نگاهِ خیره دیگری فرودست به فرادستان در سه نمایشنامه اونیل
غرقشدگان
علی شروقی
در هر سه نمایشنامه یوجین اونیل در کتاب «تشنگی و دو نمایشنامه دیگر» دیگری فرودستی است که با نگاه خیرهاش تعادل دنیای فرادستان را برهم میزند. این نگاه خیره، نگاهِ خیرهی اقلیتی مطرود است که یا همچون فرِد در نمایشنامه «بیپروایی» در صددِ دستبردزدن به جهان فرادستان و ربودن بخشی از مایملک آنان است، یا مانند دریانورد سیاهپوست در نمایشنامه «تشنگی» میخواهد از طریق بلعیدن فرادستان خود را از مهلکه گرسنگی نجات دهد و یا مثل مورای در نمایشنامه «سقط جنین» آمده است تا انتقام حیثیت بربادرفته خواهرش و قتل ناخواسته او بهدست بچهپولداری متجاوز را از او بگیرد. این حضور تهدیدگر و آشوبآفرینِ دیگری در این سه نمایشنامه اما به چیرگی تام و تمام دیگریِ فرودست نمیانجامد. این دیگری اگرچه تباهی ارباب را رقم میزند اما خود نیز تباه میشود یا به بیانی تباهی ارباب منوط به تباهی او نیز هست. آنچه در نهایت برجا میماند نفسِ تباهی است و مرگ. هرسه نمایشنامه با مرگ پایان مییابند و صحنه نمایش دست آخر نمایشگر اجساد مردگان است. کسی بر کسی چیره نمیشود اما در خلال تنشها و کشاکشهای مرگبار میان آدمهای نمایش پناهگاه امن فرادستان ترک برمیدارد. در هرسه نمایشنامه با وضعیتهایی بغرنج مواجهیم که آدمهایی متعلق به طبقه ممتاز را از جایگاه تثبیتشدهشان جاکن کرده و چهرههای موجه آنها را در برابر وضعیت بحرانی و نامعمول بینقاب کرده است. نقابها افتاده است و آدمها ترسخورده و مستأصل و بیپناه در جستوجوی راه گریزند و اونیل این تنش را نه فقط در قالب گفتوگو و پرداخت موقعیتهای دراماتیک که در هیئت نمایش بدنها و چهرههایی به نمایش میگذارد که با تنش، اضطراب، خشم و جنون نشاندار شدهاند. او هوشمندانه در نمایش تنش راه اغراق نمیرود بلکه با کشاندن وضعیت و حالات چهرهها به حالوهوایی که تنها اندکی ورای حالاتِ عادی و طبیعی است، تنش را بهنحوی مؤثر به صحنه میآورد. او میداند کجای واقعیت را چگونه دستکاری کند تا اثرش بیشترین تأثیر را بر مخاطب بگذارد. در هرسه نمایشنامه لحظههایی هست که چون رعشهای به جان مخاطب میافتد. در نمایشنامه «بیپروایی» این رعشه با بهصحنهکشاندن جسد فرِد پدید میآید، در «تشنگی» با سبعیت و بیاعتنایی دریانورد سیاهپوست و باله کوسهها در دریا و در «سقط جنین» با حضور تنِ رنجورِ مورای بر صحنه نمایش. اونیل یک گام و تنها یک گامِ کوچک ورای طاقت مخاطبش برمیدارد و همین یک گام هم کافی است برای تسریدادن تنش هم در سراسر متن و هم در جانِ مخاطب. چهبسا بیش از این اگر پیش میرفت و راه اغراق میپیمود، متن تأثیر هولناک خود را از دست میداد. هنرمند اصیل میداند تا کجا پیش برود. اونیل تصویرپردازی چیرهدست است و خوب میداند چگونه با خلق تصویر و توصیف یک ژست و حالت در بدن و چهره آدمهای نمایشاش آن رعشه کذایی را در مخاطب پدید آورد. حتی دیالوگهای آدمهای نمایشنامهها گاه واجد تصاویری غریب و تکاندهندهاند، مثل آنجا که مرد نجیبزاده در نمایشنامه «تشنگی» میگوید: «امروز همهچی قرمزه. خود دریا هم به نظر شده خون خالی. (لبهای برآماسیده و ترکخوردهاش را میلیسد. بعد با قهقههای جیغمانند از سر جنون میخندد.) شاید خونِ همه اونایی که اون شب غرق شدن داره میآد رو آب.»
