روسيه متحد يا شريک استراتژيک ايران؟
شرق: متحد استراتژيک يا شريک استراتژيک، متحد راهبردي يا شريک و... در مورد رابطه 500 ساله تهران - مسکو اين مفاهيم به سرعت رديف ميشود؛ مفاهيمي در روابط بينالملل که هرکدام تعاريف و ويژگيهاي خاص يک رابطه را تعيين ميکنند. دو کشور همسايه فرازوفرود در ارتباطشان را کم تجربه نکردهاند، اما دستکم در همين 10 سال گذشته ميتوان دگرگوني رابطه دو کشور را به خوبي ديد. افزايش تعداد ملاقات سران دو کشور و وزراي خارجه و معاونانش را ميتوان يکي از پارامترهاي تعيينکننده تلقي کرد و فراتر از آن مشارکت سهساله ايران و روسيه به همراه ترکيه در حل مسئله سوريه را ميتوان يک نماد مهم از افزايش رابطه دو کشور دانست.اما با همه اين همکاريها، از آنجا که رابطه دو کشور بر برخي بدگمانيهاي باقيمانده از سالهاي جنگ جهاني استوار است، برخي جملات و مفاهيم ميتواند موجب تشکيک در سطح يک رابطه شود، اگرچه اين اتفاق نه در اتاقهاي مذاکره رخ ميدهد و نه در اتاق رهبران دو کشور که تعيينکننده سطوح رابطه هستند؛ بلکه فضاي عمومي و افکار عمومي است که عمدتا با يک جمله ملتهب ميشود و با يک جمله منبسط.
اختلافنظر بر سر تلآويو
ماجرا چه بود؟ پنجم بهمن، سرگئي ريابکوف، معاون وزير خارجه روسيه، در مصاحبه با سيانان گفته بود که «روسيه و ايران متحد نيستند؛ فقط با هم در سوريه همکاري دارند». معاون وزير خارجه روسيه ضمن اشاره به اينکه کشورش را نميتوان متحد ايران در سوريه ناميد، بر تعهد کامل روسيه به امنيت اسرائيل تأکيد و اضافه کرد که تهران نيز خود به خوبي از اين امر آگاه است.اين اظهارات زماني اهميت بيشتري پيدا ميکنند که در يک ماه گذشته اسرائيل مدعي حمله به برخي پايگاههاي ايران در سوريه شده بود. تلآويو مدعي شده بود که حمله به پايگاههاي سپاه قدس در سوريه را آغاز کرده است. ايران و روسيه در تلاش هستند تا آرامش را به سوريه بازگردانند، اما اين راهبرد را با يک نقطه اختلاف جدي پيش ميبرند؛ «اسرائيل». ايران به دنبال محدودکردن نقش تلآويو و پيشگيري از عمليات تخريبي اين رژيم در سوريه و منطقه است، اما روسيه رابطه خود را با عنوان دوستي با اسرائيل ادامه ميدهد و حتي تحکيم ميکند. ازهمينرو سرگئي ريابکوف، معاون وزير خارجه روسيه، در مورد اتحاد کشورش با ايران در سوريه ميگويد: «چنين کلماتي را در توصيف شرايطي که با ايران هستيم، استفاده نميکنم».
روسيه «در هيچ شرايطي نميتواند اهميت تدابيري را ناديده بگيرد که کشوري مانند اسرائيل براي تأمين امنيت خود اتخاذ ميکند». «روسيه به تضمين امنيت قوي براي اسرائيل کاملا متعهد است و با اقدامات ايران عليه اسرائيل موافق نيست».
