|

از يادداشت‌هاي قوام‌السلطنه

تولد یک حزب

قوام‌السلطنه وقتی که لیست اسامی هیات مرکزی حزب ایران‌نو را مرور کرد دریافت که این هیات نمی‌تواند در کار خود توفیق حاصل نماید. به‌طوری که بعدها در یکی از مجالس گفت او عقیده داشت که با رجال صاحب‌عنوانی مثل سردار فاخر حکمت نمی‌شود به جنگ پاچه ورمالیده‌هایی مثل پیشه‌وری، اردشیر آوانسیان و رضا روستا رفت. این بود که فعالیت‌های مقدماتی حزب ایران‌نو مورد تایید او قرار گرفت و شخصا حزب دموکرات ایران را تشکیل داد و خود را نیز به عنوان رهبر کل حزب معرفی کرد. قوام‌السلطنه علت تشکیل حزب دموکرات را چنین شرح می‌دهد: «تاسیس حزب دموکرات ایران به منظور نجات مملکت از تجزیه و تفرقه بود. در قبال حزب دموکرات آذربایجان و سایر دسته‌های سیاسی که با آن همساز بودند فقط یک حزب سیاسی و مبارزی که هدف تجدید وحدت ملی و نجات مملکت داشته باشد می‌توانست اوضاع را به نفع شایسته‌ای در دست گیرد و به راه راست برگرداند، کارگران اغفال‌شده را متوجه حقایق امور کند، مردم روشنفکر و بی‌گناه را ارایه طریق نماید.» قوام باز هم تاکید می‌کند که: «تاسیس حزب دموکرات ایران بزرگ‌ترین خدمت به تاریخ این مملکت است و روزی که حب‌وبغض‌ها پایان یافت و حقایق آشکار شد هر انسان باوجدانی ناچار به اعتراف این نکته خواهد گردید.» قوام ادامه می‌دهد «آن روزها من مصمم شدم در قدم اول برای تثبیت اوضاع سایر نقاط غیر از آذربایجان و کردستان که وضع دیگری داشت حزب دموکرات ایران را تاسیس کنم و این حزب هنگامی تاسیس شد که احزاب دیگر در منتهای قدرت خود بودند.» سپس قوام‌السلطنه از اعضای حزب دموکرات یاد می‌کند: «جوانان باشرف و فداکاری در این کانون ملی جمع شدند، کتک خوردند، زخمی شدند و حتی عده‌ای جان خود را فدای پیشرفت مرام و مسلک خود کردند، ولی از فداکاری‌ بازنایستادند. روزی که این مردان شرافتمند سینه خود را سپر اسلحه ماجراجویان می‌کردند بعضی از هموطنان عزیز من در خارج از ایران تشریف داشتند و بعضی هم گوشه املاک و خانه خود را بر محیط پرجنجال و مبارزه ترجیح داده منتظر این مبارزات بودند.»
کاری‌ترین حربه‌ای که مخالفین برای کوبیدن قوام علیه او به کار بردند موضوع صدور جوازهای صادراتی بود و اگر فراموش نکرده باشید در روزهایی که از همه طرف به دولت قوام‌السلطنه حمله می‌شد در تمام جراید صبح و عصر ارقام وحشت‌آوری از سوءاستفاده‌های قوام و همکاران او به چشم می‌خورد. قوام‌السلطنه در بخشی که راجع به حزب دموکرات ایران بحث می‌کند در این‌باره می‌گوید: «موضوع دادن چند فقره جوازهای صادراتی را برای من پیراهن عثمان کردند و هر چندگاه یک‌بار برای عوامفریبی و مشوب‌کردن اذهان عنوان نمودند. گویی صدور پروانه‌های صادراتی به منظور استفاده‌های شخصی به عمل می‌آمده است.»
قوام‌ در اینجا نمی‌تواند تاثر شدید خود را پوشیده نگاه دارد: «باید کاری کرد که بعد از این رجال ایران جرات کنند خود را به میدان مخاطره اندازند و پیش خود فکر نکنند که وقتی فداکاری و خدمت کردند دستمزدشان فحش و ناسزا و هتاکی و اسنادات خلاف شرافت و وجدان است.»
قوام‌السلطنه باز هم به حزب دموکرات ایران می‌پردازد: «با این ترتیب حزب دموکرات ایران تاسیس شد و کم‌کم به صورت یک قدرت بزرگ اجتماعی درآمد و به یاری این اجتماع قوی که شهرت بین‌المللی یافت وحدت ملی از نو در سراسر کشور تجدید شد و زمینه برای باز گرفتن آذربایجان فراهم گردید ... آذربایجان نجات یافت و ارتش بدون جنگ و خونریزی وارد تبریز شد و در بعضی نقاط شمالی مستقر گردید ... انتخابات جریان یافت و حزب دموکرات ایران که حیثیت بزرگ ملی و سیاسی به دست آورده بود نقش بزرگی را بازی کرد و در نتیجه اغلب آقایان به عنوان نامزدهای حزبی یا موتلفین حزب دموکرات ایران انتخاب شدند.»
