شكلهاي زندگي: درباره بورخس به مناسبت انتشار «واپسين گفتوگو»
ضرورت تكرار
نادر شهريوري (صدقي)
«بازخواندن اهميت دارد، نه خواندن».1
ازدواج خورخه لوئيس بورخس با ماريا كوداما شوايتسر ازجمله ترفندهاي بورخسي است؛ زيرا آن را مستعد فرايندي بيپايان از تفسير ميكند: ازدواج مردي كهنسال با زني جوان، آنهم نه در محل اقامت بورخس در بوئنوسآيرس يا ژنو، بلكه در شهري دورافتاده در پاراگوئه كه «در كمال تعجب نياز به حضور هيچكدامشان نبود... مشكل ديگر زماني پديد آمد كه معلوم شد كنسولگري پاراگوئه در ژنو هيچ سندي ندارد كه نشان بدهد ازدواج به طور قانوني در جايي ثبت شده است. يك پيچش بورخسي ديگر هم بعدا افزوده شد: مقامات آرژانتيني قصد داشتند ازدواج را فسخ كنند؛ اما نتوانستند چون ازدواج سندي نداشت كه آن را فسخ كنند».2 بااينحال و با وجود ازدواج مشكوك بورخس در بيوگرافيهاي بورخس، ازدواجش با ماريا كوداما در آوريل 1986 ثبت ميشود. بورخس تفسير واقعه ازدواجش را؛ ازدواجي را كه تنها چند ماهي پس از آن زنده ميماند، به عهده خوانندگان ميگذارد.
آزادي خواننده در جهان بورخسي بيحدوحصر است. بورخس خواننده را آزاد ميگذارد تا اتفاق را تفسير كند. به نظر بورخس «هر بار كتابي خوانده يا بازخوانده ميشود، اتفاقي براي آن ميافتد».3 اين اتفاق آزادي خواننده است. آزادي خواننده به تفسير او از متن ارتباط پيدا ميكند؛ اما اين آزادي مانند هر آزادي ديگر از دامنه قدرت و در اينجا قدرت نويسنده ميكاهد. به نظر بورخس نويسنده در اساس فاقد مرجعيتي تاموتمام است. او نهتنها مالك نوشتههاي خود نيست؛ بلكه قبل از آن هم مالك ايدهاي منحصر به خود نيست، در حقيقت نويسنده تنها وارث متوني بهجامانده از قبل است؛ چنانكه بورخس خود چنين بود. بورخس در همه نوشتههاي خود همواره بهعنوان نويسنده
غيبت دارد.
او در سراسر تاريخ ذهني بشري با اتكا به ايدئاليسم فلسفي شگفتآور خود اشباحي را برميانگيزاند و روحي در آنها ميدمد و آنان را به سخنگفتن واميدارد كه روح و سخن خودش نيست. آدمي از نگاه بورخس چنان طولاني زيسته كه همه تجربههاي ممكن بشري را زندگي كرده است: عشق، مرگ، آزادي، جنگ و... ازجمله مهمترين تجربههاي بشرياند. اين تجربهها، ماحصل خود را در متنهاي هنري و ادبي نمايان ميکنند، متنهايي كه نميتوان مبدأيي برايشان در نظر گرفت؛ چون همواره و از قبل وجود داشتهاند. بنابراين اگر نويسندهاي درصدد نوشتن متني باشد، فيالواقع گذشته را تكرار ميكند و نه آنكه متني بديع و اصيل بيافريند. در اينجا اصالت متن مؤلف ناممكن ميشود. در اساس بورخس با هر نوع اصالت به معناي بكر يا ايدئالي منحصربهفرد مخالف است و هر متني را نوعي سرقت تلقي ميكند. سرقت از ايدهاي كه قبل از اين وجود داشته و نويسنده فقط آن را تكرار ميكند. مقصود از سرقت ادبي آن است كه هر متن از هر نويسندهاي بدون تأثيرپذيري از ديگران و دخالت نويسنده در روندي كه به آن خلاقيت نويسنده نام ميدهند، امري محال است و نوشتن مانند هر كنش هنري ديگر درهرحال و غالبا «منبع
تكرار» است.
