مسئله ظريف نيست!
احمد غلامی . سردبیر
با اينكه حسن روحاني فرد قدرتمندي است؛ اما دولتش ضعيفتر از دولتهاي گذشته است. دولتهاي بعد از انقلاب خواسته يا ناخواسته پس از پيروزي در انتخابات، دو رويكرد را براي تشكيل دولت و ادامه راه خود انتخاب ميكنند؛ انتخابي يا مشورتي. رويكرد انتخابي بيش از هر چيز بر مردم رأي دهنده تكيه دارد و رويكرد مشورتي در كنار مردم به نهادهاي رسمي توجه ويژهاي میکند. انتخاب هريك از اين شاخصها بيش از هر چيز به شخصيت فردي و خاستگاهي كه رؤساي جمهور از آن برخاستهاند، بازميگردد. دولت خاتمي رویکردی غالبا انتخابي داشت كه با آن هشت سال دوره اصلاحات را با همه فرازونشيبهايش پشت سر گذاشت. دولت سازندگي مبتني بر شخصيت فردي آيتالله بود. او با رويكرد ويژه خود، تكنوكراتهاي جوان را روي كار آورد كه حضورشان در عرصههاي سیاسي، نظامي و اقتصادي بهشدت احساس ميشد. دولت احمدينژاد نیز رويكردي دوگانه داشت؛ هم انتخابي عمل ميكرد و هم مشورتي. چهرههایی از دولت نهم و دهم حمايت ميكردند كه توان آنها فراتر از احمدينژاد و دولتش بود. ازاينرو رئيس اين دولت بسيار تلاش كرد تا نشان بدهد جنمي از جنس ديگر دارد. او بيش از آنكه متكي به حاميانش باشد، متکی بر خود است. شايد تصميمات غيرمنتظره احمدينژاد، براي پركردن همين خلأ قدرت و نداشتن اعتمادبهنفس بود. احمدينژاد از جنبههاي متفاوتي قابل تحليل است؛ مردي كه تشنه محبوبيت بود، عوام را ستايش ميكرد؛ اما باوری به آنها نداشت. او طالب هاله قدرتي بود كه عوام برميانگيختند تا با آن اعتمادبهنفسش را بازيابد. حسن روحاني درست نقطه مقابل احمدينژاد است. چندان تمايلي به محبوبيت ندارد و سرشار از اعتمادبهنفس است. از همينجا عيان ميشود كه خاستگاه رؤساي جمهور چه نقش بنيادیني در دولت آنها دارد. خاتمي همان چيزي بود كه قرار بود باشد؛ محافظهكاري انقلابی که پارادوكسي گريزناپذير در شخصيت او بود. انقلابيبودنش را از باور به مردم ميگرفت و محافظهكارياش را از خاستگاه سنتياش. خاتمي فرزند یک روحاني شريعتمدار است؛ آنهم از شهري كه دين به شكل و شمايل سنتي ريشه در باورهاي مردمش دارد. رويكرد سياسي هاشمي و روحاني بسيار نزديك به هم است. هر دو به ساختار نظام باور دارند و در بحرانيترين لحظات هم ساختارشكني را توصيه نميكنند. شايد اين روحيه و روش از مديريت بر نهادهاي امنيتي و نظامي نشئت گرفته باشد؛ اما آنها با رويكرد مشابه تا حدودي به نتيجهاي متفاوت رسيدهاند. آيتالله توانست دولت مقتدري ايجاد كند و سير تحولات جامعه را آنگونه كه باور داشت، مديريت کرد. روحاني تاكنون تمام و كمال اينگونه نبوده است. برخي معتقدند چون او با توان مردميِ اصلاحطلبان روي كار آمده است، از گرفتن تصميمات تنشزا پرهيز ميكند. بعيد است اين باور قرين به واقعيت باشد. روحاني از جايگاه خود آگاه است. او بيش از هر چيز خود را منجي اصلاحطلبان ميداند؛ اگر ضعف دولت دوازدهم از خودكمبيني در مواجهه با اصلاحطلبان نيست؛ پس از كجا ناشي ميشود؟ دولت دوازدهم دولت مقتدري نيست؛ ازآنرو که روحاني مرد روي صحنه نيست. او مرد پشت صحنه بوده و هست. روحاني ميانهاي با سياستهاي علني ندارد. به تبع آن باوري هم به سياستهاي تودهاي ندارد؛ بستر سياستِ فشار از پايين، چانهزني در بالا. او حتي اين سياست را مذموم هم ميداند. باور دارد که قادر است مسائل را پشت پرده حلوفصل كند. روحاني در برابر هر ايدهاي که منجر به تحریک مردم شود، محتاط است.
