داستانی از فریدون عموزادهخلیلی
لطیف
از سمت نیزارها بود. گاهی با نسیم صبحگاهی از سمت نیزارها میآمد. گاهی با باد سوزان ظهر از طرف خاکریزها و گاهی با رطوبت غروب از سمت شط میآمد...
گاهی به صدای زنبورک شبیه بود، نه یک زنبورک یا دو تا یا بیشتر؛ به صدای هزار تا زنبورک شبیه بود که همزمان ریو ریو، ریو ریو میکردند یا هزار تا تار، سنتور، قیچک یا یک ساز دیگر که نمیدانستیم چیست... اما بود. همیشه بود، حتی وسط سوت کشیده خمپارهها یا وسط هیاهوی خمسه خمسهها یا غرش انفجاری میراژها...
همیشه حس میکردی هست این صدا که معلوم نبود از کجاست. گاهی نزدیک بود و گاهی دور، گاهی همین بغل گوشمان بود، تو سنگرها و خاکریز و لابهلای ترق توروق لودرها و جیپها و تویوتاپانکیها، گاهی پشت تپه خارپشتی و گاهی هزار سنگر آنطرفتر... از کجابودنش مهم نبود، دوربودنش، نزدیکبودنش، اینطرف نیزار یا آن طرف خاکریزبودنش مهم نبود. مهم، بودنش بود. اینکه بود. اینکه همیشه بود. وقت و بیوقت بود. شب بود، صبح بود، غروب بود، کله سحر بود، صلات ظهر بود. حتی زیر صدای اذان...
- استغفرالله، باز این پدرصلواتی دیمبول دامبولشو کوک کرد موقع اذون.
عباس کفری بود. همیشه خدا کفری بود، رو همین حساب بود که بهش میگفتند کفری.
- چه عیبی داره حاج عباس؟ فکر کن موزیک متن دُعاس...
بلد بود میثم چطوری کفر عباس را درآورد.
- موزیک متن دعا؟ دست شما درد نکنه داش میثم! روزی که حاج عباست گرای اینو گرفت و دو تا گوله خرجش کرد، میفهمی عیبش چیه.
و راه افتاد سمت نیزارها که خیال میکرد از آنجاست که صدا میآید.
- حالا چرا اونور میری، صدا که از طرف تپه خارپشتیه. گوشاتو مسواک زدی حاج عباس؟
عباس برگشت طرف میثم. یواش گفتم: «چیکار داری میثم؟ خوشت میآد کفریش کنی...»
- امدادگر! امدادگر!
صدا از وسط قرارگاه بود. یکی را رودست آورده بودند و چند نفر دورش حلقه زده بودند.
- کیه یعنی؟
من گفتم و با میثم دویدم طرف زخمی. حالا صدا خاموش شده بود، صدای ساز یا زنبورک یا هرچی خاموش شده بود. عباس اما هنوز آنجا ایستاده بود و این پا آن پا میکرد.
- کجاست این لطیف؟ مسعود، کجاست این لطیف؟
- این بنده خدا امدادگر میخواد، کجاست لطیف؟ امدادگر کجا گذاشته رفته؟
لطیف همیشه بود، همیشه همین دوروبر بود لطیف.
- همین دوروبره حتما، من میرم وسایل امدادگریشو میآرم. تو ساکشه لابد.
دویدم طرف سنگر. پوتینهایم را در نیاوردم. دوزانو رفتم تو. لطیف وسواس داشت، زیاد نه، کم؛ همین قدر که با پوتین نرویم روی پتو. نمیگفت، ولی چشمهایش داد میزد که خوشش نمیآید. کیسهاش گوشه سنگر بود. دوزانو نشستم بالا سر کیسهاش. کیسه بزرگ کنفی خاکی رنگش... کیسه لطیف... من بالا سر کیسه لطیف نشسته بودم و میخواستم گره بافه رنگی ترکمنیاش را باز کنم... دستم خشک ماند. همانطور تو هوا خشک ماند، یک وجبی ریسمانِ گره خورده خشک ماند...
گنج نداشت کیسه لطیف. گنج نبود توش، کوزه زیرخاکی نبود، نقشههای سری، مین ضدتانک، آرپیجی نبود، هیچی، هیچی نبود... ولی مثل یک گنج باهاش تا میکرد لطیف.
سر کیسهاش که میرفت، حواسش بود کسی دوروبرش نباشد. خب من هم با اینکه همسنگریاش بودم گیرم همسنگری 15 روزهاش بودم، میفهمیدم که این جور موقعها باید بروم بیرون. نمیگفت؛ هیچ وقت نمیگفت. بکن نکن را نمیگفت هیچ وقت. ولی از چشمهای ترسخورده بادامیاش میفهمیدم که باید بروم. و میرفتم که خوش باشد، با کیسه کنفی خاکیاش و آن قلمبه مرموزی که توی کیسهاش داشت و همیشه آدم را وسوسه میکرد برای دیدنش.
- چی شد این امدادگر؟ این برادر شهید شد رفت...
دوباره یکی داد زد وسط قرارگاه و باد صدایش را آورد یا خیال کردم داد زده، یا خیال کردم باد صدایش را آورده...
هر چه بود دیگر نمیشد این گره لعنتی را باز نکنم و باند و بتادین و هزار کوفت و زهرمار امدادی دیگر را ازش در نیاورم. شوخی نبود، جان یک رزمنده در خطر بود. گیرم یک نمه کنجکاوی هم قاتیاش بود، گیرم یک خروار فضولی هم داشت مرا میکشت. حالا موقعش بود که این توده فضولی تلنبارشده یکماهه سر باز کند و خلاصم کند.
سر گره بافه را باید میگرفتم لای انگشتهایم و خلاص!
بافه را کشیدم؛ کشیده بودم یا نه، که سنگر قرومبید، قرمبیدن انفجار یک خمپاره در دوقدمیات.
- نه! دست نزن بهش مسعود!