مخاطبان ناراضي
اين سخنان در افکار عمومي ايران، نارضايتيهايي ايجاد کرد؛ مخاطباني که نه در فحواي کلام ريابکوف دنبال دليل بودند و نه در آنچه در صحنه عملياتي سوريه ميگذرد. مخاطبان ناراضي از سرنوشت برجام، مخاطبان ناراضي از آنچه به شکل گردونه در سياست خارجي ايران ميچرخد و گويي دوباره آنها را به نقطه صفر بازميگرداند، اين سخن ريابکوف را نيز مصداقي براي ناموفقبودن رابطه تهران- مسکو تلقي کردند. همينها موجب شد که تعدد ملاقاتهاي وزراي خارجه ايران و روسيه؛ چه بر سر برجام، چه منطقه و سوريه و روابط دوجانبه ناديده گرفته شود و ملاقاتها در سطح سران دو کشور نيز همينطور.اگرچه بايد به افکار عمومي اندکي حق داد که وقتي سياست خارجي در اين سطح به موضوع روزمره و کف خياباني تبديل ميشود، قضاوتهاي اينگونه نيز عجيب نيست.
برداشت حقوقي يا عرفي
بهرام قاسمي، سخنگوي وزارت خارجه ايران، روز دوشنبه در پاسخ به سؤالي در همين زمينه اينگونه توضيح داد: «من تصور دارم که نبايد خيلي با واژگان سياسي کلنجار رفت. واژگان سياسي، از جمله اين لغات معاني خاص خود را در کاربردهاي مشخصي دارند. اگر به واژه متحد از نگاه حقوقي توجه کنيم از اين واژه يک برداشت ميشود و اگر به صورت عرفي نگاه کنيم يک برداشت ديگر و شايد منظور طرف روسي از واژه متحد در اين مصاحبه برداشت حقوقي بوده است و بر اساس اين برداشت، تنها کشوري که امروز متحد روسيه تلقي ميشود کشور بلاروس است و ما با اين مفهوم داراي توافقنامههاي سياسي و امنيتي درازمدت با روسيه نيستيم». سخنگوي وزارت امور خارجه با بيان اينکه برداشت ما از واژه متحد بيشتر برداشت عرفي است، گفت: «ايران و روسيه در قالب دو کشور همکار و همسايه و دو شريک مهم همکاريهاي خوبي در مورد مسائل دوجانبه و همکاريهاي منطقهای و همچنين موضوع مبارزه با تروريسم در سوريه داشتهاند و اين همکاري و همياري را در اهداف مشخصي ادامه ميدهند».
ما شريک استراتژيک هستيم
سفير روسيه در ايران نيز روز گذشته گفتوگويي با تسنيم داشته و در آن مصاحبه دراينباره توضيح ميدهد. «مفهوم کلمه متحد با مفهوم کلمه شريک تفاوت دارد. به نظر ما از لحاظ حقوقي، متحد به معناي متحد نظامي است؛ مثلا روسيه طبق قراردادي که در سال 1992 در تاشکند ازبکستان به امضا رسيده با پنج کشور مشترکالمنافع شامل بلاروس، ارمنستان، قزاقستان، تاجيکستان و قرقيزستان متحد نظامي است. يا بهطور مثال اعضاي پيمان ناتو هم متحد نظامي هستند؛ بنابراین از لحاظ حقوقي چون بين ايران و روسيه قراردادي [نظامي] وجود ندارد، ما متحد نيستيم. درعينحال ما شريک استراتژيک هستيم؛ ازجمله درخصوص مبارزه با دشمن مشترکمان که تروريسم، داعش، جبههالنصره که الان تغيير نام داده است به هيئت تحريرالشام. ما از اين نوع همکاري با جمهوري اسلامي ايران در سوريه، البته نهفقط در سوريه، بينهايت راضي هستيم و اين نوع همکاري را هم در چارچوب همکاريهاي دوجانبه و هم بهصورت سهجانبه در فرمت روند آستانه و در همکاري با دوستان ترکمان، ادامه خواهيم داد. مخالفان ما تلاش ميکنند که در روابط ايران و روسيه شکاف ايجاد کنند و آنها [در اين زمينه] موفق نخواهند بود».او
