|

شكل‌هاي زندگي: بازخواني «بينوايان» با ميانجي ايده

زندگي توجيه مي‌كند

نادر شهريوري (صدقي)

اگر اين ايده روسويي درست باشد كه «فرد» به‌تنهايي نمي‌تواند مسئول باشد؛ زيرا همواره چيزي فراتر از فرد وجود دارد، آن‌گاه ژاور به‌عنوان فرد نمي‌تواند به تمامي نفرين شود، چنان كه ژان والژان- نقطه مقابل ژاور-نمي‌تواند به تمامي ستايش شود. اين دو مانند ديگر «فرد»ها تنها در رابطه ميان يكديگر ساخته مي‌شوند. ويكتور هوگو اثر خود را خاطرات يك روح ناميده بود. اين تعبير درستي در رمانتيسم روح است كه دگرگون مي‌شود. در «بينوايان» پس از آنكه روح ژان والژان به وسيله اسقف بيئن ونو ميري‌يل تسخير مي‌شود، او يكباره دگرگون و درستكار مي‌شود. «در دگرگوني ژان والژان با يك فرايند مواجه نيستيم، راهي پيچ‌درپيچ و پرفراز‌و‌نشيب، ترديدها، تصحيح‌ها، افت‌و‌خيزها- كه او را از خطا دور و به حقيقت نزديك كند- يك چرخش رخ مي‌دهد، يك جابه‌جايي ناگهاني و قطعي».1 بعد از ژان والژان نوبت ژاور است كه تغيير مسير دهد، تغيير روح در ژاور كمتر رمانتيك و بيشتر واقعي است؛ زيرا روح يكباره و تماما تسخير نمي‌شود؛ بلكه تغيير در فرايندي طولاني رخ مي‌دهد؛ زيرا تأمل صورت مي‌گيرد. تأملات ژاور به نتايجي ملموس و واقعي منتهي مي‌شود كه در آن ژاور به تقابل اجتناب‌ناپذير ميان قانون و زندگي پي مي‌برد.

ويكتور هوگو در توصيف ژاور اگرچه مي‌گويد كه ديدنش در بيننده حسي ناخوشايند به وجود مي‌آ‌ورد؛ اما از عظمت روح ژاور نيز مي‌گويد؛ روحي كه در فرايند طولاني- به اندازه يك زندگي پرماجرا- به نهايت خود مي‌رسد. نهايتي كه واقعي است؛ اما غيرواقعي تلقي مي‌شود؛ چون مشابه ندارد. ژاور برايندي از دو حس بسيار ساده و نسبتا خوب است: حسي احترام به مافوق و نفرت‌ از سركشي. جهان ژاور، جهاني ساده‌شده است: در يك طرف جهاني قانونمند و متكي بر سلسله مراتب و در طرف ديگر مجرماني كه قانون را زير پا مي‌گذارند. در‌اين‌ميان او به‌عنوان بازرس تنها اجراكننده قانون است. قانون عبارت است از موادي تدوين‌شده؛ اما فرمال كه بايد زندگي در تماميت خود را با اعمال اراده مشمول خود ساخته و آن را انسجام بخشد.