شايد نزديكي روحاني به تكچهرههاي مقتدري ازجمله علي لاريجاني و دورياش از اصلاحطلبان بهویژه فراكسيون اميد و مجلس از همين رويكرد ناشي ميشود. روحاني با اينكه با رأي بالايي بر مسند رياستجمهوري نشسته است؛ اما سمتوسوي كنشهاي سياسياش به او چهرهاي محافظهكار ميبخشد. چيزي شبيه هاشميرفسنجاني با اين تفاوت كه رويكرد آيتالله از سال 88 به بعد تغييری چشمگير کرد. رئيس دولت اصلاحات و نخستوزير دوره جنگ از اين نظر نقطه مقابل روحاني و هاشمي هستند؛ اما نبايد ناديده انگاشت که دولت يازدهم و دوازدهم با همين رويكرد توانست مذاكرات برجام را پشت سر بگذارد و انتظار است نتيجه FATF هماني باشد كه روحانی ميپسندد. رئیسجمهور بايد از مزاياي رويكردي كه برگزيده، بهرهمند شود؛ وگرنه بازي سياست برايش دوسر باخت خواهد بود. برگشت ظريف به کابینه پس از استعفای ناگهانیاش در این رويكرد يك پيروزي به حساب ميآيد. اگر اين استعفا در دولت اصلاحات صورت ميگرفت، ظريف بايد براي هميشه صحنه سياست را ترك ميكرد. رويكرد دولت روحاني اين فرصت را به او ميدهد تا مخالفانش نتوانند از اشتباهات استراتژيك وزرايش مانند استعفاي ظريف بهرهبرداري سياسي كنند.
گيرم شرايط كنوني با شرايط دولتهاي سازندگي و اصلاحات بسيار متفاوت باشد. در دولت روحاني نه ظريف مسئله است و نه وزراي ديگر. مگر نه اينكه برخي از وزرای دولت همان وزراي اصلاحاتاند. آينده دولتها را رويكردهايشان رقم ميزند و هر رويكرد مزايا و معايبي در خود دارد. از دوره دوم به بعد كسي براي دولت احمدينژاد آيندهاي متصور نبود؛ دولتي كه در ميان اين دو رويكرد قرار داشت و طالب مزاياي هر دو رویکرد بود؛ كه نشد.
اگر اين صورتبندي درست باشد؛ پس چرا دولت روحاني از اقتدار لازم برخوردار نيست. دولت روحاني مقتدر نيست؛ زیرا شاخصهاي قدرت را ندارد. قدرت يعني مديريت توانمنديها براي تغيير رفتار ديگران به شيوههاي معين. دولت روحاني در بدو امر نتوانست اين شاخصه را عملياتي كند و تغيير رفتار چشمگيري در مخالفانش به وجود آورد. مخالفان همانگونه با دولت او برخورد ميكنند كه با دولت اصلاحات. البته با ملاحظات ظاهري بيشتري. شاخص دوم قدرت، ابزار حفظ و تداوم خودگرداني دولت را در برابر خواسته ديگران فراهم ميكند. ديگر آنكه قدرت بازي وسيعي از كنشها را ممكن ميكند؛ درصورتيكه كنشهاي مؤثر سياست داخلي دولت روحاني بسيار محدود است. كنشهايي هم كه صورت ميگيرد، موجب تحولات چشمگيري نميشود. بديهي است که مشكل از انتخاب رويكرد نيست. دولت سازندگي با رويكردي مانند دولت تدبير و اميد كارهاي بسياري را پيش برد. كارهايي كه اصلا بر مذاق مخالفان خوش نميآمد و حتي دولت اصلاحات نيز با آن پشتوانه مردمي قادر به انجام آن نبود. شاخصه ديگر قدرت اين است كه قدرتمندان در مواجهه با كمقدرتها از حاشيه امن بيشتري برخوردارند و در تعيين نوع بازياي كه بايد انجام
شود و چگونگي انجام آن مؤثرند. آيا دولت روحاني از حاشيه امني برخوردار است؟ حاشيه امني كه دولت اصلاحات از آن بهرهاي نداشت. وقايع نشان ميدهد رويكرد روحاني در سياست، حاشيه امن خدشهناپذيری برايش فراهم نكرده است. هرچقدر كه زمان ميگذرد، اين فكر كه اگر ظريف استعفا نميداد، بهتر بود و اگر استعفا داد، نبايد برميگشت، قوت بيشتري ميگيرد. بازگشت ظريف كه امكان آن از رويكرد روحاني به سياست و قابليت خود ظريف در وزارت خارجه نشئت ميگيرد، در افكار عمومي به ضد خودش بدل شده است. اگرچه اين نافي اهميت ظريف در جايگاه وزارت امور خارجه در شرايط كنوني نیست؛ اما نبايد ناديده گرفت كه مسئله دولت روحاني فقط ظريف نيست؛ مسئله بهرهنبردن از فوايد رويكردي است كه روحاني آن را اتخاذ كرده است.