همچنين اين را ميگويد که «ما خيلي تعجب کرديم که اين مصاحبه آقاي ريابکوف با سيانان به چنين هياهوهايي منجر شد؛ چون هيچ تغييري در روابط استراتژيک بين ايران و روسيه اتفاق نيفتاده است». سفير روسيه در ايران در پاسخ به اين سؤال که «اظهارات آقاي ريابکوف در نفي و رد همکاري با ايران نبود؟» نيز پاسخ داد «بههيچوجه. حرفهاي ايشان را تحريف کردند و اين کار را بهصورت هدفمند انجام دادند. کساني که اين کار را ميکنند، مخالفان ايران و روسيه در غرب هستند و آنها نميخواهند همکاري نزديک و تنگاتنگی بين تهران و مسکو ادامه پيدا کند».يک سال پيش ولادیمير پوتين اظهارنظري داشت که نشاندهنده سطح رابطه دو کشور بود. او گفته بود «ايران متحد استراتژيک روسيه است درحاليکه اسرائيل تنها دوست ماست». او قبلا هم اين رابطه را «راهبردي» توصيف کرده بود. علياکبر ولايتي، مشاور بينالملل مقام معظم رهبري نيز دراينباره به نقل از رهبري گفته بود: «مقام معظم رهبري به رابطه ايران و روسيه به عنوان رابطهاي راهبردي از ديرباز نگاه ميکنند و سياست ايران تحت اشراف رهبري دنبال ميشود. آقاي پوتين هم اين اعتقاد را دارد. خود آقاي پوتين طبق آماري که داشتند،
گفتند که در چهارماهه اول سال 2018، ميزان تبادلات تجاري بين دو کشور 36 درصد افزايش داشته است».
همه به دنبال متحد
رابطه تهران- مسکو هرچه که باشد، از سطوح پيشين در همه اين 500ساله افزايش يافته و اين را بايد دستاورد دستگاه ديپلماسي دانست. در دنياي آشوبزده فعلي هرکسي به دنبال جذب متحد براي خود است، ايران و روسيه نيز از اين قاعده مستثنا نيستند؛ تنها هرکسي که دراينباره برنامه دقيقتري داشته باشد، موفقتر است.
شرق: متحد استراتژيک يا شريک استراتژيک، متحد راهبردي يا شريک و... در مورد رابطه 500 ساله تهران - مسکو اين مفاهيم به سرعت رديف ميشود؛ مفاهيمي در روابط بينالملل که هرکدام تعاريف و ويژگيهاي خاص يک رابطه را تعيين ميکنند. دو کشور همسايه فرازوفرود در ارتباطشان را کم تجربه نکردهاند، اما دستکم در همين 10 سال گذشته ميتوان دگرگوني رابطه دو کشور را به خوبي ديد. افزايش تعداد ملاقات سران دو کشور و وزراي خارجه و معاونانش را ميتوان يکي از پارامترهاي تعيينکننده تلقي کرد و فراتر از آن مشارکت سهساله ايران و روسيه به همراه ترکيه در حل مسئله سوريه را ميتوان يک نماد مهم از افزايش رابطه دو کشور دانست.اما با همه اين همکاريها، از آنجا که رابطه دو کشور بر برخي بدگمانيهاي باقيمانده از سالهاي جنگ جهاني استوار است، برخي جملات و مفاهيم ميتواند موجب تشکيک در سطح يک رابطه شود، اگرچه اين اتفاق نه در اتاقهاي مذاکره رخ ميدهد و نه در اتاق رهبران دو کشور که تعيينکننده سطوح رابطه هستند؛ بلکه فضاي عمومي و افکار عمومي است که عمدتا با يک جمله ملتهب ميشود و با يک جمله منبسط.