تشنگی تجسم وضعیتی آخرالزمانی است. سه نفر -یک مرد نجیبزاده، یک زن و یک دریانورد سیاهپوست- که از کشتیای غرقشده رهیدهاند اکنون در قایقی بر دریای بیکران شناورند و نه آب دارند و نه غذا. تشنگی و وضعیت خطرناکی که معلوم نیست چهقدر قرار است طول بکشد، آنها را به جنون کشانده است. نجیبزاده و زن با هم حرف میزنند. گاهی هم احساساتی میشوند اما حرفهاشان بهتدریج رنگی از جنون و خشونت به خود میگیرد. سیاهپوست برکنار از آنها به خواندن آوازی قبیلهای مشغول است؛ آوازی که میگوید برای دفع خطر کوسههایی است که اطراف قایق پرسه میزنند. زن و نجیبزاده از سیاهپوست میترسند. آنها گمان میکنند سیاهپوست آب دارد و آن را از آنها پنهان کرده است. زن میکوشد با رشوه و زبانبازی این آب را از چنگ سیاهپوست درآورد. سیاهپوست بیاعتنا مینماید. نجیبزاده که میداند او چاقو دارد جرأت نمیکند به زور متوسل شود. دست آخر جنون زن به نهایت میرسد. جنونی که در حرکات زن هویداست. زن میمیرد و جسدش کف قایق میافتد. سیاهپوست میخواهد او را بخورد. نجیبزاده برای اینکه جلوی این کار را بگیرد جسد زن را به دریا میاندازد. سیاهپوست به نجیبزاده
حملهور میشود و در نهایت هر دو به آب میافتند و همچون زن طعمه کوسهها میشوند.
نمایشنامه «بیپروایی» داستان دسیسهای پنهانی است که همسر مرد ثروتمندی به نام آرتور بالدوین و فرِد، راننده بالدوین، علیه او تدارک دیدهاند. شمایی دیگر از حضور مخل دیگری فرودست در زندگی به ظاهر باثبات آدمهایی توانگر. بالدوین اما از طریق خدمتکارش از این دسیسه باخبر میشود و با فرستادن فرِد به مأموریتی موهوم او را به کام مرگ میفرستد و جسد او را تقدیم همسرش میکند. زن پس از مواجهه با این صحنه بیهوش میشود و آنگاه با شلیک گلولهای به زندگی خود پایان میدهد. توطئه ناکام میماند، اما دیوارهای خانه امن هم دیگر ترک برداشتهاند. ثبات زندگی مردِ فرادست برخلاف آنچه در ظاهر به چشم میآید سخت شکننده است و به تلنگری همهچیز میتواند نابود شود. نمایشنامه «سقط جنین» به شکلی دیگر این بیثباتی و نابودی را به نمایش میگذارد. جک تاونزِند قهرمان بیسبال دانشکده است. قهرمانی محبوب. پشت این ظاهر بینقص اما استیصال و شکست و تباهی به کمین نشسته است. جک حیثیت دختری از طبقه فرودست را لکهدار کرده و بعد کوشیده است رسوایی به بار آمده را با پول پدرش رفع و رجوع کند. اما همهچیز آنطور که جک پیشبینی کرده پیش نمیرود. دختر کشته میشود
و برادرش، مورای، که قهرمان نیست و جسمی شکننده و نحیف دارد، به سراغ جک میآید و او را با نگاه خیره و تهدیدکنندهاش عذاب میدهد: «مورای: (با نفرت و خشم خیره به جک نگاه میکند.) به من نگاه کن، تاونزِند. میخوام یه دقیقه ببینمت.» جک میکوشد مورای را با وعده پولی کلان به سکوت وادار کند. مورای نمیپذیرد و جک نیز سرانجام همچون همسر بالدوین در نمایشنامه «بیپروایی» با شلیک گلوله به زندگی خود پایان میدهد.