تقابل قانون به‌مثابه امري غيرطبيعي (فرمال) و زندگي به‌مثابه امري طبيعي تم اصلي رمان «بينوايان» است. در «بينوايان» از همان ابتدا با «انسان حرام» مواجه مي‌شويم. پديده انسان حرام به نظر آگامبن به امپراتوري رم بازمي‌گردد. در امپراتوري رم وقتي فرد جرمي را مرتكب مي‌شد، از جامعه طرد و در پي آن حقوق شهروندي از او باز‌پس گرفته مي‌شد. از‌آن‌پس او به انساني حرام بدل مي‌شود كه اگرچه از قانون طرد مي‌شود؛ اما هم‌زمان مشمول آن نيز مي‌شود. ژان والژان نمونه‌اي از «انسان حرام» است كه به خاطر جرمي كه انجام داده، حقوقي به او تعلق نمي‌گيرد؛ ولي مشمول اعمال قانون مي‌شود. والژان كه در ابتدا به جرم دزديدن قرص ناني زنداني مي‌شود، بار ديگر به جرم اقدام به فرار زنداني مي‌شود و سرانجام بر اثر تكرار جرم، پس از نوزده سال از زندان بيرون مي‌آيد و با دنيايي خصمانه روبه‌رو مي‌شود كه او را به خاطر جرمي كه مرتكب شده و جزاي آن را نيز تحمل كرده، از هر حقوقي حتي ابتدايي‌ترين آن مانند اقامت در مسافرخانه‌اي كه در آن شب را به صبح برساند، منع مي‌كند. به‌همين‌دليل مجبور مي‌شود شب را در خانه اسقف سپري كند. از‌آن‌پس والژان به خاطر ادامه حيات چاره‌اي جز تغيير نام و هويت ندارد. او فرماليته‌بودن قانون را درمي‌يابد، «سروكله‌اش با نام مسيو مادلن دلسوز و غمخوار پيدا مي‌شود و شهردار شهر مونتروي سورمر مي‌گردد و براي شهر رونق و آباداني به ارمغان مي‌آورد و تا حدود امكان بي‌چيزان را ياري مي‌دهد و در حقشان مهرباني مي‌نمايد».2 تغيير هويت با عنوان مسيو مادلن ادامه نمي‌يابد؛ زيرا والژان براي نجات جان آدم بي‌گناهي كه گمان مي‌برند خود او باشد، ناگزير هويت واقعي خود را در دادگاه افشا مي‌كند و قبل از آنكه دستگير شود، ناپديد مي‌شود. در اينجا والژان باز از حقوق خود محروم مي‌شود و مشمول قانون «انسان حرام» مي‌شود كه فاقد هرگونه حقوق شهروندي به حساب مي‌آيد. «انسان حرام» در بينوايان صرفا شامل ژان والژان به‌عنوان زنداني و مجرم سابقه‌دار نمي‌شود؛ بلكه ديگر بينوايان از‌جمله «فانتين» مادر كوزت را نيز در بر مي‌گيرد.
به نظر هوگو زن نيز در بسياري موارد بيرون از قانون قرار مي‌گيرد. «سرگذشت فانتين اين وضعيت را به تصوير مي‌كشد، ابتدا مثل صغير با او رفتار مي‌كنند و سپس مانند جذامي. بعد از آنكه فيليكس تولوميه به امان خدا رهايش كرد و به سراشيبي فرو مي‌غلتد».3 در آن هنگام فانتين كاملا از دايره قانون كنار گذاشته مي‌شود و وقتي بورژواي متشخصي او را دست مي‌اندازد، قانون نه جانب فانتين؛ بلكه جانب باماتابوا- فرد توهين‌كننده- را مي‌گيرد؛ زيرا با شرايطي كه فانتين پيدا كرد، جايي براي دفاع از او باقي نمي‌ماند.
بينوايان صرفا بيان كاستي‌هاي قانون و نمايان‌کردن حيات بي‌مقدار «انسان حرام» كه از شمول قانون كنار گذاشته مي‌شود، نيست؛ بلكه از منظري ديگر تقابل اجتناب‌ناپذير ميان قانون و زندگي است. تقابل قانون و زندگي به يك تعبیر تقابل سمبليك ژاور با بينوايان است، مقصود از بينوايان در اينجا فانتين و والژان است. اولين رودررويي ميان ژاور با فانتين در واقع ميان قانون (ژاور) و زندگي (فانتين به‌مثابه زندگي) رخ مي‌دهد. ژاور با دستگيري مسيو مادلن و افشاي هويت او آخرين اميد فانتين براي ادامه زندگي دخترش كوزت را نقش بر آب مي‌كند و با اين كار «زندگي» او را نابود مي‌كند. ژاور «در‌حالي‌كه كراوات و پيراهن و يقه ژان والژان را محكم مي‌گرفت، به فانتين زل زد و گفت: بهت مي‌گويم كه ديگر آقاي مادلن و آقاي شهردار اصلا وجود ندارند. اين دزد است يك راهزن، يك زنداني سابقه‌دار به اسم ژان والژان براي همين دستگيرش مي‌كنم! حالا فهميدي؟»4 در پي اين رودررويي فانتين مي‌ميرد.