با اينكه حسن روحاني فرد قدرتمندي است؛ اما دولتش ضعيفتر از دولتهاي گذشته است. دولتهاي بعد از انقلاب خواسته يا ناخواسته پس از پيروزي در انتخابات، دو رويكرد را براي تشكيل دولت و ادامه راه خود انتخاب ميكنند؛ انتخابي يا مشورتي. رويكرد انتخابي بيش از هر چيز بر مردم رأي دهنده تكيه دارد و رويكرد مشورتي در كنار مردم به نهادهاي رسمي توجه ويژهاي میکند. انتخاب هريك از اين شاخصها بيش از هر چيز به شخصيت فردي و خاستگاهي كه رؤساي جمهور از آن برخاستهاند، بازميگردد. دولت خاتمي رویکردی غالبا انتخابي داشت كه با آن هشت سال دوره اصلاحات را با همه فرازونشيبهايش پشت سر گذاشت. دولت سازندگي مبتني بر شخصيت فردي آيتالله بود. او با رويكرد ويژه خود، تكنوكراتهاي جوان را روي كار آورد كه حضورشان در عرصههاي سیاسي، نظامي و اقتصادي بهشدت احساس ميشد. دولت احمدينژاد نیز رويكردي دوگانه داشت؛ هم انتخابي عمل ميكرد و هم مشورتي. چهرههایی از دولت نهم و دهم حمايت ميكردند كه توان آنها فراتر از احمدينژاد و دولتش بود. ازاينرو رئيس اين دولت بسيار تلاش كرد تا نشان بدهد جنمي از جنس ديگر دارد. او بيش از آنكه متكي به حاميانش باشد، متکی بر خود است. شايد تصميمات غيرمنتظره احمدينژاد، براي پركردن همين خلأ قدرت و نداشتن اعتمادبهنفس بود. احمدينژاد از جنبههاي متفاوتي قابل تحليل است؛ مردي كه تشنه محبوبيت بود، عوام را ستايش ميكرد؛ اما باوری به آنها نداشت. او طالب هاله قدرتي بود كه عوام برميانگيختند تا با آن اعتمادبهنفسش را بازيابد. حسن روحاني درست نقطه مقابل احمدينژاد است. چندان تمايلي به محبوبيت ندارد و سرشار از اعتمادبهنفس است. از همينجا عيان ميشود كه خاستگاه رؤساي جمهور چه نقش بنيادیني در دولت آنها دارد. خاتمي همان چيزي بود كه قرار بود باشد؛ محافظهكاري انقلابی که پارادوكسي گريزناپذير در شخصيت او بود. انقلابيبودنش را از باور به مردم ميگرفت و محافظهكارياش را از خاستگاه سنتياش. خاتمي فرزند یک روحاني شريعتمدار است؛ آنهم از شهري كه دين به شكل و شمايل سنتي ريشه در باورهاي مردمش دارد. رويكرد سياسي هاشمي و روحاني بسيار نزديك به هم است. هر دو به ساختار نظام باور دارند و در بحرانيترين لحظات هم ساختارشكني را توصيه نميكنند. شايد اين روحيه و روش از مديريت بر نهادهاي امنيتي و نظامي نشئت گرفته باشد؛ اما آنها با رويكرد مشابه تا حدودي به نتيجهاي متفاوت رسيدهاند. آيتالله توانست دولت مقتدري ايجاد كند و سير تحولات جامعه را آنگونه كه باور داشت، مديريت کرد. روحاني تاكنون تمام و كمال اينگونه نبوده است. برخي معتقدند چون او با توان مردميِ اصلاحطلبان روي كار آمده است، از گرفتن تصميمات تنشزا پرهيز ميكند. بعيد است اين باور قرين به واقعيت باشد. روحاني از جايگاه خود آگاه است. او بيش از هر چيز خود را منجي اصلاحطلبان ميداند؛ اگر ضعف دولت دوازدهم از خودكمبيني در مواجهه با اصلاحطلبان نيست؛ پس از كجا ناشي ميشود؟ دولت دوازدهم دولت مقتدري نيست؛ ازآنرو که روحاني مرد روي صحنه نيست. او مرد پشت صحنه بوده و هست. روحاني ميانهاي با سياستهاي علني ندارد. به تبع آن باوري هم به سياستهاي تودهاي ندارد؛ بستر سياستِ فشار از پايين، چانهزني در بالا. او حتي اين سياست را مذموم هم ميداند. باور دارد که قادر است مسائل را پشت پرده حلوفصل كند. روحاني در برابر هر ايدهاي که منجر به تحریک مردم شود، محتاط است.