قرارگرفتن آدمها در موقعیتهایی نامعمول و عیانشدن روی هولناک واقعیت از خلال این موقعیتها در هر سه نمایشنامه اونیل در این کتاب با مهارت به نمایش گذاشته شده است. اونیل با رقمزدن وضعیتهای بغرنج برای آدمهای این سه نمایشنامه واقعیت را به عرصه کابوس و جنون میکشاند. این کابوس و جنون چنانکه پیش از این نیز اشاره شد، بهخوبی در چهرهها و حالات بدن اشخاص این نمایشنامهها نشاندار شده است. او شخصیتهایش را در پرتوِ نوری شدید و هراسآور که بر صحنه میتابد بینقاب میکند. همچون آفتابِ بیرحم و داغ نمایشنامه «تشنگی» که شخصیتها را دیوانه میکند و نوری که بالدوین در نمایشنامه «بیپروایی» آن را به گونهای در اتاق تاریک تنظیم میکند که همسرش در آن قرار گیرد و خودش در سایه به او خیره شود: «بالدوین به طرف صندلیهای راحتی میرود و نور را طوری جابهجا میکند که بر صورت کسی که روی یکی از آنها نشسته بیفتد و دیگری در سایه قرار بگیرد. سپس خودش در سایه مینشیند و منتظر میماند.» برقِ بیرحم و رسواگر روشنایی که به جنون و مرگ میانجامد، همچون برقِ طلا در پایان نمایشنامه تشنگی: «بر کف کلک گردنبند الماسی افتاده است که در آفتاب
سوزان میدرخشد.» و شعلههای آتشِ سرخ در پایان نمایشنامه «سقط جنین» وقتی دانشجویان شادمان، بیخبر از دوزخی که جک در آن گرفتار است، به اتاق او نزدیک میشوند و میخواهند برای او که قهرمانش میپندارند هورا بکشند: «جک مینالد و صورتش را در دستهایش پنهان میکند. راهپیمایان از زیر پنجرههای اتاق او میگذرند. شعلههای آتش سرخ بر پردهها میافتد.» این روشنیهای رسواگر همگی طلیعه انهدام و تباهیاند و این تباهی از لحظه حضور دیگریِ مطرود در زندگی فرادستانی که خود را یکسره چیره بر این دیگری میپندارند، آغاز میشود. مطرود هرچند چیره نمیشود اما حضورش نقاب فاتح را برمیدارد و حریم آسایش او را برهممیزند.
در هر سه نمایشنامه یوجین اونیل در کتاب «تشنگی و دو نمایشنامه دیگر» دیگری فرودستی است که با نگاه خیرهاش تعادل دنیای فرادستان را برهم میزند. این نگاه خیره، نگاهِ خیرهی اقلیتی مطرود است که یا همچون فرِد در نمایشنامه «بیپروایی» در صددِ دستبردزدن به جهان فرادستان و ربودن بخشی از مایملک آنان است، یا مانند دریانورد سیاهپوست در نمایشنامه «تشنگی» میخواهد از طریق بلعیدن فرادستان خود را از مهلکه گرسنگی نجات دهد و یا مثل مورای در نمایشنامه «سقط جنین» آمده است تا انتقام حیثیت بربادرفته خواهرش و قتل ناخواسته او بهدست بچهپولداری متجاوز را از او بگیرد. این حضور تهدیدگر و آشوبآفرینِ دیگری در این سه نمایشنامه اما به چیرگی تام و تمام دیگریِ فرودست نمیانجامد. این دیگری اگرچه تباهی ارباب را رقم میزند اما خود نیز تباه میشود یا به بیانی تباهی ارباب منوط به تباهی او نیز هست. آنچه در نهایت برجا میماند نفسِ تباهی است و مرگ. هرسه نمایشنامه با مرگ پایان مییابند و صحنه نمایش دست آخر نمایشگر اجساد مردگان است. کسی بر کسی چیره نمیشود اما در خلال تنشها و کشاکشهای مرگبار میان آدمهای نمایش پناهگاه امن فرادستان ترک برمیدارد. در هرسه نمایشنامه با وضعیتهایی بغرنج مواجهیم که آدمهایی متعلق به طبقه ممتاز را از