خشک، خشکی، خشکیدگی؛ یک خروار خشکیدگی ریخت رو سروهیکلم. دستم خشک شد، لبهایم خشک شد، گلویم خشک شد و زبانم خشکید و چسبید ته حلقم. لطیف آمد جلو. آن ترسخوردگی همیشه دیگر توی چشمهایش نبود فقط، توی تمام صورتش بود، روی لبهایش که داشت میلرزید. رفتم عقب. نمیشد نروم. نمیشد مات سر جایم بایستم و بروبر به آن چشمها که حالا چشمهای یک پلنگ وحشی بود، نگاه کنم.
- به کیسه من هیچوقت دست نزن مسعود...
بعد یکدفعه صدایش آرام شد، نرم شد، فید شد و آن چشمهای وحشی رفت و به جایش همان چشمهای رام و نجیب برگشت، چشمهای نجیب و ترسخورده مخملی همیشه لطیف!
لطیف! ... با هیکل لاغرمردنی، با موهای مشکی لَخت که همینطور مثل یال شانه کرده اسب ترکمن ریخته بود رو گردنش، با چشمهای بادامی ترکمنی؛ گیرم بادام تلخ و غمگین و ترسخورده و مشکی، که همیشه نمیفهمیدی دارد میخندد یا شرمنده است یا مرطوب، یا اینکه دودو میزند و سرگردان است. سرگردان بود و نبود. تو خودش بود بیشتر لطیف. تو این 15 روز، مشکل، 15 جمله حرف زده باشد. حرف نمیزد، غر نمیزد، شبها خروپف حتی نمیکرد. آنقدر آرام میخوابید که فکر میکردی نیست، یا مرده، یا لااقل نفس نمیکشد... نفس نمیکشید وقتی گفتم: « ااِ الطیف! این ناخونا چیه لطیف؟ چرا ناخونتو نمیگیری پس؟»
ناخنهای دست راستش بلند بود. انگشتهایش را که کشیده بود و باریک و بلند، جمع کرد تو مشتش و ناخنهایش را پنهان کرد تو همدیگر، که لابد چیزی نپرسم. نپرسیدم ازش که پس چرا این ناخناتو نمیگیری؟ که این سوسولبازیا بهت نمیآد لطیف! که اگه یکی مثل عباس ببیندت میدونی چه شعرووری کوک میکنه پشت سرت؟ نمیخواست کسی شعروور پشت سرش کوک کند. بعد از آن دیگر کسی انگشتهایش را ندید. حتی من که همسنگریاش بودم. همه انگشتهایش را پوشانده بود، با یک دستکش پرستاری که لابد از تو بساط امدادگریاش پیدا کرده بود... حتم ناخنهایش را نگرفته بود لطیف؛ نخواسته بود بگیرد...
مچش را من گرفتم. یعنی نگرفتم. نرفته بودم که بگیرم. دلدلکنان داشتم میرفتم سمت نیزار، یا نه میرفتم سمت تپه خارپشتی، که صدا آمد، باز صدا آمد... درینگ درینگ دیدیرینگدان... درینگ درینگ... ایستادم. گوش تیز کردم. باد بازیاش گرفته بود، گاهی صدا را از سمت نیزار میآورد و گاهی از سمت تپه خارپشتی. ولی نمیشد که از هر دو طرف باشد. یکی بود، حتما یکجا بود. کرمم گرفت تهتویش را دربیاورم، باید مچش را میگرفتم، مچ صدا را باید میگرفتم. این باد جفنگِ دیوانه اما نمیگذاشت. هی چپ و راست میشد، شرقی غربی میشد، شمالی جنوبی میشد و دور خودش میچرخید و مرا دست میانداخت. دل زدم به دریا و رفتم سمت نیزار. میان نیزار، صدمتر، 200 متر وسط نیزار، همان جای کچلی نیزار، همانجا که بوی لجن و تعفنش تا مغزت را میسوزاند، آنجا بود لطیف. اول کیسهاش را دیدم که سایه نیها هاشورزده بود رویش، بعد دستکهایش را دیدم که روی کیسهاش افتاده بود و بعد دوتار ترکمنیاش را که گذاشته بود، روی پایش و دلنگ دلنگ میزد و میخواند... بلند نمیخواند. آنقدر بلند نمیخواند که از دور بشنوی، باید همان جا میبودی، در دو متریاش، تا بشنوی چه صدای خوبی
دارد لطیف!
لو رفت لطیف. فرداش لو رفت لطیف.
من لوش ندادم. لوش نمیدادم. کاری نکرده بود که لوش بدم... پس کی لوش داده بود که حالا رگهای گردن عباس اینطور برآمده بود و اینطور لبهایش میلرزید و عربده میزد و میرفت سمت نیزار. غروب بود، یا نه شب بود، سر شب بود انگار، که دارارینگ دارارینگ صدا آمد. من اول شنیدم و دلم ریخت. به روی خودم ولی نیاوردم. کاری از دست من اما برنمیآمد؛ صدا را همه شنیده بودند. حتی مهران که کرتر از همهمان بود و یک گوشش رفته بود؛ یعنی نرفته بود. گوشش سر جایش بود، پردهاش پاره شده بود. آن یکیاش صداها را خشدار میفهمید، خودش میگفت خشدار میفهمد.
صدا با باد آمد. بدیاش این بود که باد، این باد جفنگ، حالا سربهراه شده بود. دیوانهبازی درنمیآورد، گیج نمیزد. از چپ و راست و شمال و جنوب شلتاق نمیکرد. صاف از سمت نیزار میآمد، با صدای دوتار و یک زمزمه آرام. صدای زمزمهاش هم زیر صدای ساز بود. نوایی نوایی... لابد بلندتر میخواند، لابد حواسش نبود که دوروبر چه خبر است یا به سیم آخر زده بود... به سیم آخر میزد لطیف؟- دمش گرم، چه دبش هم میزنه، کیه یعنی؟ ... تو دستهمون اینجوریشم داشتیم؟
باز کرمش گرفته بود میثم. چشمکی به من زد و گفت: میگم اخوی، نکنه عروج کردیم تو بهشت، خودمون خبر نداریم. میشنوی؟ میشنوی حاج عباس؟ حتما صدای دلنگ دلنگ بزنبکوب حوریای بهشتییه.
مهرانگفت: پس کو حوریاش؟
عباس را کاردش میزدی، خونش در نمیآمد.
- حوری؟ به همین خیال باشین، این صدایی که من میشنوم، اصل جهندمه. هم فیها خالدون جهندمه... نمیشنوین بوی لجنِ جهن...