رودررويي ديگر ميان زندگي و قانون ميان والژان و ژاور رخ مي‌دهد. اين رودررويي مركز ثقل رمان است. یک رودررويي كه به يك تعبير مي‌توان آن را رودررويي زندگي با وظيفه‌گرايي كانتي ژاور در نظر گرفت. پس از آنكه ژاور به‌عنوان جاسوس پليس در سنگرهاي شانوروری مي‌رود و دستگير مي‌شود، او با شجاعتي وصف‌ناپذير خود را آماده كشته‌شدن مي‌كند و از شورشيان مي‌خواهد فورا اعدامش كنند. ژاور اين كار را كاملا عادلانه مي‌داند، آنچه ناعادلانه مي‌داند، تعللي است كه صورت مي‌گيرد. وقتي مي‌شنود والژان امتياز كشتن او را مطالبه مي‌كند؛ زير لب مي‌گويد: منصفانه است و وقتي والژان او را نمي‌كشد و آزادش مي‌كند، به زعم تسلطي كه بر خود دارد، جا مي‌خورد، با‌اين‌حال به‌سرعت خود را به مركز پليس مي‌رساند تا گزارش دهد: وظيفه‌‌گرايي‌اش
بي‌حدو‌حصر است.
اما كار ژان والژان تأثير ويران‌كننده خود را بر ژاور مي‌گذارد و از‌آن‌پس جهان ساده و قابل فهم ژاور را پيچيده و غيرقابل فهم مي‌كند. ژاور جهان تازه كشف‌شده را اگرچه درمي‌يابد؛ اما نمي‌پذيرد؛ زيرا بر راز‌و‌رمز پيچيدگي‌هاي آن تسلطي ندارد؛ به‌همين‌دليل به ژان والژان مي‌گويد: «بهتر بود مرا مي‌كشتيد. شما مرا زجر مي‌دهيد».5 پاسخ والژان به وظيفه‌شناسي ژاور چيزي از جنس زندگي است: اگر آدمي بخواهد خوشبخت باشد، نبايد مفهوم وظيفه را بفهمد. ژاور تنها در مواجهه با والژان است كه درمي‌يابد قانون و اخلاق و همين‌طور قانون و زندگي ممكن است نه‌تنها مخالف هم؛ بلكه گاه مقابل هم باشند و به تعبير دقيق‌تر «همه زندگي نمي‌تواند ذيل قانون جمع شود»6.
پي‌‌نوشت‌ها:
1، 3. وسوسه ناممكن، يوسا، ترجمه كاوه ميرعباسي.
2. هوگو، ريچارد بي. گرانت، ترجمه عبدالله توكلي.
4. بينوايان، ويكتور هوگو، ترجمه محمدرضا پارسايار.
5. بينوايان، ويكتور هوگو، ترجمه محسن سليماني.
6. آگامبن.

اگر اين ايده روسويي درست باشد كه «فرد» به‌تنهايي نمي‌تواند مسئول باشد؛ زيرا همواره چيزي فراتر از فرد وجود دارد، آن‌گاه ژاور به‌عنوان فرد نمي‌تواند به تمامي نفرين شود، چنان كه ژان والژان- نقطه مقابل ژاور-نمي‌تواند به تمامي ستايش شود. اين دو مانند ديگر «فرد»ها تنها در رابطه ميان يكديگر ساخته مي‌شوند. ويكتور هوگو اثر خود را خاطرات يك روح ناميده بود. اين تعبير درستي در رمانتيسم روح است كه دگرگون مي‌شود. در «بينوايان» پس از آنكه روح ژان والژان به وسيله اسقف بيئن ونو ميري‌يل تسخير مي‌شود، او يكباره دگرگون و درستكار مي‌شود. «در دگرگوني ژان والژان با يك فرايند مواجه نيستيم، راهي پيچ‌درپيچ و پرفراز‌و‌نشيب، ترديدها، تصحيح‌ها، افت‌و‌خيزها- كه او را از خطا دور و به حقيقت نزديك كند- يك چرخش رخ مي‌دهد، يك جابه‌جايي ناگهاني و قطعي».1 بعد از ژان والژان نوبت ژاور است كه تغيير مسير دهد، تغيير روح در ژاور كمتر رمانتيك و بيشتر واقعي است؛ زيرا روح يكباره و تماما تسخير نمي‌شود؛ بلكه تغيير در فرايندي طولاني رخ مي‌دهد؛ زيرا تأمل صورت مي‌گيرد. تأملات ژاور به نتايجي ملموس و واقعي منتهي مي‌شود كه در آن ژاور به تقابل اجتناب‌ناپذير ميان قانون و زندگي پي مي‌برد.

