي مشخص گذاشت». اسماعيل اميني نيز به چند ويژگي کتاب «تو چه مي‌داني درد يعني چه؟» اشاره كرد. «زبان اين شعرها بسيار پيراسته و بدون پيچيدگي‌هاي تعمدي است. درعين‌حال، شعر سطحي نيست. اين آثار در تکنيک‌هاي شعري هم فارغ از هرگونه تظاهري، از ظرافت‌هايي پنهاني برخوردارند که اهل زبان و فنون بلاغي آنها را درمي‌يابند. اما، آنچه براي من بسيار دلنشين و پاسخي به مجادلات ميان شعر امروز و شعر کهن است، اين است که در عين رهاشدن از سيطره‌ سنت، از پشتوانه سنت برخوردار است. گسستن شعر از زندگي و تبديل‌شدن آن به ميدان پيچيدگي‌هاي تکنيکي و زباني، ارتباط عاطفي مخاطب را با شعر مختل مي‌کند. اين‌گونه فقط در مقام تحليلگر مي‌توان از شعر لذت برد. اين امر مخاطب شعر را به اهل ادبيات و نظريه‌پردازان محدود مي‌کند. اين در حالي است که در اين اثر نشانه‌هاي زندگي و انسان طبيعي و عيني است. به اين معنا که نسبت انسان با درد، زندگي، عشق و مسائل واقعي روز در آنها نمود يافته است. در اينجا، گسترش دامنه‌ موضوعي شعر، تعمدي نيست. شاعر به‌جاي آنکه سخنگوي اساطير، عرفان يا فلسفه باشد، از زندگي خود سخن مي‌گويد».

شرق: «و تو چه مي‌داني درد يعني چه؟» عنوانِ نشستي بود كه با محوريتِ كتابي با همين عنوان، روز سه‌شنبه، هفتم اسفند، با حضورِ سليم باب‌‌اله‌اوغلو، احمد پوري، اسماعيل اميني، مصطفي مستور و صالح سجادي در مرکز فرهنگي شهر کتاب برگزار ‌شد. سليم باب‌اله‌اوغلو، شاعر، به‌مناسبت هم‌زماني اين نشست با سالگرد قتل‌عام تاريخي روستاي خوجالي آذربايجان گفت: «براي سخن‌گفتن در مورد ادبيات آذربايجان بايد قدري مسئولانه و درعين‌حال غيرمسئولانه برخورد کرد. من نمي‌خواهم مسئولانه صحبت کنم، ولي اگر بخواهم غيرمسئولانه حرف بزنم بايد از شاعران معاصر بسياري نام ببرم. من ادبيات معاصر آذربايجان را به سه بخش تقسيم مي‌کنم. بخشي ادبيات ديواني و کهن آذربايجان است که در قالب‌هاي عروضي سروده شده و در ادبيات فارسي هم وجود دارد. بخش ديگر نيز ادبيات فولکلور است که عموما شفاهي و ادبيات عاشيق‌ها و شعرهاي هجايي و قالب‌هاي کهن آذربايجان است. ملاپناه واقف از قديمي‌ترين چهره‌هاي اين ادبيات است. در دوره‌ معاصر نيز صمد وورغون به اين قالب سروشکلي نو داده است. بخش سوم که من نيز به آن تعلق دارم، ادبيات مدرن يا شعر بي‌وزن است. ما اين‌گونه‌ شعر را با والت ويتمن، ماياکوفسکي و در ادبيات ترک با ناظم حکمت شناختيم». او معتقد است: «ادبيات هميشه گفتن نيست، بلکه گاهي هم شک‌کردن و سکوت‌کردن است».