«تكرار» مقولهاي مهم در «ادبيات» و «سياست» است و غالبا آن را با مفهومي به نام «اينهماني» مرتبط ميدانند، مقصود از اينهماني آن است كه تكرارهاي بعدي همواره بازتوليدي از الگوي مثل اعلا و صرفا سايههايي از آن هستند كه گرچه شأني پايينتر از الگوي اوليه دارند، در حالت ايدئال بازتوليدي بيكموكاست از الگوي اوليهاند كه سعي بر «اينهماني» با آن دارند. اين تعبير از اينهماني با مُثل افلاطوني پهلو ميزند و به بيان دقيقتر مثل افلاطوني اُسواساس اينهماني است. در دنياي ادبيات با بورخس ايده كهن و هژموني افلاطوني خدشهدار ميشود و «تكرار» بهمثابه خوانش هر متن نه به واسطه تطبيق با مُثل اعلا كه به واسطه خود تكرار اهميت پيدا ميكند. دراينصورت كنش تكرار و ازجمله كنشي كه از طرف خواننده انجام ميشود، نه ارزشي پايينتر؛ بلكه ارزشي برابر يا حتي بالاتر از متن اوليه؛ اما درهرحال «متفاوت» دارد. تفاوت در پي تكرار هر متني و ازجمله متن ادبي حاصل ميشود. اين تفاوت نوعي پويايي ناهمگوني و متفاوتبودن را نمايان ميکند. «تكرار»ي كه بورخس از آن سخن ميگويد، شباهتي آشكار با تكرار كييركگور دارد كه تكرار در حين تكرار تنها بر
پايه ايجاد تفاوتي اجتنابناپذير ممكن ميشود.
ايده كييركگوريِ تكرار در مقابل تذكر قرار ميگيرد، تذكر كه ميتوان از آن به يادآوري تعبير كرد، درصدد بهيادآوردن چيزي است كه از قبل وجود داشته است و گويا اكنون از ياد رفته است. «تذكار به حقيقتي دست مييازد كه از پيش وجود دارد؛ اما از ياد رفته است. در مقابل، از طريق تكرار، فرد حقيقتي را از سر ميگيرد يا از نو خلق ميكند و بار ديگر آن را به قلمرو هستي ميآورد. به عبارت ديگر تذكار رو به سوي گذشته دارد؛ اما تكرار رو به سوي آينده دارد».4
گشودگي به آينده نويسنده را ترغيب و همينطور مستعد بازآفريني متوني ميكند كه گرچه در گذشته وجود داشتهاند، نويسنده به واسطه ضرورت تكرار در «اكنون» آن را با تفاوتي كه به ناگزير در دل آن نهفته شده است، بازآفريني ميكند.