ويكتور هوگو در توصيف ژاور اگرچه مي‌گويد كه ديدنش در بيننده حسي ناخوشايند به وجود مي‌آ‌ورد؛ اما از عظمت روح ژاور نيز مي‌گويد؛ روحي كه در فرايند طولاني- به اندازه يك زندگي پرماجرا- به نهايت خود مي‌رسد. نهايتي كه واقعي است؛ اما غيرواقعي تلقي مي‌شود؛ چون مشابه ندارد. ژاور برايندي از دو حس بسيار ساده و نسبتا خوب است: حسي احترام به مافوق و نفرت‌ از سركشي. جهان ژاور، جهاني ساده‌شده است: در يك طرف جهاني قانونمند و متكي بر سلسله مراتب و در طرف ديگر مجرماني كه قانون را زير پا مي‌گذارند. در‌اين‌ميان او به‌عنوان بازرس تنها اجراكننده قانون است. قانون عبارت است از موادي تدوين‌شده؛ اما فرمال كه بايد زندگي در تماميت خود را با اعمال اراده مشمول خود ساخته و آن را انسجام بخشد.
تقابل قانون به‌مثابه امري غيرطبيعي (فرمال) و زندگي به‌مثابه امري طبيعي تم اصلي رمان «بينوايان» است. در «بينوايان» از همان ابتدا با «انسان حرام» مواجه مي‌شويم. پديده انسان حرام به نظر آگامبن به امپراتوري رم بازمي‌گردد. در امپراتوري رم وقتي فرد جرمي را مرتكب مي‌شد، از جامعه طرد و در پي آن حقوق شهروندي از او باز‌پس گرفته مي‌شد. از‌آن‌پس او به انساني حرام بدل مي‌شود كه اگرچه از قانون طرد مي‌شود؛ اما هم‌زمان مشمول آن نيز مي‌شود. ژان والژان نمونه‌اي از «انسان حرام» است كه به خاطر جرمي كه انجام داده، حقوقي به او تعلق نمي‌گيرد؛ ولي مشمول اعمال قانون مي‌شود. والژان كه در ابتدا به جرم دزديدن قرص ناني زنداني مي‌شود، بار ديگر به جرم اقدام به فرار زنداني مي‌شود و سرانجام بر اثر تكرار جرم، پس از نوزده سال از زندان بيرون مي‌آيد و با دنيايي خصمانه روبه‌رو مي‌شود كه او را به خاطر جرمي كه مرتكب شده و جزاي آن را نيز تحمل كرده، از هر حقوقي حتي ابتدايي‌ترين آن مانند اقامت در مسافرخانه‌اي كه در آن شب را به صبح برساند، منع مي‌كند. به‌همين‌دليل مجبور مي‌شود شب را در خانه اسقف سپري كند. از‌آن‌پس والژان به خاطر ادامه حيات چاره‌اي جز تغيير نام و هويت ندارد. او فرماليته‌بودن قانون را درمي‌يابد، «سروكله‌اش با نام مسيو مادلن دلسوز و غمخوار پيدا مي‌شود و شهردار شهر مونتروي سورمر مي‌گردد و براي شهر رونق و آباداني به ارمغان مي‌آورد و تا حدود امكان بي‌چيزان را ياري مي‌دهد و در حقشان مهرباني مي‌نمايد».2 تغيير هويت با عنوان مسيو مادلن ادامه نمي‌يابد؛ زيرا والژان براي نجات جان آدم بي‌گناهي كه گمان مي‌برند خود او باشد، ناگزير هويت واقعي خود را در دادگاه افشا مي‌كند و قبل از آنكه دستگير شود، ناپديد مي‌شود. در اينجا والژان باز از حقوق خود محروم مي‌شود و مشمول قانون «انسان حرام» مي‌شود كه فاقد هرگونه حقوق شهروندي به حساب مي‌آيد. «انسان حرام» در بينوايان صرفا شامل ژان والژان به‌عنوان زنداني و مجرم سابقه‌دار نمي‌شود؛ بلكه ديگر بينوايان از‌جمله «فانتين» مادر كوزت را نيز در بر مي‌گيرد.
به نظر هوگو زن نيز در بسياري موارد بيرون از قانون قرار مي‌گيرد. «سرگذشت فانتين اين وضعيت را به تصوير مي‌كشد، ابتدا مثل صغير با او رفتار مي‌كنند و سپس مانند جذامي. بعد از آنكه فيليكس تولوميه به امان خدا رهايش كرد و به سراشيبي فرو مي‌غلتد».3 در آن هنگام فانتين كاملا از دايره قانون كنار گذاشته مي‌شود و وقتي بورژواي متشخصي او را دست مي‌اندازد، قانون نه جانب فانتين؛ بلكه جانب باماتابوا- فرد توهين‌كننده- را مي‌گيرد؛ زيرا با شرايطي كه فانتين پيدا كرد، جايي براي دفاع از او باقي نمي‌ماند.
