|

ميانجي‌هاي هنر

شرق: «سه پژوهش در جامعه‌شناسي هنرِ» ماكس رافائل را اكبر معصوم‌بيگي سال‌ها پيش به فارسي ترجمه كرده بود و مدتي پيش اين اثر در نشر بان دوباره منتشر شد و اين البته چاپ اول كتاب در نشر بان به‌شمار مي‌رود. رافائل يكي از مهم‌ترين نظريه‌پردازان و تاريخ‌نگاران هنر در آلمان قرن بيستم به‌شمار مي‌رود كه در سال 1889 متولد شد و از اين‌رو متعلق به نسلي از روشنفكران آلماني است كه با قدرت گرفتن هيتلر مجبور به ترك آلمان شدند. او در آثارش همواره به عنوان نويسنده‌اي مستقل هم به انتقاد از نهادهاي هنر بورژوازي پرداخته و هم رويكرد حزب حاكم بر شوروي را در قبال هنر نقد كرده است. از اين‌رو او در هيچ‌يك از اين دو طيف جايي نداشت و در طول زندگي‌اش همواره موقعيتي لغزان و حاشيه‌اي داشت.
«سه پژوهش در جامعه‌شناسي هنر» كه شامل سه جستار درباره پرودون، ماركس و پيكاسو است، در سال 1932 منتشر شد و به‌رغم فشردگي‌ها و پيچيدگي‌هايش يكي از مهم‌ترين آثار رافائل درباره هنر و پيوندش با تاريخ و جامعه به شمار مي‌رود. اين سه مقاله اگرچه مي‌توانند به عنوان جستارهايي مستقل در نظر گرفته شوند اما نقاط اتصالي كه ميان آنها وجود دارد، باعث مي‌شود تا اين سه جستار در كنار هم طرحي از يك كليت به دست دهند.
در تفكر رافائل، تاريخ نقشي محوري دارد و او در تحليل‌هايش به دنبال نشان‌دادن پيوندهاي هنر با تاريخ و اوضاع‌واحوال عام هر زمانه است. او در مقاله «پرودون و جامعه‌شناسي هنر»، به وارثان امروزي پرودون و تفكر آرمان‌شهرخواهي حمله مي‌كند و در اين ميان به توضيح ايده هنري و تفاوت‌هاي ميان قلمروهاي هنر، علم و فلسفه مي‌پردازد.
مقاله دوم كتاب با عنوان «نظريه ماركسيستي هنر»، اولين‌بار در نشريه‌اي فلسفي در آلمان در سال 1932 منتشر شد و مي‌توان آن را مقاله محوري اين كتاب دانست. رافائل در اين مقاله، از نقد نظريه ايدئاليستي و آرمان‌شهر‌خواهي آغاز مي‌كند و سپس بر اساس معرفت‌شناسي ماركسيستي به ارتباط ميان ماده‌باوري تاريخي و آفرينش هنر مي‌پردازد. رافائل در اين مقاله به سراغ ديباچه 1875 ماركس در «مقدمه‌اي بر نقد اقتصاد سياسي» مي‌رود و به اعتقاد معصوم‌بيگي «اهميت تاريخي» اين مقاله نيز تا حدودي به «رويكرد نو»يي كه رافائل در مواجهه با اين نوشته ماركس به كار بسته برمي‌گردد. در اين جستار رافائل با پيوند علم تاريخ و نقد هنري ايده «علم تجربي هنر» را مطرح مي‌كند، علمي كه در برابر جامعه‌شناسي هنر كه از روش تاريخي و ديالكتيكي بي‌بهره است قرار مي‌گيرد. او همچنین به تفسير رويكرد راديكالش در قبال هنر مي‌پردازد و سپس بحث‌هاي نظري‌اش را در زمينه‌هاي هنر و سياست معاصر بسط مي‌دهد. رافائل بر اساس «مقدمه‌اي بر نقد بر اقتصاد سياسي» ماركس مي‌نويسد: «تحليل مفصل اين گفتار ماركس نشان خواهد داد كه اگر ماترياليسم ديالكتيك به كار بسته شود، ابزاري به ما خواهد داد تا با موفقيت بر همه اين موانع ابتدايي، كه از عوامل فردي و اجتماعي ناشي مي‌شود، چيره گرديم و براي تدوين نظريه و جامعه‌شناسي هنر پيش برويم». اهميت خاص اين مقاله رافائل نيز به تلاش او براي يافتن ابزاري علمي است كه البته متفاوت از جامعه‌شناسي هنر است. رافائل به‌درستي نشان مي‌دهد كه زندگي اقتصادي هيچ‌چيز را مستقيما از خود