«پيير منار، نويسنده دنكيشوت» اثر بورخس، نمونهاي از تكرار و نه تذكار است. پيير منار نويسنده گمنام فرانسوي است كه تصميم گرفته بود روايتي امروزي از دنكيشوت بنويسد که براي اين كار سعي كرد خود را در دنياي اسپانيايي قرن هفدهم نويسنده اثر يعني سروانتس غرق كند. او بايد خوب اسپانيايي بداند، ايماني كاتوليكي را بفهمد، عليه مغربيها جنگيده باشد تا ميگوئل دو سروانتس شود؛ اما اينها تلاشهايي ناممكناند. خود منار بهتدريج درمييابد که تطبيق با اصل ماجرا تلاش درهرحال بيهوده است؛ بنابراين تصميم ميگيرد، روايت خود را در اكنون بازآفريني كند؛ پس درصدد برميآيد كه كار سخت سروانتسبودن را در اكنون معاصر ادامه دهد تا از طريق تجربههاي فعلي خود به دنكيشوت برسد. او اين كار-نوشتن دنكيشوت- را بدون گرتهبرداري از سروانتس انجام ميدهد. پيير منار در حين كار درمييابد كه وفاداري به سروانتس نه يادآوري يا تذكار؛ بلكه دقيقا تكرار گذشته در حالوهواي امروز يا به تعبيري دقيقتر «گذشته معاصر» است. «گذشتهاي كه به واسطه تكرار چه بسا دگرگون ميشود».5
با اين تعبير تكرار همواره رو به سمت جلو دارد، توليد چيزي نو و نه بازتوليد چيزي قديمي، تكراري كه كييركگور به آن «خاطره وارونه يا تجديد خاطرهاي از آينده»6 ميگويد و دقيقا اين همان تكراري است كه پيير منار از دنكيشوت ارائه ميدهد. روايتي از دنكيشوت كه از قضا بسيار غنيتر و پرمايهتر از دنكيشوت سروانتس ميشود تا به آن اندازه كه راوي داستان «پيير منار، نويسنده دنكيشوت» كه خود منتقدي ادبي و ازخودراضي است، در پايان به خودش ميگويد كه «متن سروانتس و متن منار كلمهبهكلمه شبيه به هماند؛ اما دومي بسيار پرمايهتر است».7 اين پرمايگي كه راوي از آن ميگويد، به كلمات و واژههايي برميگردد كه منار در متن خود استفاده ميكند كه به واسطه آن ميتواند دلالتهاي تازهتري پيدا كند؛ بهویژه آنكه هر نسلي يك متن يا يك اثر را به گونهاي متفاوت بازخواني ميكند.
پينوشتها:
1. «مدينه فاضله مردي خسته»، هزارتوهاي بورخس، احمد ميرعلائي
2، 7. آشنايي با بورخس، پل استراترن، مهسا ملكمرزبان.
3، 5. واپسين گفتوگو با بورخس، شايسته پيران.
4، 6. تكرار، كييركگور، صالح نجفي به نقل از مقدمه و مؤخره.
«بازخواندن اهميت دارد، نه خواندن».1
ازدواج خورخه لوئيس بورخس با ماريا كوداما شوايتسر ازجمله ترفندهاي بورخسي است؛ زيرا آن را مستعد فرايندي بيپايان از تفسير ميكند: ازدواج مردي كهنسال با زني جوان، آنهم نه در محل اقامت بورخس در بوئنوسآيرس يا ژنو، بلكه در شهري دورافتاده در پاراگوئه كه «در كمال تعجب نياز به حضور هيچكدامشان نبود... مشكل ديگر زماني پديد آمد كه معلوم شد كنسولگري پاراگوئه در ژنو هيچ سندي ندارد كه نشان بدهد ازدواج به طور قانوني در جايي ثبت شده است. يك پيچش بورخسي ديگر هم بعدا افزوده شد: مقامات آرژانتيني قصد داشتند ازدواج را فسخ كنند؛ اما نتوانستند چون ازدواج سندي نداشت كه آن را فسخ كنند».2 بااينحال و با وجود ازدواج مشكوك بورخس در بيوگرافيهاي بورخس، ازدواجش با ماريا كوداما در آوريل 1986 ثبت ميشود. بورخس تفسير واقعه ازدواجش را؛ ازدواجي را كه تنها چند ماهي پس از آن زنده ميماند، به عهده خوانندگان ميگذارد.
آزادي خواننده در جهان بورخسي بيحدوحصر است. بورخس خواننده را آزاد ميگذارد تا اتفاق را تفسير كند. به نظر بورخس «هر بار كتابي خوانده يا بازخوانده ميشود، اتفاقي براي آن ميافتد».3 اين اتفاق آزادي خواننده است. آزادي خواننده به تفسير او از متن ارتباط پيدا ميكند؛ اما اين آزادي مانند هر آزادي ديگر از دامنه قدرت و در اينجا قدرت نويسنده ميكاهد. به نظر بورخس نويسنده در اساس فاقد مرجعيتي تاموتمام است. او نهتنها مالك نوشتههاي خود نيست؛ بلكه قبل از آن هم مالك ايدهاي منحصر به خود نيست، در حقيقت نويسنده تنها وارث متوني بهجامانده از قبل است؛ چنانكه بورخس خود چنين بود. بورخس در همه نوشتههاي خود همواره بهعنوان نويسنده
غيبت دارد.