که دیدیمش. همانجا، میان نیها، همانطور، اول کیسهاش را دیدیم که زیر سایهروشن غروب، خطخطی شده بود. بعد دستکشها را که روی کیسه افتاده بود و بعد خودش را که دوتارش را گرفته تو بغلش و زخمه میزد و میخواند... نوایی نوایی...
- بابا اینکه آقا لطیف خودمونه.
عباس را هیچوقت اینطور وحشی ندیده بودم... با مشتهای گرهکرده خیز برداشت طرف لطیف.
- بدش به من اون زنگولکِ شیطونو!
لطیف ساز را گرفت توی بغلش و خیمه زد روش. حالا باید عباس اول با مشت میکوبید وسط فرق لطیف تا بتواند ساز را بگیرد. نزد اما؛ مشتش را باز کرد و دستش را برد طرف ساز. لطیف یک قدم عقب رفت.
عباس عربده زد: میگم بدش به من اون جرثومه شیطونو!
لطیف یک قدم دیگر عقب رفت و یکدفعه،تر و فرز ژ-3اش را از توی کیسهاش بیرون کشید و گرفت طرف عباس. عباس خشکش زد. لطیف اما نفسنفس میزد. انگار اسبی که هزار کیلومتر دویده باشد.
- نیا جلو! من شوخی ندارم... ما میگیم مرد خوب یعنی خوب، تفنگ خوب، دوتار خوب... مرد ترکمن سر دوتارش با هیشکی شوخی نداره.
عباس خندید. تلخ خندید و برگشت نگاه کرد به ما و دوباره پقی خندید:
- این بچه قرتی رو ببین! ... شوخی جدو آبادته، شوخی این ماسماسکِ آلت شیطونه.
و یک قدم دیگر جلو گذاشت. لطیف تتق گلنگدن را کشید.
عباس میخکوب شد. لبخند نیمهکاره روی لبش ماسید. رنگش بفهمینفهمی برگشت و سفید شد. میثم دست عباس را گرفت. وقت لودگی نبود دیگر. هیچوقت، هیچکس لطیف را اینطوری ندیده بود.
- چهکارش داری حاجی؟
دیگر نمیشد بایستد عباس. باید برمیگشت. برگشت عباس.
- دارم برات آقا لطیف.
و رفت.
خوب شد لطیف نگاهمان نکرد. خوب شد چشم در چشممان نشد. نمیشد چشم در چشمش بشویم. چشمهایمان گیج و گنگ بود، ذهنمان گیج و گنگ بود. خودمان گیج و گنگ بودیم همه... لطیف اما انگار نه انگار. آرام، به آرامش یک سایه، سازش را گذاشت توی کیسهاش. تمام شد. انگار همانجا تمام شد. انگار همانجا صدا، آن صدای 15روزه که همیشه همهجا بود، تو نیزار، پشت تپه خارپشتی، لابهلای خاکریزها و سنگرها، میان صدای باد و خمپاره و میراژ... همانجا تهنشین شد توی کیسه لطیف؛ یا دفن شد وسط کچلی نیزار که بوی لجن میداد.
**************
لطیف اما همان لطیف بود. با همان چشمها که نه غمگینتر بودند، نه برقشان بیشتر شده بود، نه شرمندهتر بودند، نه دلخورتر... همان، همان بود. با همان تکجملههایش با من - که تازه همسنگریاش بودم... و هنوز حتمی میرفت همان جا، در آن دایره کچل نیزار. اگر میرفت، که حتمی میرفت ساز نمیزد دیگر... صدای ساز از همه قرارگاه رفته بود. باد میآمد هنوز، ولی از سمت نیزار که میآمد، صدای خشخش با خودش میآورد، از سمت خاکریز و تپه خارپشتی که میآمد، صدای هوهو و نوحه را میآورد و از سمت شط که میآمد، صدای شرشر خسته و آرام و کسل رود را میآورد.
گاهی فکر میکردم اگر هم کرده باشد، با آن عشقی که داشت حتمی برایش نشان مزار گذاشته است و گاهی فکر میکردم حتی یک موقعهایی که کسی حواسش نیست، میرود و آرام نوایی نواییاش را زمزمه میکند روی مزار سازش.
چندبار زدم که همین را بپرسم، نپرسیدم اما. من لعنتی نپرسیدم؛ نمیشد بپرسم. نپرسیدم تا شب عملیات که دیگر فرصت پرسیدن نبود.
- یه وصیت دارم آقا مسعود.
شوخی میکرد حتما. به قیافهاش نمیخورد اهل وصیت مصیت باشد. دلم ولی بیهوا ریخت. جوابش را ندادم. برگشتم طرف کولهپشتیام و مشغولش شدم. شب عملیات خیلی جای حرفزدن نبود. آن هم با لطیف. که اگر هم میخواستم چیزی بگویم، دیگر نمیتوانستم. یعنی نمیشد. نه میشد به چشمهایی که یک هفته بود نتوانسته بودم نگاهشان کنم، نگاه کنم و نه میشد به وصیتش که نمیدانم چی بود گوش کنم. لطیف ولی کاری نداشت به نگاه کردن یا نکردن من، به گوش کردن یا نکردن من...
- این ساک من...
ساک؟ ساک لطیف؟ ... یعنی همان ساک برزنتی خاکی پراز خرت و پرت ته سنگر؟ ... حالا دلم میخواست برگردم ببینم چی میخواهد بگوید. برنگشتم. فقط زیرچشمی نگاهش کردم. نمیشد نگاهش نکنم.
- این ساک منو کسی باز نکنه.
حالا دیگر برگشتم. نمیشد برنگردم. اما چیزی نگفتم. نمیشد چیزی بگویم.
- کسی بازش نکنه... همینجوری ببرین بدین خونهام اگه برنگشتم...
حالا دیگر نمیشد چیزی نگویم.
- خونه ات؟
- آره... گنبد... داشلیبرون...