بينوايان صرفا بيان كاستي‌هاي قانون و نمايان‌کردن حيات بي‌مقدار «انسان حرام» كه از شمول قانون كنار گذاشته مي‌شود، نيست؛ بلكه از منظري ديگر تقابل اجتناب‌ناپذير ميان قانون و زندگي است. تقابل قانون و زندگي به يك تعبیر تقابل سمبليك ژاور با بينوايان است، مقصود از بينوايان در اينجا فانتين و والژان است. اولين رودررويي ميان ژاور با فانتين در واقع ميان قانون (ژاور) و زندگي (فانتين به‌مثابه زندگي) رخ مي‌دهد. ژاور با دستگيري مسيو مادلن و افشاي هويت او آخرين اميد فانتين براي ادامه زندگي دخترش كوزت را نقش بر آب مي‌كند و با اين كار «زندگي» او را نابود مي‌كند. ژاور «در‌حالي‌كه كراوات و پيراهن و يقه ژان والژان را محكم مي‌گرفت، به فانتين زل زد و گفت: بهت مي‌گويم كه ديگر آقاي مادلن و آقاي شهردار اصلا وجود ندارند. اين دزد است يك راهزن، يك زنداني سابقه‌دار به اسم ژان والژان براي همين دستگيرش مي‌كنم! حالا فهميدي؟»4 در پي اين رودررويي فانتين مي‌ميرد.
رودررويي ديگر ميان زندگي و قانون ميان والژان و ژاور رخ مي‌دهد. اين رودررويي مركز ثقل رمان است. یک رودررويي كه به يك تعبير مي‌توان آن را رودررويي زندگي با وظيفه‌گرايي كانتي ژاور در نظر گرفت. پس از آنكه ژاور به‌عنوان جاسوس پليس در سنگرهاي شانوروری مي‌رود و دستگير مي‌شود، او با شجاعتي وصف‌ناپذير خود را آماده كشته‌شدن مي‌كند و از شورشيان مي‌خواهد فورا اعدامش كنند. ژاور اين كار را كاملا عادلانه مي‌داند، آنچه ناعادلانه مي‌داند، تعللي است كه صورت مي‌گيرد. وقتي مي‌شنود والژان امتياز كشتن او را مطالبه مي‌كند؛ زير لب مي‌گويد: منصفانه است و وقتي والژان او را نمي‌كشد و آزادش مي‌كند، به زعم تسلطي كه بر خود دارد، جا مي‌خورد، با‌اين‌حال به‌سرعت خود را به مركز پليس مي‌رساند تا گزارش دهد: وظيفه‌‌گرايي‌اش
بي‌حدو‌حصر است.
اما كار ژان والژان تأثير ويران‌كننده خود را بر ژاور مي‌گذارد و از‌آن‌پس جهان ساده و قابل فهم ژاور را پيچيده و غيرقابل فهم مي‌كند. ژاور جهان تازه كشف‌شده را اگرچه درمي‌يابد؛ اما نمي‌پذيرد؛ زيرا بر راز‌و‌رمز پيچيدگي‌هاي آن تسلطي ندارد؛ به‌همين‌دليل به ژان والژان مي‌گويد: «بهتر بود مرا مي‌كشتيد. شما مرا زجر مي‌دهيد».5 پاسخ والژان به وظيفه‌شناسي ژاور چيزي از جنس زندگي است: اگر آدمي بخواهد خوشبخت باشد، نبايد مفهوم وظيفه را بفهمد. ژاور تنها در مواجهه با والژان است كه درمي‌يابد قانون و اخلاق و همين‌طور قانون و زندگي ممكن است نه‌تنها مخالف هم؛ بلكه گاه مقابل هم باشند و به تعبير دقيق‌تر «همه زندگي نمي‌تواند ذيل قانون جمع شود»6.
پي‌‌نوشت‌ها:
1، 3. وسوسه ناممكن، يوسا، ترجمه كاوه ميرعباسي.
2. هوگو، ريچارد بي. گرانت، ترجمه عبدالله توكلي.
4. بينوايان، ويكتور هوگو، ترجمه محمدرضا پارسايار.
5. بينوايان، ويكتور هوگو، ترجمه محسن سليماني.
6. آگامبن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.