او در سراسر تاريخ ذهني بشري با اتكا به ايدئاليسم فلسفي شگفتآور خود اشباحي را برميانگيزاند و روحي در آنها ميدمد و آنان را به سخنگفتن واميدارد كه روح و سخن خودش نيست. آدمي از نگاه بورخس چنان طولاني زيسته كه همه تجربههاي ممكن بشري را زندگي كرده است: عشق، مرگ، آزادي، جنگ و... ازجمله مهمترين تجربههاي بشرياند. اين تجربهها، ماحصل خود را در متنهاي هنري و ادبي نمايان ميکنند، متنهايي كه نميتوان مبدأيي برايشان در نظر گرفت؛ چون همواره و از قبل وجود داشتهاند. بنابراين اگر نويسندهاي درصدد نوشتن متني باشد، فيالواقع گذشته را تكرار ميكند و نه آنكه متني بديع و اصيل بيافريند. در اينجا اصالت متن مؤلف ناممكن ميشود. در اساس بورخس با هر نوع اصالت به معناي بكر يا ايدئالي منحصربهفرد مخالف است و هر متني را نوعي سرقت تلقي ميكند. سرقت از ايدهاي كه قبل از اين وجود داشته و نويسنده فقط آن را تكرار ميكند. مقصود از سرقت ادبي آن است كه هر متن از هر نويسندهاي بدون تأثيرپذيري از ديگران و دخالت نويسنده در روندي كه به آن خلاقيت نويسنده نام ميدهند، امري محال است و نوشتن مانند هر كنش هنري ديگر درهرحال و غالبا «منبع
تكرار» است.
«تكرار» مقولهاي مهم در «ادبيات» و «سياست» است و غالبا آن را با مفهومي به نام «اينهماني» مرتبط ميدانند، مقصود از اينهماني آن است كه تكرارهاي بعدي همواره بازتوليدي از الگوي مثل اعلا و صرفا سايههايي از آن هستند كه گرچه شأني پايينتر از الگوي اوليه دارند، در حالت ايدئال بازتوليدي بيكموكاست از الگوي اوليهاند كه سعي بر «اينهماني» با آن دارند. اين تعبير از اينهماني با مُثل افلاطوني پهلو ميزند و به بيان دقيقتر مثل افلاطوني اُسواساس اينهماني است. در دنياي ادبيات با بورخس ايده كهن و هژموني افلاطوني خدشهدار ميشود و «تكرار» بهمثابه خوانش هر متن نه به واسطه تطبيق با مُثل اعلا كه به واسطه خود تكرار اهميت پيدا ميكند. دراينصورت كنش تكرار و ازجمله كنشي كه از طرف خواننده انجام ميشود، نه ارزشي پايينتر؛ بلكه ارزشي برابر يا حتي بالاتر از متن اوليه؛ اما درهرحال «متفاوت» دارد. تفاوت در پي تكرار هر متني و ازجمله متن ادبي حاصل ميشود. اين تفاوت نوعي پويايي ناهمگوني و متفاوتبودن را نمايان ميکند. «تكرار»ي كه بورخس از آن سخن ميگويد، شباهتي آشكار با تكرار كييركگور دارد كه تكرار در حين تكرار تنها بر
پايه ايجاد تفاوتي اجتنابناپذير ممكن ميشود.