اختلافنظر بر سر تلآويو
ماجرا چه بود؟ پنجم بهمن، سرگئي ريابکوف، معاون وزير خارجه روسيه، در مصاحبه با سيانان گفته بود که «روسيه و ايران متحد نيستند؛ فقط با هم در سوريه همکاري دارند». معاون وزير خارجه روسيه ضمن اشاره به اينکه کشورش را نميتوان متحد ايران در سوريه ناميد، بر تعهد کامل روسيه به امنيت اسرائيل تأکيد و اضافه کرد که تهران نيز خود به خوبي از اين امر آگاه است.اين اظهارات زماني اهميت بيشتري پيدا ميکنند که در يک ماه گذشته اسرائيل مدعي حمله به برخي پايگاههاي ايران در سوريه شده بود. تلآويو مدعي شده بود که حمله به پايگاههاي سپاه قدس در سوريه را آغاز کرده است. ايران و روسيه در تلاش هستند تا آرامش را به سوريه بازگردانند، اما اين راهبرد را با يک نقطه اختلاف جدي پيش ميبرند؛ «اسرائيل». ايران به دنبال محدودکردن نقش تلآويو و پيشگيري از عمليات تخريبي اين رژيم در سوريه و منطقه است، اما روسيه رابطه خود را با عنوان دوستي با اسرائيل ادامه ميدهد و حتي تحکيم ميکند. ازهمينرو سرگئي ريابکوف، معاون وزير خارجه روسيه، در مورد اتحاد کشورش با ايران در سوريه ميگويد: «چنين کلماتي را در توصيف شرايطي که با ايران هستيم، استفاده نميکنم».
روسيه «در هيچ شرايطي نميتواند اهميت تدابيري را ناديده بگيرد که کشوري مانند اسرائيل براي تأمين امنيت خود اتخاذ ميکند». «روسيه به تضمين امنيت قوي براي اسرائيل کاملا متعهد است و با اقدامات ايران عليه اسرائيل موافق نيست».
مخاطبان ناراضي
اين سخنان در افکار عمومي ايران، نارضايتيهايي ايجاد کرد؛ مخاطباني که نه در فحواي کلام ريابکوف دنبال دليل بودند و نه در آنچه در صحنه عملياتي سوريه ميگذرد. مخاطبان ناراضي از سرنوشت برجام، مخاطبان ناراضي از آنچه به شکل گردونه در سياست خارجي ايران ميچرخد و گويي دوباره آنها را به نقطه صفر بازميگرداند، اين سخن ريابکوف را نيز مصداقي براي ناموفقبودن رابطه تهران- مسکو تلقي کردند. همينها موجب شد که تعدد ملاقاتهاي وزراي خارجه ايران و روسيه؛ چه بر سر برجام، چه منطقه و سوريه و روابط دوجانبه ناديده گرفته شود و ملاقاتها در سطح سران دو کشور نيز همينطور.اگرچه بايد به افکار عمومي اندکي حق داد که وقتي سياست خارجي در اين سطح به موضوع روزمره و کف خياباني تبديل ميشود، قضاوتهاي اينگونه نيز عجيب نيست.
برداشت حقوقي يا عرفي
بهرام قاسمي، سخنگوي وزارت خارجه ايران، روز دوشنبه در پاسخ به سؤالي در همين زمينه اينگونه توضيح داد: «من تصور دارم که نبايد خيلي با واژگان سياسي کلنجار رفت. واژگان سياسي، از جمله اين لغات معاني خاص خود را در کاربردهاي مشخصي دارند. اگر به واژه متحد از نگاه حقوقي توجه کنيم از اين واژه يک برداشت ميشود و اگر به صورت عرفي نگاه کنيم يک برداشت ديگر و شايد منظور طرف روسي از واژه متحد در اين مصاحبه برداشت حقوقي بوده است و بر اساس اين برداشت، تنها کشوري که امروز متحد روسيه تلقي ميشود کشور بلاروس است و ما با اين مفهوم داراي توافقنامههاي سياسي و امنيتي درازمدت با روسيه نيستيم». سخنگوي وزارت امور خارجه با بيان اينکه برداشت ما از واژه متحد بيشتر برداشت عرفي است، گفت: «ايران و روسيه در قالب دو کشور همکار و همسايه و دو شريک مهم همکاريهاي خوبي در مورد مسائل دوجانبه و همکاريهاي منطقهای و همچنين موضوع مبارزه با تروريسم در سوريه داشتهاند و اين همکاري و همياري را در اهداف مشخصي ادامه ميدهند».