جایگاه تثبیتشدهشان جاکن کرده و چهرههای موجه آنها را در برابر وضعیت بحرانی و نامعمول بینقاب کرده است. نقابها افتاده است و آدمها ترسخورده و مستأصل و بیپناه در جستوجوی راه گریزند و اونیل این تنش را نه فقط در قالب گفتوگو و پرداخت موقعیتهای دراماتیک که در هیئت نمایش بدنها و چهرههایی به نمایش میگذارد که با تنش، اضطراب، خشم و جنون نشاندار شدهاند. او هوشمندانه در نمایش تنش راه اغراق نمیرود بلکه با کشاندن وضعیت و حالات چهرهها به حالوهوایی که تنها اندکی ورای حالاتِ عادی و طبیعی است، تنش را بهنحوی مؤثر به صحنه میآورد. او میداند کجای واقعیت را چگونه دستکاری کند تا اثرش بیشترین تأثیر را بر مخاطب بگذارد. در هرسه نمایشنامه لحظههایی هست که چون رعشهای به جان مخاطب میافتد. در نمایشنامه «بیپروایی» این رعشه با بهصحنهکشاندن جسد فرِد پدید میآید، در «تشنگی» با سبعیت و بیاعتنایی دریانورد سیاهپوست و باله کوسهها در دریا و در «سقط جنین» با حضور تنِ رنجورِ مورای بر صحنه نمایش. اونیل یک گام و تنها یک گامِ کوچک ورای طاقت مخاطبش برمیدارد و همین یک گام هم کافی است برای تسریدادن تنش هم در سراسر متن و هم در جانِ مخاطب. چهبسا بیش از این اگر پیش میرفت و راه اغراق میپیمود، متن تأثیر هولناک خود را از دست میداد. هنرمند اصیل میداند تا کجا پیش برود. اونیل تصویرپردازی چیرهدست است و خوب میداند چگونه با خلق تصویر و توصیف یک ژست و حالت در بدن و چهره آدمهای نمایشاش آن رعشه کذایی را در مخاطب پدید آورد. حتی دیالوگهای آدمهای نمایشنامهها گاه واجد تصاویری غریب و تکاندهندهاند، مثل آنجا که مرد نجیبزاده در نمایشنامه «تشنگی» میگوید: «امروز همهچی قرمزه. خود دریا هم به نظر شده خون خالی. (لبهای برآماسیده و ترکخوردهاش را میلیسد. بعد با قهقههای جیغمانند از سر جنون میخندد.) شاید خونِ همه اونایی که اون شب غرق شدن داره میآد رو آب.»
تشنگی تجسم وضعیتی آخرالزمانی است. سه نفر -یک مرد نجیبزاده، یک زن و یک دریانورد سیاهپوست- که از کشتیای غرقشده رهیدهاند اکنون در قایقی بر دریای بیکران شناورند و نه آب دارند و نه غذا. تشنگی و وضعیت خطرناکی که معلوم نیست چهقدر قرار است طول بکشد، آنها را به جنون کشانده است. نجیبزاده و زن با هم حرف میزنند. گاهی هم احساساتی میشوند اما حرفهاشان بهتدریج رنگی از جنون و خشونت به خود میگیرد. سیاهپوست برکنار از آنها به خواندن آوازی قبیلهای مشغول است؛ آوازی که میگوید برای دفع خطر کوسههایی است که اطراف قایق پرسه میزنند. زن و نجیبزاده از سیاهپوست میترسند. آنها گمان میکنند سیاهپوست آب دارد و آن را از آنها پنهان کرده است. زن میکوشد با رشوه و زبانبازی این آب را از چنگ سیاهپوست درآورد. سیاهپوست بیاعتنا مینماید. نجیبزاده که میداند او چاقو دارد جرأت نمیکند به زور متوسل شود. دست آخر جنون زن به نهایت میرسد. جنونی که در حرکات زن هویداست. زن میمیرد و جسدش کف قایق میافتد. سیاهپوست میخواهد او را بخورد. نجیبزاده برای اینکه جلوی این کار را بگیرد جسد زن را به دریا میاندازد. سیاهپوست به نجیبزاده
حملهور میشود و در نهایت هر دو به آب میافتند و همچون زن طعمه کوسهها میشوند.