غروب بود که رسیدم. از غروب گذشته. حتی بفهمینفهمی سایه شب پهن شده بود روی سرِ داشلی برون. در آهنی زنگزدهای بود. آبیرنگورورفتهاش زیر نور زرد چراغ، به خاکستری یا قهوهای یا یک رنگ چرند دیگر میزد. زنگشان خراب بود لعنتی! حیاطشان لابد از این حیاطهای بزرگ روستایی بود که صدای مشت کوبیدنم را نشنیدند.
دولا شدم سنگی بردارم که در باز شد. پسری بود، لابد برادرش، پسرش که نبود حتما. و دختر کوچک شرمزدهای که از پشت شانه پسرک سرک میکشید. ساک را دادم به پسر.
- ساک آقا لطیف.
پسر ساک را با ذوق گرفت، سبک سنگینش کرد، لابد که مطمئن شود مال لطیف است و به دختر گفت: مال داداش لطیفه... خودش کی میآد؟
از من پرسید. من اما جوابش را ندادم. نمیشد که بدهم. کسی از درون خانه فریاد زد، یا خیال کردم فریاد زده: کیه گلپری؟
دیگر نماندم. نمیشد بمانم.
هنوز توی کوچهها بودم که صدا آمد. یا خیال کردم آمده. همان صدا بود. حتم دارم همان صدا بود. قسم میخورم که همان صدا بود که با نسیم ملایم شبانگاهی از دریا میآمد یا به دریا میرفت و قاتی میشد با زمزمهای که با ساز میخواند یا در جای دیگری میخواند یا خیال میکردم میخواند: نوایی نوایی...
همان بود. یا خیال میکردم همان است. یا خیال میکردم باید همان باشد که از سمت نیزار میآمد یا از پشت تپه خارپشتی یا از طرف شط...
**************
سازش را لطیف نمیدانم کجا پنهان کرده بود. حتم داشتم دیگر توی کیسهاش نیست. میفهمیدم که نیست. از قلمبه کیسهاش میفهمیدم که دیگر نبود. گاهی فکر میکردم شاید دفنش کرده باشد.گاهی فکر میکردم اگر هم کرده باشد، با آن عشقی که داشت حتمی برایش نشان مزار گذاشته است و گاهی فکر میکردم حتی یک موقعهایی که کسی حواسش نیست، میرود و آرام نوایی نواییاش را زمزمه میکند روی مزار سازش.
چندبار زدم که همین را بپرسم، نپرسیدم اما. من لعنتی نپرسیدم؛ نمیشد بپرسم. نپرسیدم تا شب عملیات که دیگر فرصت پرسیدن نبود.
- یه وصیت دارم آقا مسعود.
شوخی میکرد حتما. به قیافهاش نمیخورد اهل وصیت مصیت باشد. دلم ولی بیهوا ریخت. جوابش را ندادم. برگشتم طرف کولهپشتیام و مشغولش شدم. شب عملیات خیلی جای حرفزدن نبود. آن هم با لطیف. که اگر هم میخواستم چیزی بگویم، دیگر نمیتوانستم. یعنی نمیشد. نه میشد به چشمهایی که یک هفته بود نتوانسته بودم نگاهشان کنم، نگاه کنم و نه میشد به وصیتش که نمیدانم چی بود گوش کنم. لطیف ولی کاری نداشت به نگاه کردن یا نکردن من، به گوش کردن یا نکردن من...
- این ساک من...
ساک؟ ساک لطیف؟ ... یعنی همان ساک برزنتی خاکی پراز خرت و پرت ته سنگر؟ ... حالا دلم میخواست برگردم ببینم چی میخواهد بگوید. برنگشتم. فقط زیرچشمی نگاهش کردم. نمیشد نگاهش نکنم.
- این ساک منو کسی باز نکنه.
حالا دیگر برگشتم. نمیشد برنگردم. اما چیزی نگفتم. نمیشد چیزی بگویم.
- کسی بازش نکنه... همینجوری ببرین بدین خونهام اگه برنگشتم...
حالا دیگر نمیشد چیزی نگویم.
- خونه ات؟
- آره... گنبد... داشلیبرون...
**************
داشلی برون دور بود. از من خیلی دور بود. با این ساک برزنتی که میبردم، دورتر میشد. با آن قلمبه عزیز گمشده که نمیدانستم توی ساک هست یانه؟ ... یا میدانستم و نمیخواستم به رویم بیاورم، دورتر میشد. با همین وصیتی که فکر نمیکردم حاملش من باشم تا آخر دنیا دور میشد. با این اتوبوسی که ترتر ترتر میان این گرما انگار روی یک بالشتک هوای داغ میغلتید و میرفت، دورتر میشد.غروب بود که رسیدم. از غروب گذشته. حتی بفهمینفهمی سایه شب پهن شده بود روی سرِ داشلی برون. در آهنی زنگزدهای بود. آبیرنگورورفتهاش زیر نور زرد چراغ، به خاکستری یا قهوهای یا یک رنگ چرند دیگر میزد. زنگشان خراب بود لعنتی! حیاطشان لابد از این حیاطهای بزرگ روستایی بود که صدای مشت کوبیدنم را نشنیدند.
دولا شدم سنگی بردارم که در باز شد. پسری بود، لابد برادرش، پسرش که نبود حتما. و دختر کوچک شرمزدهای که از پشت شانه پسرک سرک میکشید. ساک را دادم به پسر.
- ساک آقا لطیف.
پسر ساک را با ذوق گرفت، سبک سنگینش کرد، لابد که مطمئن شود مال لطیف است و به دختر گفت: مال داداش لطیفه... خودش کی میآد؟
از من پرسید. من اما جوابش را ندادم. نمیشد که بدهم. کسی از درون خانه فریاد زد، یا خیال کردم فریاد زده: کیه گلپری؟
دیگر نماندم. نمیشد بمانم.
هنوز توی کوچهها بودم که صدا آمد. یا خیال کردم آمده. همان صدا بود. حتم دارم همان صدا بود. قسم میخورم که همان صدا بود که با نسیم ملایم شبانگاهی از دریا میآمد یا به دریا میرفت و قاتی میشد با زمزمهای که با ساز میخواند یا در جای دیگری میخواند یا خیال میکردم میخواند: نوایی نوایی...
همان بود. یا خیال میکردم همان است. یا خیال میکردم باید همان باشد که از سمت نیزار میآمد یا از پشت تپه خارپشتی یا از طرف شط...