در اینجا قوام‌السلطنه به شرح مهم‌ترین یادداشت‌های خود می‌پردازد و در قالب الفاظ دیپلماسی نقاب از چهره عده‌ای از رجال ایرانی بر می‌دارد، رجالی که برای حفظ مقام و موقعیت خود مثل مردم کوفه به عهد و میثاقی که بسته بودند پشت پا زدند.
قوام‌السلطنه می‌نویسد: «عده زیادی از نمایندگان پیش از انتخاب اسنادی به حزب دموکرات ایران سپرده‌اند که در آن وفاداری خویش را تا آخر دوره پانزدهم نسبت به حزب دموکرات ایران و تصمیمات آن اعلام کردند و حتی در همان اسناد نوشتند که اگر از راه راست منحرف شدند پاداش آنها چه باشد ... بعضی از این اسناد برای ثبت در تاریخ در دفتر حزب دموکرات ایران ضبط شده و پس از انتشار معلوم خواهد شد کسانی که مدعی صراحت لهجه و ثبات عزم هستند چه قول‌ها و اسناد کتبی داده‌اند.» چه کسانی به حزب دموکرات ایران سند و قولنامه سپردند و چه کسانی به قول خود پشت‌پا زدند؟ قوام‌السلطنه در این‌باره نکات بسیار جالبی را در یادداشت‌های خود آورده است. قوام وقتی که دست به کار انجام انتخابات دوره پانزدهم شد تصمیم گرفت حتی‌الامکان اشخاصی را به مجلس راه بدهد که برخلاف غالب متولی‌های دوره چهاردهم با سیاست‌های خارجی سر و سری نداشته باشند تا با دست آنها دور از بند و بست‌های عوامل سیاست‌های خارجی نقشه‌های اصلاحی را که داشت بموقع اجرا بگذارد. به عقیده او افراد جوان و غیرآلوده که هیچ نوع تعهداتی در مقابل سیاست‌های خارجی نداشتند به لوایح اصلاحی روی قضاوت فکر خودشان رای می‌دادند و وجود اکثریت آنها در مجلس سبب می‌شد که لوایح مفید در کمیسیون‌ها مدفون نمی‌گردید قوام‌السلطنه با آنکه خود از ملاکین بزرگ بود، معهذا به پیروی از منویات شاهنشاه برای تعدیل مالکیت ارضی و تقسیم آن بین دهاقینی که هیچ نوع علاقه ملکی نداشتند برنامه مفصلی داشت و نظرش این بود که با تصویب این لوایح به تعداد خرده‌مالکین در کشور بیفزاید و از این راه به عده‌ای که قلبا بر اثر داشتن علاقه ملکی حاضر به مبارزه با کمونیزم بودند بیفزاید و چندین صدهزار نفر قشون منظم و بدون اونیفورم که مخالف اصول مارکسیسم باشند در کشور به وجود بیاورد و برای همین منظور بود که اصل تعدیل مالکیت ارضی را در مرامنامه حزب دموکرات ایران قید کرد.
برای اجرای این برنامه خطیر قوام‌السلطنه در انتخابات دوره پانزدهم نود درصد از متولی‌های دوره چهاردهم را با تمام اقداماتی که به عمل آوردند از انتخاب شدن محروم داشت و در مقابل افرادی نو و جوان را که تا آن روز هیچ نوع آلودگی سیاسی نداشتند از قبیل حسین مکی، دکتر عبده، دکتر بقایی، مهندس رضوی، ارسنجانی، مهندس خسرو هدایت و کشاورز صدر از صندوق انتخابات بیرون آورد. وکلایی که با کمک حزب دموکرات ایران در سراسر ایران انتخاب شدند و عضویت فراکسیون پارلمانی حزب را پذیرفتند عموما اسنادی به حزب دموکرات ایران سپردند و ضمن آن سوگندنامه‌ای به شرح زیر امضا کردند:
«اینجانب ... که عضو فراکسیون پارلمانی حزب دموکرات ایران هستم به شرافت خود و به کلام‌الله مجید سوگند یاد می‌کنم که مادام‌العمر نسبت به مرامنامه حزب و رهبر آن وفادار بوده و تابع تصمیمات اکثریت فراکسیون حزب در امور پارلمانی باشم و چنانچه برخلاف عهد خود عمل کنم هر تصمیمی را که کمیته مرکزی حزب دموکرات ایران درباره اینجانب اتخاذ کند با طیب‌خاطر بپذیریم.»