پديد نمي‌آورد، بلكه فقط شيوه‌اي را تعيين مي‌كند كه بر اساس آن انديشه‌هاي پيشيني تغيير کرده و تبديل و تكامل مي‌يابند. او همچنين به نكته‌اي ديگر اشاره مي‌كند كه آن نيز در برداشت عاميانه و مكانيكي از ماركسيسم غايب است. رافائل به وجود «عاملي ميانجي» ميان بنياد اقتصادي و ادبيات و هنر تأكيد مي‌كند. درواقع ارتباط ذهني ما با واقعيت و به‌عبارتي ارتباط ادبيات و هنر با واقعيت نه بي‌واسطه بلكه به‌واسطه حلقه‌هاي ميانجي روي مي‌دهد و به‌اين‌ترتيب نمي‌توان هر واقعيت ايدئولوژيكي را از منظر اقتصادي توضيح داد. برداشت عاميانه و مكانيكي از ماركسيسم به اين نتيجه مي‌رسد كه در جامعه‌اي كه به لحاظ تاريخي دوراني مترقي را سپري مي‌كند، ادبيات و هنر و فلسفه نيز مترقي خواهند بود. در‌حالي‌كه نمونه‌هاي بسياري را مي‌توان به ياد آورد كه بيرون از اين رابطه مستقيم علت‌و‌معلولي قرار دارند و ماركس به‌صراحت به اين موضوع پرداخته است.
مقاله پاياني كتاب به پيكاسو اختصاص دارد. رافائل در همه عمرش به هنر پيكاسو توجه داشت و اين موضوع بسياري از پژوهش‌هاي اوست. رافائل اگرچه همواره هنر پيكاسو را مي‌ستود، اما او را به عنوان نماد طبقه حاكم بورژوازي مورد بررسی قرار مي‌دهد و به بيان خودش «آنچه در اين‌جا مورد نظر ماست نه مسئله توانايي‌ها و استعداد شخصي پيكاسو كه خوش‌قريحه‌ترين و برجسته‌ترين هنرمند زمانه ماست، بلكه سرنوشت تاريخي كلي بورژوازي اروپا است». چنين است كه رافائل در اين مقاله نه به نقد شخص پيكاسو بلكه به نقد طبقه حاكم مي‌پردازد و البته پيكاسو را نماينده تمام‌عيار اين طبقه مي‌داند.

شرق: «سه پژوهش در جامعه‌شناسي هنرِ» ماكس رافائل را اكبر معصوم‌بيگي سال‌ها پيش به فارسي ترجمه كرده بود و مدتي پيش اين اثر در نشر بان دوباره منتشر شد و اين البته چاپ اول كتاب در نشر بان به‌شمار مي‌رود. رافائل يكي از مهم‌ترين نظريه‌پردازان و تاريخ‌نگاران هنر در آلمان قرن بيستم به‌شمار مي‌رود كه در سال 1889 متولد شد و از اين‌رو متعلق به نسلي از روشنفكران آلماني است كه با قدرت گرفتن هيتلر مجبور به ترك آلمان شدند. او در آثارش همواره به عنوان نويسنده‌اي مستقل هم به انتقاد از نهادهاي هنر بورژوازي پرداخته و هم رويكرد حزب حاكم بر شوروي را در قبال هنر نقد كرده است. از اين‌رو او در هيچ‌يك از اين دو طيف جايي نداشت و در طول زندگي‌اش همواره موقعيتي لغزان و حاشيه‌اي داشت.
«سه پژوهش در جامعه‌شناسي هنر» كه شامل سه جستار درباره پرودون، ماركس و پيكاسو است، در سال 1932 منتشر شد و به‌رغم فشردگي‌ها و پيچيدگي‌هايش يكي از مهم‌ترين آثار رافائل درباره هنر و پيوندش با تاريخ و جامعه به شمار مي‌رود. اين سه مقاله اگرچه مي‌توانند به عنوان جستارهايي مستقل در نظر گرفته شوند اما نقاط اتصالي كه ميان آنها وجود دارد، باعث مي‌شود تا اين سه جستار در كنار هم طرحي از يك كليت به دست دهند.
در تفكر رافائل، تاريخ نقشي محوري دارد و او در تحليل‌هايش به دنبال نشان‌دادن پيوندهاي هنر با تاريخ و اوضاع‌واحوال عام هر زمانه است. او در مقاله «پرودون و جامعه‌شناسي هنر»، به وارثان امروزي پرودون و تفكر آرمان‌شهرخواهي حمله مي‌كند و در اين ميان به توضيح ايده هنري و تفاوت‌هاي ميان قلمروهاي هنر، علم و فلسفه مي‌پردازد.