از سمت نیزارها بود. گاهی با نسیم صبحگاهی از سمت نیزارها میآمد. گاهی با باد سوزان ظهر از طرف خاکریزها و گاهی با رطوبت غروب از سمت شط میآمد...
گاهی به صدای زنبورک شبیه بود، نه یک زنبورک یا دو تا یا بیشتر؛ به صدای هزار تا زنبورک شبیه بود که همزمان ریو ریو، ریو ریو میکردند یا هزار تا تار، سنتور، قیچک یا یک ساز دیگر که نمیدانستیم چیست... اما بود. همیشه بود، حتی وسط سوت کشیده خمپارهها یا وسط هیاهوی خمسه خمسهها یا غرش انفجاری میراژها...
همیشه حس میکردی هست این صدا که معلوم نبود از کجاست. گاهی نزدیک بود و گاهی دور، گاهی همین بغل گوشمان بود، تو سنگرها و خاکریز و لابهلای ترق توروق لودرها و جیپها و تویوتاپانکیها، گاهی پشت تپه خارپشتی و گاهی هزار سنگر آنطرفتر... از کجابودنش مهم نبود، دوربودنش، نزدیکبودنش، اینطرف نیزار یا آن طرف خاکریزبودنش مهم نبود. مهم، بودنش بود. اینکه بود. اینکه همیشه بود. وقت و بیوقت بود. شب بود، صبح بود، غروب بود، کله سحر بود، صلات ظهر بود. حتی زیر صدای اذان...
- استغفرالله، باز این پدرصلواتی دیمبول دامبولشو کوک کرد موقع اذون.
عباس کفری بود. همیشه خدا کفری بود، رو همین حساب بود که بهش میگفتند کفری.
- چه عیبی داره حاج عباس؟ فکر کن موزیک متن دُعاس...
بلد بود میثم چطوری کفر عباس را درآورد.
- موزیک متن دعا؟ دست شما درد نکنه داش میثم! روزی که حاج عباست گرای اینو گرفت و دو تا گوله خرجش کرد، میفهمی عیبش چیه.
و راه افتاد سمت نیزارها که خیال میکرد از آنجاست که صدا میآید.
- حالا چرا اونور میری، صدا که از طرف تپه خارپشتیه. گوشاتو مسواک زدی حاج عباس؟
عباس برگشت طرف میثم. یواش گفتم: «چیکار داری میثم؟ خوشت میآد کفریش کنی...»
- امدادگر! امدادگر!
صدا از وسط قرارگاه بود. یکی را رودست آورده بودند و چند نفر دورش حلقه زده بودند.
- کیه یعنی؟
من گفتم و با میثم دویدم طرف زخمی. حالا صدا خاموش شده بود، صدای ساز یا زنبورک یا هرچی خاموش شده بود. عباس اما هنوز آنجا ایستاده بود و این پا آن پا میکرد.
- کجاست این لطیف؟ مسعود، کجاست این لطیف؟
- این بنده خدا امدادگر میخواد، کجاست لطیف؟ امدادگر کجا گذاشته رفته؟
لطیف همیشه بود، همیشه همین دوروبر بود لطیف.
- همین دوروبره حتما، من میرم وسایل امدادگریشو میآرم. تو ساکشه لابد.
دویدم طرف سنگر. پوتینهایم را در نیاوردم. دوزانو رفتم تو. لطیف وسواس داشت، زیاد نه، کم؛ همین قدر که با پوتین نرویم روی پتو. نمیگفت، ولی چشمهایش داد میزد که خوشش نمیآید. کیسهاش گوشه سنگر بود. دوزانو نشستم بالا سر کیسهاش. کیسه بزرگ کنفی خاکی رنگش... کیسه لطیف... من بالا سر کیسه لطیف نشسته بودم و میخواستم گره بافه رنگی ترکمنیاش را باز کنم... دستم خشک ماند. همانطور تو هوا خشک ماند، یک وجبی ریسمانِ گره خورده خشک ماند...
گنج نداشت کیسه لطیف. گنج نبود توش، کوزه زیرخاکی نبود، نقشههای سری، مین ضدتانک، آرپیجی نبود، هیچی، هیچی نبود... ولی مثل یک گنج باهاش تا میکرد لطیف.
سر کیسهاش که میرفت، حواسش بود کسی دوروبرش نباشد. خب من هم با اینکه همسنگریاش بودم گیرم همسنگری 15 روزهاش بودم، میفهمیدم که این جور موقعها باید بروم بیرون. نمیگفت؛ هیچ وقت نمیگفت. بکن نکن را نمیگفت هیچ وقت. ولی از چشمهای ترسخورده بادامیاش میفهمیدم که باید بروم. و میرفتم که خوش باشد، با کیسه کنفی خاکیاش و آن قلمبه مرموزی که توی کیسهاش داشت و همیشه آدم را وسوسه میکرد برای دیدنش.
- چی شد این امدادگر؟ این برادر شهید شد رفت...
دوباره یکی داد زد وسط قرارگاه و باد صدایش را آورد یا خیال کردم داد زده، یا خیال کردم باد صدایش را آورده...
هر چه بود دیگر نمیشد این گره لعنتی را باز نکنم و باند و بتادین و هزار کوفت و زهرمار امدادی دیگر را ازش در نیاورم. شوخی نبود، جان یک رزمنده در خطر بود. گیرم یک نمه کنجکاوی هم قاتیاش بود، گیرم یک خروار فضولی هم داشت مرا میکشت. حالا موقعش بود که این توده فضولی تلنبارشده یکماهه سر باز کند و خلاصم کند.
سر گره بافه را باید میگرفتم لای انگشتهایم و خلاص!
بافه را کشیدم؛ کشیده بودم یا نه، که سنگر قرومبید، قرمبیدن انفجار یک خمپاره در دوقدمیات.
- نه! دست نزن بهش مسعود!
خشک، خشکی، خشکیدگی؛ یک خروار خشکیدگی ریخت رو سروهیکلم. دستم خشک شد، لبهایم خشک شد، گلویم خشک شد و زبانم خشکید و چسبید ته حلقم. لطیف آمد جلو. آن ترسخوردگی همیشه دیگر توی چشمهایش نبود فقط، توی تمام صورتش بود، روی لبهایش که داشت میلرزید. رفتم عقب. نمیشد نروم. نمیشد مات سر جایم بایستم و بروبر به آن چشمها که حالا چشمهای یک پلنگ وحشی بود، نگاه کنم.