احمد پوري نيز از دوران انقلابِ روسيه گفت كه مسائل عوض شد. «شعر آذربايجان در شوروي تحت‌تأثير و تسلط زبان و مضامين روسي قرار گرفت و از شعر ايران فاصله گرفت. در اين دوره، شاعران انقلابي در ايران نيز ظهور کردند، اما رضاشاه انتشار و پخش زبان ترکي را قدغن کرد. کار به جايي رسيد که معلم ما در زمان محمدرضاشاه، به‌خاطر 20دقيقه ترکي صحبت‌کردن در کلاس به‌مدت شش ماه زنداني شد. پس، شاعران ترک ايراني هم نتوانستند خودشان را نشان دهند. اين مسائل فاصله‌ بسيار زيادي ميان ادبيات اين دو کشور انداخت. اما حُسن اين شرايط در آذربايجان شوروي اين شد که به منابع شعري روسيه دسترسي يافتند و از افرادي چون مايکوفسکي الهام گرفته و راه را براي شعر آزاد يا سربست گشودند. اينجا سرنوشت شعر آذربايجان با کل شوروي در هم گره ‌خورده است. در زمان استالين شاعران بايد يک خط را دنبال مي‌کردند. متأسفانه برخي شاعران پيرو حزب شدند و شعرهايشان به‌صورت قالبي و محدود به تعريف از حزب و اهداف سوسياليستي شد. باوجوداين، سليقه‌ها و استعدادهاي بزرگ شعري‌اي چون ميکاييل مشفق، عباس صحت، حسين جاويد، عبدالله شايق و جعفر جبارلي، به مضامين بي‌خطري مانند طبيعت و آذربايجان پرداختند. اين شيوه بسيار گسترش يافت و حتي در شعر اخير دوام پیدا کرد. اما باز دست‌وبال شعر را مي‌بست». اين مترجم به روي‌کارآمدن خروشچف اشاره كرد و زيرسؤال‌رفتن استالين كه تحولي در کل شوروي به‌وجود آمد. «آثار آنا آخماتوا براي اولين‌بار، پس از سال‌ها عذاب و سکوت اجباري، اجازه چاپ يافتند. شاعران معترض به استالينيسم پا به عرصه گذاشتند و کارهاي شاعراني مثل يوگني يفتوشنکو، مارينا تسوتايوا و بلا آخمادولينا منتشر شد. هم‌تراز با آن رسول رضا و همسرش در آذربايجان پا به عرصه گذاشتند و وزن و تشکيلات شعر ديواني را ويران کردند و شعرهاي هجايي را در آذربايجان رقم زدند. اين شعر شکوفا شد. ولي هنوز مضامين جهاني در آن غايب بود. البته، بخشي از اين امر به محدوديت ارتباط و آگاهي از ادبيات جهان برمي‌گشت. در نهايت، نسل بعد از استقلال آذربايجان توانست با ادبيات جهان ارتباط برقرار کند. سليم باب‌اله‌اوغلو يکي از نمايندگان اين نسل است، شاعري جهاني که نمي‌توان شعرش را در قالبي مشخص گذاشت». اسماعيل اميني نيز به چند ويژگي کتاب «تو چه مي‌داني درد يعني چه؟» اشاره كرد. «زبان اين شعرها بسيار پيراسته و بدون پيچيدگي‌هاي تعمدي است. درعين‌حال، شعر سطحي نيست. اين آثار در تکنيک‌هاي شعري هم فارغ از هرگونه تظاهري، از ظرافت‌هايي پنهاني برخوردارند که اهل زبان و فنون بلاغي آنها را درمي‌يابند. اما، آنچه براي من بسيار دلنشين و پاسخي به مجادلات ميان شعر امروز و شعر کهن است، اين است که در عين رهاشدن از سيطره‌ سنت، از پشتوانه سنت برخوردار است. گسستن شعر از زندگي و تبديل‌شدن آن به ميدان پيچيدگي‌هاي تکنيکي و زباني، ارتباط عاطفي مخاطب را با شعر مختل مي‌کند. اين‌گونه فقط در مقام تحليلگر مي‌توان از شعر لذت برد. اين امر مخاطب شعر را به اهل ادبيات و نظريه‌پردازان محدود مي‌کند. اين در حالي است که در اين اثر نشانه‌هاي زندگي و انسان طبيعي و عيني است. به اين معنا که نسبت انسان با درد، زندگي، عشق و مسائل واقعي روز در آنها نمود يافته است. در اينجا، گسترش دامنه‌ موضوعي شعر، تعمدي نيست. شاعر به‌جاي آنکه سخنگوي اساطير، عرفان يا فلسفه باشد، از زندگي خود سخن مي‌گويد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.