ما شريک استراتژيک هستيم
سفير روسيه در ايران نيز روز گذشته گفتوگويي با تسنيم داشته و در آن مصاحبه دراينباره توضيح ميدهد. «مفهوم کلمه متحد با مفهوم کلمه شريک تفاوت دارد. به نظر ما از لحاظ حقوقي، متحد به معناي متحد نظامي است؛ مثلا روسيه طبق قراردادي که در سال 1992 در تاشکند ازبکستان به امضا رسيده با پنج کشور مشترکالمنافع شامل بلاروس، ارمنستان، قزاقستان، تاجيکستان و قرقيزستان متحد نظامي است. يا بهطور مثال اعضاي پيمان ناتو هم متحد نظامي هستند؛ بنابراین از لحاظ حقوقي چون بين ايران و روسيه قراردادي [نظامي] وجود ندارد، ما متحد نيستيم. درعينحال ما شريک استراتژيک هستيم؛ ازجمله درخصوص مبارزه با دشمن مشترکمان که تروريسم، داعش، جبههالنصره که الان تغيير نام داده است به هيئت تحريرالشام. ما از اين نوع همکاري با جمهوري اسلامي ايران در سوريه، البته نهفقط در سوريه، بينهايت راضي هستيم و اين نوع همکاري را هم در چارچوب همکاريهاي دوجانبه و هم بهصورت سهجانبه در فرمت روند آستانه و در همکاري با دوستان ترکمان، ادامه خواهيم داد. مخالفان ما تلاش ميکنند که در روابط ايران و روسيه شکاف ايجاد کنند و آنها [در اين زمينه] موفق نخواهند بود».او
همچنين اين را ميگويد که «ما خيلي تعجب کرديم که اين مصاحبه آقاي ريابکوف با سيانان به چنين هياهوهايي منجر شد؛ چون هيچ تغييري در روابط استراتژيک بين ايران و روسيه اتفاق نيفتاده است». سفير روسيه در ايران در پاسخ به اين سؤال که «اظهارات آقاي ريابکوف در نفي و رد همکاري با ايران نبود؟» نيز پاسخ داد «بههيچوجه. حرفهاي ايشان را تحريف کردند و اين کار را بهصورت هدفمند انجام دادند. کساني که اين کار را ميکنند، مخالفان ايران و روسيه در غرب هستند و آنها نميخواهند همکاري نزديک و تنگاتنگی بين تهران و مسکو ادامه پيدا کند».يک سال پيش ولادیمير پوتين اظهارنظري داشت که نشاندهنده سطح رابطه دو کشور بود. او گفته بود «ايران متحد استراتژيک روسيه است درحاليکه اسرائيل تنها دوست ماست». او قبلا هم اين رابطه را «راهبردي» توصيف کرده بود. علياکبر ولايتي، مشاور بينالملل مقام معظم رهبري نيز دراينباره به نقل از رهبري گفته بود: «مقام معظم رهبري به رابطه ايران و روسيه به عنوان رابطهاي راهبردي از ديرباز نگاه ميکنند و سياست ايران تحت اشراف رهبري دنبال ميشود. آقاي پوتين هم اين اعتقاد را دارد. خود آقاي پوتين طبق آماري که داشتند،
گفتند که در چهارماهه اول سال 2018، ميزان تبادلات تجاري بين دو کشور 36 درصد افزايش داشته است».
همه به دنبال متحد
رابطه تهران- مسکو هرچه که باشد، از سطوح پيشين در همه اين 500ساله افزايش يافته و اين را بايد دستاورد دستگاه ديپلماسي دانست. در دنياي آشوبزده فعلي هرکسي به دنبال جذب متحد براي خود است، ايران و روسيه نيز از اين قاعده مستثنا نيستند؛ تنها هرکسي که دراينباره برنامه دقيقتري داشته باشد، موفقتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.