- به کیسه من هیچوقت دست نزن مسعود...
بعد یکدفعه صدایش آرام شد، نرم شد، فید شد و آن چشمهای وحشی رفت و به جایش همان چشمهای رام و نجیب برگشت، چشمهای نجیب و ترسخورده مخملی همیشه لطیف!
لطیف! ... با هیکل لاغرمردنی، با موهای مشکی لَخت که همینطور مثل یال شانه کرده اسب ترکمن ریخته بود رو گردنش، با چشمهای بادامی ترکمنی؛ گیرم بادام تلخ و غمگین و ترسخورده و مشکی، که همیشه نمیفهمیدی دارد میخندد یا شرمنده است یا مرطوب، یا اینکه دودو میزند و سرگردان است. سرگردان بود و نبود. تو خودش بود بیشتر لطیف. تو این 15 روز، مشکل، 15 جمله حرف زده باشد. حرف نمیزد، غر نمیزد، شبها خروپف حتی نمیکرد. آنقدر آرام میخوابید که فکر میکردی نیست، یا مرده، یا لااقل نفس نمیکشد... نفس نمیکشید وقتی گفتم: « ااِ الطیف! این ناخونا چیه لطیف؟ چرا ناخونتو نمیگیری پس؟»
ناخنهای دست راستش بلند بود. انگشتهایش را که کشیده بود و باریک و بلند، جمع کرد تو مشتش و ناخنهایش را پنهان کرد تو همدیگر، که لابد چیزی نپرسم. نپرسیدم ازش که پس چرا این ناخناتو نمیگیری؟ که این سوسولبازیا بهت نمیآد لطیف! که اگه یکی مثل عباس ببیندت میدونی چه شعرووری کوک میکنه پشت سرت؟ نمیخواست کسی شعروور پشت سرش کوک کند. بعد از آن دیگر کسی انگشتهایش را ندید. حتی من که همسنگریاش بودم. همه انگشتهایش را پوشانده بود، با یک دستکش پرستاری که لابد از تو بساط امدادگریاش پیدا کرده بود... حتم ناخنهایش را نگرفته بود لطیف؛ نخواسته بود بگیرد...
مچش را من گرفتم. یعنی نگرفتم. نرفته بودم که بگیرم. دلدلکنان داشتم میرفتم سمت نیزار، یا نه میرفتم سمت تپه خارپشتی، که صدا آمد، باز صدا آمد... درینگ درینگ دیدیرینگدان... درینگ درینگ... ایستادم. گوش تیز کردم. باد بازیاش گرفته بود، گاهی صدا را از سمت نیزار میآورد و گاهی از سمت تپه خارپشتی. ولی نمیشد که از هر دو طرف باشد. یکی بود، حتما یکجا بود. کرمم گرفت تهتویش را دربیاورم، باید مچش را میگرفتم، مچ صدا را باید میگرفتم. این باد جفنگِ دیوانه اما نمیگذاشت. هی چپ و راست میشد، شرقی غربی میشد، شمالی جنوبی میشد و دور خودش میچرخید و مرا دست میانداخت. دل زدم به دریا و رفتم سمت نیزار. میان نیزار، صدمتر، 200 متر وسط نیزار، همان جای کچلی نیزار، همانجا که بوی لجن و تعفنش تا مغزت را میسوزاند، آنجا بود لطیف. اول کیسهاش را دیدم که سایه نیها هاشورزده بود رویش، بعد دستکهایش را دیدم که روی کیسهاش افتاده بود و بعد دوتار ترکمنیاش را که گذاشته بود، روی پایش و دلنگ دلنگ میزد و میخواند... بلند نمیخواند. آنقدر بلند نمیخواند که از دور بشنوی، باید همان جا میبودی، در دو متریاش، تا بشنوی چه صدای خوبی
دارد لطیف!
لو رفت لطیف. فرداش لو رفت لطیف.
من لوش ندادم. لوش نمیدادم. کاری نکرده بود که لوش بدم... پس کی لوش داده بود که حالا رگهای گردن عباس اینطور برآمده بود و اینطور لبهایش میلرزید و عربده میزد و میرفت سمت نیزار. غروب بود، یا نه شب بود، سر شب بود انگار، که دارارینگ دارارینگ صدا آمد. من اول شنیدم و دلم ریخت. به روی خودم ولی نیاوردم. کاری از دست من اما برنمیآمد؛ صدا را همه شنیده بودند. حتی مهران که کرتر از همهمان بود و یک گوشش رفته بود؛ یعنی نرفته بود. گوشش سر جایش بود، پردهاش پاره شده بود. آن یکیاش صداها را خشدار میفهمید، خودش میگفت خشدار میفهمد.
صدا با باد آمد. بدیاش این بود که باد، این باد جفنگ، حالا سربهراه شده بود. دیوانهبازی درنمیآورد، گیج نمیزد. از چپ و راست و شمال و جنوب شلتاق نمیکرد. صاف از سمت نیزار میآمد، با صدای دوتار و یک زمزمه آرام. صدای زمزمهاش هم زیر صدای ساز بود. نوایی نوایی... لابد بلندتر میخواند، لابد حواسش نبود که دوروبر چه خبر است یا به سیم آخر زده بود... به سیم آخر میزد لطیف؟- دمش گرم، چه دبش هم میزنه، کیه یعنی؟ ... تو دستهمون اینجوریشم داشتیم؟
باز کرمش گرفته بود میثم. چشمکی به من زد و گفت: میگم اخوی، نکنه عروج کردیم تو بهشت، خودمون خبر نداریم. میشنوی؟ میشنوی حاج عباس؟ حتما صدای دلنگ دلنگ بزنبکوب حوریای بهشتییه.
مهرانگفت: پس کو حوریاش؟
عباس را کاردش میزدی، خونش در نمیآمد.
- حوری؟ به همین خیال باشین، این صدایی که من میشنوم، اصل جهندمه. هم فیها خالدون جهندمه... نمیشنوین بوی لجنِ جهن...