قوام‌السلطنه وقتی که لیست اسامی هیات مرکزی حزب ایران‌نو را مرور کرد دریافت که این هیات نمی‌تواند در کار خود توفیق حاصل نماید. به‌طوری که بعدها در یکی از مجالس گفت او عقیده داشت که با رجال صاحب‌عنوانی مثل سردار فاخر حکمت نمی‌شود به جنگ پاچه ورمالیده‌هایی مثل پیشه‌وری، اردشیر آوانسیان و رضا روستا رفت. این بود که فعالیت‌های مقدماتی حزب ایران‌نو مورد تایید او قرار گرفت و شخصا حزب دموکرات ایران را تشکیل داد و خود را نیز به عنوان رهبر کل حزب معرفی کرد. قوام‌السلطنه علت تشکیل حزب دموکرات را چنین شرح می‌دهد: «تاسیس حزب دموکرات ایران به منظور نجات مملکت از تجزیه و تفرقه بود. در قبال حزب دموکرات آذربایجان و سایر دسته‌های سیاسی که با آن همساز بودند فقط یک حزب سیاسی و مبارزی که هدف تجدید وحدت ملی و نجات مملکت داشته باشد می‌توانست اوضاع را به نفع شایسته‌ای در دست گیرد و به راه راست برگرداند، کارگران اغفال‌شده را متوجه حقایق امور کند، مردم روشنفکر و بی‌گناه را ارایه طریق نماید.» قوام باز هم تاکید می‌کند که: «تاسیس حزب دموکرات ایران بزرگ‌ترین خدمت به تاریخ این مملکت است و روزی که حب‌وبغض‌ها پایان یافت و حقایق آشکار شد هر انسان باوجدانی ناچار به اعتراف این نکته خواهد گردید.» قوام ادامه می‌دهد «آن روزها من مصمم شدم در قدم اول برای تثبیت اوضاع سایر نقاط غیر از آذربایجان و کردستان که وضع دیگری داشت حزب دموکرات ایران را تاسیس کنم و این حزب هنگامی تاسیس شد که احزاب دیگر در منتهای قدرت خود بودند.» سپس قوام‌السلطنه از اعضای حزب دموکرات یاد می‌کند: «جوانان باشرف و فداکاری در این کانون ملی جمع شدند، کتک خوردند، زخمی شدند و حتی عده‌ای جان خود را فدای پیشرفت مرام و مسلک خود کردند، ولی از فداکاری‌ بازنایستادند. روزی که این مردان شرافتمند سینه خود را سپر اسلحه ماجراجویان می‌کردند بعضی از هموطنان عزیز من در خارج از ایران تشریف داشتند و بعضی هم گوشه املاک و خانه خود را بر محیط پرجنجال و مبارزه ترجیح داده منتظر این مبارزات بودند.»
کاری‌ترین حربه‌ای که مخالفین برای کوبیدن قوام علیه او به کار بردند موضوع صدور جوازهای صادراتی بود و اگر فراموش نکرده باشید در روزهایی که از همه طرف به دولت قوام‌السلطنه حمله می‌شد در تمام جراید صبح و عصر ارقام وحشت‌آوری از سوءاستفاده‌های قوام و همکاران او به چشم می‌خورد. قوام‌السلطنه در بخشی که راجع به حزب دموکرات ایران بحث می‌کند در این‌باره می‌گوید: «موضوع دادن چند فقره جوازهای صادراتی را برای من پیراهن عثمان کردند و هر چندگاه یک‌بار برای عوامفریبی و مشوب‌کردن اذهان عنوان نمودند. گویی صدور پروانه‌های صادراتی به منظور استفاده‌های شخصی به عمل می‌آمده است.»
قوام‌ در اینجا نمی‌تواند تاثر شدید خود را پوشیده نگاه دارد: «باید کاری کرد که بعد از این رجال ایران جرات کنند خود را به میدان مخاطره اندازند و پیش خود فکر نکنند که وقتی فداکاری و خدمت کردند دستمزدشان فحش و ناسزا و هتاکی و اسنادات خلاف شرافت و وجدان است.»
قوام‌السلطنه باز هم به حزب دموکرات ایران می‌پردازد: «با این ترتیب حزب دموکرات ایران تاسیس شد و کم‌کم به صورت یک قدرت بزرگ اجتماعی درآمد و به یاری این اجتماع قوی که شهرت بین‌المللی یافت وحدت ملی از نو در سراسر کشور تجدید شد و زمینه برای باز گرفتن آذربایجان فراهم گردید ... آذربایجان نجات یافت و ارتش بدون جنگ و خونریزی وارد تبریز شد و در بعضی نقاط شمالی مستقر گردید ... انتخابات جریان یافت و حزب دموکرات ایران که حیثیت بزرگ ملی و سیاسی به دست آورده بود نقش بزرگی را بازی کرد و در نتیجه اغلب آقایان به عنوان نامزدهای حزبی یا موتلفین حزب دموکرات ایران انتخاب شدند.»