مقاله دوم كتاب با عنوان «نظريه ماركسيستي هنر»، اولين‌بار در نشريه‌اي فلسفي در آلمان در سال 1932 منتشر شد و مي‌توان آن را مقاله محوري اين كتاب دانست. رافائل در اين مقاله، از نقد نظريه ايدئاليستي و آرمان‌شهر‌خواهي آغاز مي‌كند و سپس بر اساس معرفت‌شناسي ماركسيستي به ارتباط ميان ماده‌باوري تاريخي و آفرينش هنر مي‌پردازد. رافائل در اين مقاله به سراغ ديباچه 1875 ماركس در «مقدمه‌اي بر نقد اقتصاد سياسي» مي‌رود و به اعتقاد معصوم‌بيگي «اهميت تاريخي» اين مقاله نيز تا حدودي به «رويكرد نو»يي كه رافائل در مواجهه با اين نوشته ماركس به كار بسته برمي‌گردد. در اين جستار رافائل با پيوند علم تاريخ و نقد هنري ايده «علم تجربي هنر» را مطرح مي‌كند، علمي كه در برابر جامعه‌شناسي هنر كه از روش تاريخي و ديالكتيكي بي‌بهره است قرار مي‌گيرد. او همچنین به تفسير رويكرد راديكالش در قبال هنر مي‌پردازد و سپس بحث‌هاي نظري‌اش را در زمينه‌هاي هنر و سياست معاصر بسط مي‌دهد. رافائل بر اساس «مقدمه‌اي بر نقد بر اقتصاد سياسي» ماركس مي‌نويسد: «تحليل مفصل اين گفتار ماركس نشان خواهد داد كه اگر ماترياليسم ديالكتيك به كار بسته شود، ابزاري به ما خواهد داد تا با موفقيت بر همه اين موانع ابتدايي، كه از عوامل فردي و اجتماعي ناشي مي‌شود، چيره گرديم و براي تدوين نظريه و جامعه‌شناسي هنر پيش برويم». اهميت خاص اين مقاله رافائل نيز به تلاش او براي يافتن ابزاري علمي است كه البته متفاوت از جامعه‌شناسي هنر است. رافائل به‌درستي نشان مي‌دهد كه زندگي اقتصادي هيچ‌چيز را مستقيما از خود پديد نمي‌آورد، بلكه فقط شيوه‌اي را تعيين مي‌كند كه بر اساس آن انديشه‌هاي پيشيني تغيير کرده و تبديل و تكامل مي‌يابند. او همچنين به نكته‌اي ديگر اشاره مي‌كند كه آن نيز در برداشت عاميانه و مكانيكي از ماركسيسم غايب است. رافائل به وجود «عاملي ميانجي» ميان بنياد اقتصادي و ادبيات و هنر تأكيد مي‌كند. درواقع ارتباط ذهني ما با واقعيت و به‌عبارتي ارتباط ادبيات و هنر با واقعيت نه بي‌واسطه بلكه به‌واسطه حلقه‌هاي ميانجي روي مي‌دهد و به‌اين‌ترتيب نمي‌توان هر واقعيت ايدئولوژيكي را از منظر اقتصادي توضيح داد. برداشت عاميانه و مكانيكي از ماركسيسم به اين نتيجه مي‌رسد كه در جامعه‌اي كه به لحاظ تاريخي دوراني مترقي را سپري مي‌كند، ادبيات و هنر و فلسفه نيز مترقي خواهند بود. در‌حالي‌كه نمونه‌هاي بسياري را مي‌توان به ياد آورد كه بيرون از اين رابطه مستقيم علت‌و‌معلولي قرار دارند و ماركس به‌صراحت به اين موضوع پرداخته است.
مقاله پاياني كتاب به پيكاسو اختصاص دارد. رافائل در همه عمرش به هنر پيكاسو توجه داشت و اين موضوع بسياري از پژوهش‌هاي اوست. رافائل اگرچه همواره هنر پيكاسو را مي‌ستود، اما او را به عنوان نماد طبقه حاكم بورژوازي مورد بررسی قرار مي‌دهد و به بيان خودش «آنچه در اين‌جا مورد نظر ماست نه مسئله توانايي‌ها و استعداد شخصي پيكاسو كه خوش‌قريحه‌ترين و برجسته‌ترين هنرمند زمانه ماست، بلكه سرنوشت تاريخي كلي بورژوازي اروپا است». چنين است كه رافائل در اين مقاله نه به نقد شخص پيكاسو بلكه به نقد طبقه حاكم مي‌پردازد و البته پيكاسو را نماينده تمام‌عيار اين طبقه مي‌داند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.