که دیدیمش. همانجا، میان نیها، همانطور، اول کیسهاش را دیدیم که زیر سایهروشن غروب، خطخطی شده بود. بعد دستکشها را که روی کیسه افتاده بود و بعد خودش را که دوتارش را گرفته تو بغلش و زخمه میزد و میخواند... نوایی نوایی...
- بابا اینکه آقا لطیف خودمونه.
عباس را هیچوقت اینطور وحشی ندیده بودم... با مشتهای گرهکرده خیز برداشت طرف لطیف.
- بدش به من اون زنگولکِ شیطونو!
لطیف ساز را گرفت توی بغلش و خیمه زد روش. حالا باید عباس اول با مشت میکوبید وسط فرق لطیف تا بتواند ساز را بگیرد. نزد اما؛ مشتش را باز کرد و دستش را برد طرف ساز. لطیف یک قدم عقب رفت.
عباس عربده زد: میگم بدش به من اون جرثومه شیطونو!
لطیف یک قدم دیگر عقب رفت و یکدفعه،تر و فرز ژ-3اش را از توی کیسهاش بیرون کشید و گرفت طرف عباس. عباس خشکش زد. لطیف اما نفسنفس میزد. انگار اسبی که هزار کیلومتر دویده باشد.
- نیا جلو! من شوخی ندارم... ما میگیم مرد خوب یعنی خوب، تفنگ خوب، دوتار خوب... مرد ترکمن سر دوتارش با هیشکی شوخی نداره.
عباس خندید. تلخ خندید و برگشت نگاه کرد به ما و دوباره پقی خندید:
- این بچه قرتی رو ببین! ... شوخی جدو آبادته، شوخی این ماسماسکِ آلت شیطونه.
و یک قدم دیگر جلو گذاشت. لطیف تتق گلنگدن را کشید.
عباس میخکوب شد. لبخند نیمهکاره روی لبش ماسید. رنگش بفهمینفهمی برگشت و سفید شد. میثم دست عباس را گرفت. وقت لودگی نبود دیگر. هیچوقت، هیچکس لطیف را اینطوری ندیده بود.
- چهکارش داری حاجی؟
دیگر نمیشد بایستد عباس. باید برمیگشت. برگشت عباس.
- دارم برات آقا لطیف.
و رفت.
خوب شد لطیف نگاهمان نکرد. خوب شد چشم در چشممان نشد. نمیشد چشم در چشمش بشویم. چشمهایمان گیج و گنگ بود، ذهنمان گیج و گنگ بود. خودمان گیج و گنگ بودیم همه... لطیف اما انگار نه انگار. آرام، به آرامش یک سایه، سازش را گذاشت توی کیسهاش. تمام شد. انگار همانجا تمام شد. انگار همانجا صدا، آن صدای 15روزه که همیشه همهجا بود، تو نیزار، پشت تپه خارپشتی، لابهلای خاکریزها و سنگرها، میان صدای باد و خمپاره و میراژ... همانجا تهنشین شد توی کیسه لطیف؛ یا دفن شد وسط کچلی نیزار که بوی لجن میداد.
**************
لطیف اما همان لطیف بود. با همان چشمها که نه غمگینتر بودند، نه برقشان بیشتر شده بود، نه شرمندهتر بودند، نه دلخورتر... همان، همان بود. با همان تکجملههایش با من - که تازه همسنگریاش بودم... و هنوز حتمی میرفت همان جا، در آن دایره کچل نیزار. اگر میرفت، که حتمی میرفت ساز نمیزد دیگر... صدای ساز از همه قرارگاه رفته بود. باد میآمد هنوز، ولی از سمت نیزار که میآمد، صدای خشخش با خودش میآورد، از سمت خاکریز و تپه خارپشتی که میآمد، صدای هوهو و نوحه را میآورد و از سمت شط که میآمد، صدای شرشر خسته و آرام و کسل رود را میآورد.
گاهی فکر میکردم اگر هم کرده باشد، با آن عشقی که داشت حتمی برایش نشان مزار گذاشته است و گاهی فکر میکردم حتی یک موقعهایی که کسی حواسش نیست، میرود و آرام نوایی نواییاش را زمزمه میکند روی مزار سازش.
چندبار زدم که همین را بپرسم، نپرسیدم اما. من لعنتی نپرسیدم؛ نمیشد بپرسم. نپرسیدم تا شب عملیات که دیگر فرصت پرسیدن نبود.
- یه وصیت دارم آقا مسعود.
شوخی میکرد حتما. به قیافهاش نمیخورد اهل وصیت مصیت باشد. دلم ولی بیهوا ریخت. جوابش را ندادم. برگشتم طرف کولهپشتیام و مشغولش شدم. شب عملیات خیلی جای حرفزدن نبود. آن هم با لطیف. که اگر هم میخواستم چیزی بگویم، دیگر نمیتوانستم. یعنی نمیشد. نه میشد به چشمهایی که یک هفته بود نتوانسته بودم نگاهشان کنم، نگاه کنم و نه میشد به وصیتش که نمیدانم چی بود گوش کنم. لطیف ولی کاری نداشت به نگاه کردن یا نکردن من، به گوش کردن یا نکردن من...
- این ساک من...
ساک؟ ساک لطیف؟ ... یعنی همان ساک برزنتی خاکی پراز خرت و پرت ته سنگر؟ ... حالا دلم میخواست برگردم ببینم چی میخواهد بگوید. برنگشتم. فقط زیرچشمی نگاهش کردم. نمیشد نگاهش نکنم.
- این ساک منو کسی باز نکنه.
حالا دیگر برگشتم. نمیشد برنگردم. اما چیزی نگفتم. نمیشد چیزی بگویم.
- کسی بازش نکنه... همینجوری ببرین بدین خونهام اگه برنگشتم...
حالا دیگر نمیشد چیزی نگویم.
- خونه ات؟
- آره... گنبد... داشلیبرون...
غروب بود که رسیدم. از غروب گذشته. حتی بفهمینفهمی سایه شب پهن شده بود روی سرِ داشلی برون. در آهنی زنگزدهای بود. آبیرنگورورفتهاش زیر نور زرد چراغ، به خاکستری یا قهوهای یا یک رنگ چرند دیگر میزد. زنگشان خراب بود لعنتی! حیاطشان لابد از این حیاطهای بزرگ روستایی بود که صدای مشت کوبیدنم را نشنیدند.