در اینجا قوام‌السلطنه به شرح مهم‌ترین یادداشت‌های خود می‌پردازد و در قالب الفاظ دیپلماسی نقاب از چهره عده‌ای از رجال ایرانی بر می‌دارد، رجالی که برای حفظ مقام و موقعیت خود مثل مردم کوفه به عهد و میثاقی که بسته بودند پشت پا زدند.
قوام‌السلطنه می‌نویسد: «عده زیادی از نمایندگان پیش از انتخاب اسنادی به حزب دموکرات ایران سپرده‌اند که در آن وفاداری خویش را تا آخر دوره پانزدهم نسبت به حزب دموکرات ایران و تصمیمات آن اعلام کردند و حتی در همان اسناد نوشتند که اگر از راه راست منحرف شدند پاداش آنها چه باشد ... بعضی از این اسناد برای ثبت در تاریخ در دفتر حزب دموکرات ایران ضبط شده و پس از انتشار معلوم خواهد شد کسانی که مدعی صراحت لهجه و ثبات عزم هستند چه قول‌ها و اسناد کتبی داده‌اند.» چه کسانی به حزب دموکرات ایران سند و قولنامه سپردند و چه کسانی به قول خود پشت‌پا زدند؟ قوام‌السلطنه در این‌باره نکات بسیار جالبی را در یادداشت‌های خود آورده است. قوام وقتی که دست به کار انجام انتخابات دوره پانزدهم شد تصمیم گرفت حتی‌الامکان اشخاصی را به مجلس راه بدهد که برخلاف غالب متولی‌های دوره چهاردهم با سیاست‌های خارجی سر و سری نداشته باشند تا با دست آنها دور از بند و بست‌های عوامل سیاست‌های خارجی نقشه‌های اصلاحی را که داشت بموقع اجرا بگذارد. به عقیده او افراد جوان و غیرآلوده که هیچ نوع تعهداتی در مقابل سیاست‌های خارجی نداشتند به لوایح اصلاحی روی قضاوت فکر خودشان رای می‌دادند و وجود اکثریت آنها در مجلس سبب می‌شد که لوایح مفید در کمیسیون‌ها مدفون نمی‌گردید قوام‌السلطنه با آنکه خود از ملاکین بزرگ بود، معهذا به پیروی از منویات شاهنشاه برای تعدیل مالکیت ارضی و تقسیم آن بین دهاقینی که هیچ نوع علاقه ملکی نداشتند برنامه مفصلی داشت و نظرش این بود که با تصویب این لوایح به تعداد خرده‌مالکین در کشور بیفزاید و از این راه به عده‌ای که قلبا بر اثر داشتن علاقه ملکی حاضر به مبارزه با کمونیزم بودند بیفزاید و چندین صدهزار نفر قشون منظم و بدون اونیفورم که مخالف اصول مارکسیسم باشند در کشور به وجود بیاورد و برای همین منظور بود که اصل تعدیل مالکیت ارضی را در مرامنامه حزب دموکرات ایران قید کرد.
برای اجرای این برنامه خطیر قوام‌السلطنه در انتخابات دوره پانزدهم نود درصد از متولی‌های دوره چهاردهم را با تمام اقداماتی که به عمل آوردند از انتخاب شدن محروم داشت و در مقابل افرادی نو و جوان را که تا آن روز هیچ نوع آلودگی سیاسی نداشتند از قبیل حسین مکی، دکتر عبده، دکتر بقایی، مهندس رضوی، ارسنجانی، مهندس خسرو هدایت و کشاورز صدر از صندوق انتخابات بیرون آورد. وکلایی که با کمک حزب دموکرات ایران در سراسر ایران انتخاب شدند و عضویت فراکسیون پارلمانی حزب را پذیرفتند عموما اسنادی به حزب دموکرات ایران سپردند و ضمن آن سوگندنامه‌ای به شرح زیر امضا کردند:
«اینجانب ... که عضو فراکسیون پارلمانی حزب دموکرات ایران هستم به شرافت خود و به کلام‌الله مجید سوگند یاد می‌کنم که مادام‌العمر نسبت به مرامنامه حزب و رهبر آن وفادار بوده و تابع تصمیمات اکثریت فراکسیون حزب در امور پارلمانی باشم و چنانچه برخلاف عهد خود عمل کنم هر تصمیمی را که کمیته مرکزی حزب دموکرات ایران درباره اینجانب اتخاذ کند با طیب‌خاطر بپذیریم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.