شايد نزديكي روحاني به تكچهرههاي مقتدري ازجمله علي لاريجاني و دورياش از اصلاحطلبان بهویژه فراكسيون اميد و مجلس از همين رويكرد ناشي ميشود. روحاني با اينكه با رأي بالايي بر مسند رياستجمهوري نشسته است؛ اما سمتوسوي كنشهاي سياسياش به او چهرهاي محافظهكار ميبخشد. چيزي شبيه هاشميرفسنجاني با اين تفاوت كه رويكرد آيتالله از سال 88 به بعد تغييری چشمگير کرد. رئيس دولت اصلاحات و نخستوزير دوره جنگ از اين نظر نقطه مقابل روحاني و هاشمي هستند؛ اما نبايد ناديده انگاشت که دولت يازدهم و دوازدهم با همين رويكرد توانست مذاكرات برجام را پشت سر بگذارد و انتظار است نتيجه FATF هماني باشد كه روحانی ميپسندد. رئیسجمهور بايد از مزاياي رويكردي كه برگزيده، بهرهمند شود؛ وگرنه بازي سياست برايش دوسر باخت خواهد بود. برگشت ظريف به کابینه پس از استعفای ناگهانیاش در این رويكرد يك پيروزي به حساب ميآيد. اگر اين استعفا در دولت اصلاحات صورت ميگرفت، ظريف بايد براي هميشه صحنه سياست را ترك ميكرد. رويكرد دولت روحاني اين فرصت را به او ميدهد تا مخالفانش نتوانند از اشتباهات استراتژيك وزرايش مانند استعفاي ظريف بهرهبرداري سياسي كنند.
گيرم شرايط كنوني با شرايط دولتهاي سازندگي و اصلاحات بسيار متفاوت باشد. در دولت روحاني نه ظريف مسئله است و نه وزراي ديگر. مگر نه اينكه برخي از وزرای دولت همان وزراي اصلاحاتاند. آينده دولتها را رويكردهايشان رقم ميزند و هر رويكرد مزايا و معايبي در خود دارد. از دوره دوم به بعد كسي براي دولت احمدينژاد آيندهاي متصور نبود؛ دولتي كه در ميان اين دو رويكرد قرار داشت و طالب مزاياي هر دو رویکرد بود؛ كه نشد.
اگر اين صورتبندي درست باشد؛ پس چرا دولت روحاني از اقتدار لازم برخوردار نيست. دولت روحاني مقتدر نيست؛ زیرا شاخصهاي قدرت را ندارد. قدرت يعني مديريت توانمنديها براي تغيير رفتار ديگران به شيوههاي معين. دولت روحاني در بدو امر نتوانست اين شاخصه را عملياتي كند و تغيير رفتار چشمگيري در مخالفانش به وجود آورد. مخالفان همانگونه با دولت او برخورد ميكنند كه با دولت اصلاحات. البته با ملاحظات ظاهري بيشتري. شاخص دوم قدرت، ابزار حفظ و تداوم خودگرداني دولت را در برابر خواسته ديگران فراهم ميكند. ديگر آنكه قدرت بازي وسيعي از كنشها را ممكن ميكند؛ درصورتيكه كنشهاي مؤثر سياست داخلي دولت روحاني بسيار محدود است. كنشهايي هم كه صورت ميگيرد، موجب تحولات چشمگيري نميشود. بديهي است که مشكل از انتخاب رويكرد نيست. دولت سازندگي با رويكردي مانند دولت تدبير و اميد كارهاي بسياري را پيش برد. كارهايي كه اصلا بر مذاق مخالفان خوش نميآمد و حتي دولت اصلاحات نيز با آن پشتوانه مردمي قادر به انجام آن نبود. شاخصه ديگر قدرت اين است كه قدرتمندان در مواجهه با كمقدرتها از حاشيه امن بيشتري برخوردارند و در تعيين نوع بازياي كه بايد انجام
شود و چگونگي انجام آن مؤثرند. آيا دولت روحاني از حاشيه امني برخوردار است؟ حاشيه امني كه دولت اصلاحات از آن بهرهاي نداشت. وقايع نشان ميدهد رويكرد روحاني در سياست، حاشيه امن خدشهناپذيری برايش فراهم نكرده است. هرچقدر كه زمان ميگذرد، اين فكر كه اگر ظريف استعفا نميداد، بهتر بود و اگر استعفا داد، نبايد برميگشت، قوت بيشتري ميگيرد. بازگشت ظريف كه امكان آن از رويكرد روحاني به سياست و قابليت خود ظريف در وزارت خارجه نشئت ميگيرد، در افكار عمومي به ضد خودش بدل شده است. اگرچه اين نافي اهميت ظريف در جايگاه وزارت امور خارجه در شرايط كنوني نیست؛ اما نبايد ناديده گرفت كه مسئله دولت روحاني فقط ظريف نيست؛ مسئله بهرهنبردن از فوايد رويكردي است كه روحاني آن را اتخاذ كرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.