نمایشنامه «بیپروایی» داستان دسیسهای پنهانی است که همسر مرد ثروتمندی به نام آرتور بالدوین و فرِد، راننده بالدوین، علیه او تدارک دیدهاند. شمایی دیگر از حضور مخل دیگری فرودست در زندگی به ظاهر باثبات آدمهایی توانگر. بالدوین اما از طریق خدمتکارش از این دسیسه باخبر میشود و با فرستادن فرِد به مأموریتی موهوم او را به کام مرگ میفرستد و جسد او را تقدیم همسرش میکند. زن پس از مواجهه با این صحنه بیهوش میشود و آنگاه با شلیک گلولهای به زندگی خود پایان میدهد. توطئه ناکام میماند، اما دیوارهای خانه امن هم دیگر ترک برداشتهاند. ثبات زندگی مردِ فرادست برخلاف آنچه در ظاهر به چشم میآید سخت شکننده است و به تلنگری همهچیز میتواند نابود شود. نمایشنامه «سقط جنین» به شکلی دیگر این بیثباتی و نابودی را به نمایش میگذارد. جک تاونزِند قهرمان بیسبال دانشکده است. قهرمانی محبوب. پشت این ظاهر بینقص اما استیصال و شکست و تباهی به کمین نشسته است. جک حیثیت دختری از طبقه فرودست را لکهدار کرده و بعد کوشیده است رسوایی به بار آمده را با پول پدرش رفع و رجوع کند. اما همهچیز آنطور که جک پیشبینی کرده پیش نمیرود. دختر کشته میشود
و برادرش، مورای، که قهرمان نیست و جسمی شکننده و نحیف دارد، به سراغ جک میآید و او را با نگاه خیره و تهدیدکنندهاش عذاب میدهد: «مورای: (با نفرت و خشم خیره به جک نگاه میکند.) به من نگاه کن، تاونزِند. میخوام یه دقیقه ببینمت.» جک میکوشد مورای را با وعده پولی کلان به سکوت وادار کند. مورای نمیپذیرد و جک نیز سرانجام همچون همسر بالدوین در نمایشنامه «بیپروایی» با شلیک گلوله به زندگی خود پایان میدهد.
قرارگرفتن آدمها در موقعیتهایی نامعمول و عیانشدن روی هولناک واقعیت از خلال این موقعیتها در هر سه نمایشنامه اونیل در این کتاب با مهارت به نمایش گذاشته شده است. اونیل با رقمزدن وضعیتهای بغرنج برای آدمهای این سه نمایشنامه واقعیت را به عرصه کابوس و جنون میکشاند. این کابوس و جنون چنانکه پیش از این نیز اشاره شد، بهخوبی در چهرهها و حالات بدن اشخاص این نمایشنامهها نشاندار شده است. او شخصیتهایش را در پرتوِ نوری شدید و هراسآور که بر صحنه میتابد بینقاب میکند. همچون آفتابِ بیرحم و داغ نمایشنامه «تشنگی» که شخصیتها را دیوانه میکند و نوری که بالدوین در نمایشنامه «بیپروایی» آن را به گونهای در اتاق تاریک تنظیم میکند که همسرش در آن قرار گیرد و خودش در سایه به او خیره شود: «بالدوین به طرف صندلیهای راحتی میرود و نور را طوری جابهجا میکند که بر صورت کسی که روی یکی از آنها نشسته بیفتد و دیگری در سایه قرار بگیرد. سپس خودش در سایه مینشیند و منتظر میماند.» برقِ بیرحم و رسواگر روشنایی که به جنون و مرگ میانجامد، همچون برقِ طلا در پایان نمایشنامه تشنگی: «بر کف کلک گردنبند الماسی افتاده است که در آفتاب
سوزان میدرخشد.» و شعلههای آتشِ سرخ در پایان نمایشنامه «سقط جنین» وقتی دانشجویان شادمان، بیخبر از دوزخی که جک در آن گرفتار است، به اتاق او نزدیک میشوند و میخواهند برای او که قهرمانش میپندارند هورا بکشند: «جک مینالد و صورتش را در دستهایش پنهان میکند. راهپیمایان از زیر پنجرههای اتاق او میگذرند. شعلههای آتش سرخ بر پردهها میافتد.» این روشنیهای رسواگر همگی طلیعه انهدام و تباهیاند و این تباهی از لحظه حضور دیگریِ مطرود در زندگی فرادستانی که خود را یکسره چیره بر این دیگری میپندارند، آغاز میشود. مطرود هرچند چیره نمیشود اما حضورش نقاب فاتح را برمیدارد و حریم آسایش او را برهممیزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.