دولا شدم سنگی بردارم که در باز شد. پسری بود، لابد برادرش، پسرش که نبود حتما. و دختر کوچک شرمزدهای که از پشت شانه پسرک سرک میکشید. ساک را دادم به پسر.
- ساک آقا لطیف.
پسر ساک را با ذوق گرفت، سبک سنگینش کرد، لابد که مطمئن شود مال لطیف است و به دختر گفت: مال داداش لطیفه... خودش کی میآد؟
از من پرسید. من اما جوابش را ندادم. نمیشد که بدهم. کسی از درون خانه فریاد زد، یا خیال کردم فریاد زده: کیه گلپری؟
دیگر نماندم. نمیشد بمانم.
هنوز توی کوچهها بودم که صدا آمد. یا خیال کردم آمده. همان صدا بود. حتم دارم همان صدا بود. قسم میخورم که همان صدا بود که با نسیم ملایم شبانگاهی از دریا میآمد یا به دریا میرفت و قاتی میشد با زمزمهای که با ساز میخواند یا در جای دیگری میخواند یا خیال میکردم میخواند: نوایی نوایی...
همان بود. یا خیال میکردم همان است. یا خیال میکردم باید همان باشد که از سمت نیزار میآمد یا از پشت تپه خارپشتی یا از طرف شط...
**************
سازش را لطیف نمیدانم کجا پنهان کرده بود. حتم داشتم دیگر توی کیسهاش نیست. میفهمیدم که نیست. از قلمبه کیسهاش میفهمیدم که دیگر نبود. گاهی فکر میکردم شاید دفنش کرده باشد.گاهی فکر میکردم اگر هم کرده باشد، با آن عشقی که داشت حتمی برایش نشان مزار گذاشته است و گاهی فکر میکردم حتی یک موقعهایی که کسی حواسش نیست، میرود و آرام نوایی نواییاش را زمزمه میکند روی مزار سازش.
چندبار زدم که همین را بپرسم، نپرسیدم اما. من لعنتی نپرسیدم؛ نمیشد بپرسم. نپرسیدم تا شب عملیات که دیگر فرصت پرسیدن نبود.
- یه وصیت دارم آقا مسعود.
شوخی میکرد حتما. به قیافهاش نمیخورد اهل وصیت مصیت باشد. دلم ولی بیهوا ریخت. جوابش را ندادم. برگشتم طرف کولهپشتیام و مشغولش شدم. شب عملیات خیلی جای حرفزدن نبود. آن هم با لطیف. که اگر هم میخواستم چیزی بگویم، دیگر نمیتوانستم. یعنی نمیشد. نه میشد به چشمهایی که یک هفته بود نتوانسته بودم نگاهشان کنم، نگاه کنم و نه میشد به وصیتش که نمیدانم چی بود گوش کنم. لطیف ولی کاری نداشت به نگاه کردن یا نکردن من، به گوش کردن یا نکردن من...
- این ساک من...
ساک؟ ساک لطیف؟ ... یعنی همان ساک برزنتی خاکی پراز خرت و پرت ته سنگر؟ ... حالا دلم میخواست برگردم ببینم چی میخواهد بگوید. برنگشتم. فقط زیرچشمی نگاهش کردم. نمیشد نگاهش نکنم.
- این ساک منو کسی باز نکنه.
حالا دیگر برگشتم. نمیشد برنگردم. اما چیزی نگفتم. نمیشد چیزی بگویم.
- کسی بازش نکنه... همینجوری ببرین بدین خونهام اگه برنگشتم...
حالا دیگر نمیشد چیزی نگویم.
- خونه ات؟
- آره... گنبد... داشلیبرون...
**************
داشلی برون دور بود. از من خیلی دور بود. با این ساک برزنتی که میبردم، دورتر میشد. با آن قلمبه عزیز گمشده که نمیدانستم توی ساک هست یانه؟ ... یا میدانستم و نمیخواستم به رویم بیاورم، دورتر میشد. با همین وصیتی که فکر نمیکردم حاملش من باشم تا آخر دنیا دور میشد. با این اتوبوسی که ترتر ترتر میان این گرما انگار روی یک بالشتک هوای داغ میغلتید و میرفت، دورتر میشد.غروب بود که رسیدم. از غروب گذشته. حتی بفهمینفهمی سایه شب پهن شده بود روی سرِ داشلی برون. در آهنی زنگزدهای بود. آبیرنگورورفتهاش زیر نور زرد چراغ، به خاکستری یا قهوهای یا یک رنگ چرند دیگر میزد. زنگشان خراب بود لعنتی! حیاطشان لابد از این حیاطهای بزرگ روستایی بود که صدای مشت کوبیدنم را نشنیدند.
دولا شدم سنگی بردارم که در باز شد. پسری بود، لابد برادرش، پسرش که نبود حتما. و دختر کوچک شرمزدهای که از پشت شانه پسرک سرک میکشید. ساک را دادم به پسر.
- ساک آقا لطیف.
پسر ساک را با ذوق گرفت، سبک سنگینش کرد، لابد که مطمئن شود مال لطیف است و به دختر گفت: مال داداش لطیفه... خودش کی میآد؟
از من پرسید. من اما جوابش را ندادم. نمیشد که بدهم. کسی از درون خانه فریاد زد، یا خیال کردم فریاد زده: کیه گلپری؟
دیگر نماندم. نمیشد بمانم.
هنوز توی کوچهها بودم که صدا آمد. یا خیال کردم آمده. همان صدا بود. حتم دارم همان صدا بود. قسم میخورم که همان صدا بود که با نسیم ملایم شبانگاهی از دریا میآمد یا به دریا میرفت و قاتی میشد با زمزمهای که با ساز میخواند یا در جای دیگری میخواند یا خیال میکردم میخواند: نوایی نوایی...
همان بود. یا خیال میکردم همان است. یا خیال میکردم باید همان باشد که از سمت نیزار میآمد یا از پشت تپه خارپشتی یا از طرف شط...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.