ايده كييركگوريِ تكرار در مقابل تذكر قرار ميگيرد، تذكر كه ميتوان از آن به يادآوري تعبير كرد، درصدد بهيادآوردن چيزي است كه از قبل وجود داشته است و گويا اكنون از ياد رفته است. «تذكار به حقيقتي دست مييازد كه از پيش وجود دارد؛ اما از ياد رفته است. در مقابل، از طريق تكرار، فرد حقيقتي را از سر ميگيرد يا از نو خلق ميكند و بار ديگر آن را به قلمرو هستي ميآورد. به عبارت ديگر تذكار رو به سوي گذشته دارد؛ اما تكرار رو به سوي آينده دارد».4
گشودگي به آينده نويسنده را ترغيب و همينطور مستعد بازآفريني متوني ميكند كه گرچه در گذشته وجود داشتهاند، نويسنده به واسطه ضرورت تكرار در «اكنون» آن را با تفاوتي كه به ناگزير در دل آن نهفته شده است، بازآفريني ميكند.
«پيير منار، نويسنده دنكيشوت» اثر بورخس، نمونهاي از تكرار و نه تذكار است. پيير منار نويسنده گمنام فرانسوي است كه تصميم گرفته بود روايتي امروزي از دنكيشوت بنويسد که براي اين كار سعي كرد خود را در دنياي اسپانيايي قرن هفدهم نويسنده اثر يعني سروانتس غرق كند. او بايد خوب اسپانيايي بداند، ايماني كاتوليكي را بفهمد، عليه مغربيها جنگيده باشد تا ميگوئل دو سروانتس شود؛ اما اينها تلاشهايي ناممكناند. خود منار بهتدريج درمييابد که تطبيق با اصل ماجرا تلاش درهرحال بيهوده است؛ بنابراين تصميم ميگيرد، روايت خود را در اكنون بازآفريني كند؛ پس درصدد برميآيد كه كار سخت سروانتسبودن را در اكنون معاصر ادامه دهد تا از طريق تجربههاي فعلي خود به دنكيشوت برسد. او اين كار-نوشتن دنكيشوت- را بدون گرتهبرداري از سروانتس انجام ميدهد. پيير منار در حين كار درمييابد كه وفاداري به سروانتس نه يادآوري يا تذكار؛ بلكه دقيقا تكرار گذشته در حالوهواي امروز يا به تعبيري دقيقتر «گذشته معاصر» است. «گذشتهاي كه به واسطه تكرار چه بسا دگرگون ميشود».5
با اين تعبير تكرار همواره رو به سمت جلو دارد، توليد چيزي نو و نه بازتوليد چيزي قديمي، تكراري كه كييركگور به آن «خاطره وارونه يا تجديد خاطرهاي از آينده»6 ميگويد و دقيقا اين همان تكراري است كه پيير منار از دنكيشوت ارائه ميدهد. روايتي از دنكيشوت كه از قضا بسيار غنيتر و پرمايهتر از دنكيشوت سروانتس ميشود تا به آن اندازه كه راوي داستان «پيير منار، نويسنده دنكيشوت» كه خود منتقدي ادبي و ازخودراضي است، در پايان به خودش ميگويد كه «متن سروانتس و متن منار كلمهبهكلمه شبيه به هماند؛ اما دومي بسيار پرمايهتر است».7 اين پرمايگي كه راوي از آن ميگويد، به كلمات و واژههايي برميگردد كه منار در متن خود استفاده ميكند كه به واسطه آن ميتواند دلالتهاي تازهتري پيدا كند؛ بهویژه آنكه هر نسلي يك متن يا يك اثر را به گونهاي متفاوت بازخواني ميكند.
پينوشتها:
1. «مدينه فاضله مردي خسته»، هزارتوهاي بورخس، احمد ميرعلائي
2، 7. آشنايي با بورخس، پل استراترن، مهسا ملكمرزبان.
3، 5. واپسين گفتوگو با بورخس، شايسته پيران.
4، 6. تكرار، كييركگور، صالح نجفي به نقل از مقدمه و مؤخره.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.