|

به ‌مناسبت انتشار «چيزها صرفا هستند: فلسفه در شعر والاس استيونس»

خود چيز و فصل‌هايش

نادر شهريوري (صدقي)

1 شعر مدرن به يك تعبير شعر كلمه است و نه جمله. كلمه در مقابل جمله به‌مثابه جزء در مقابل كل فاقد يكپارچگي و هماهنگي معنادار جمله است. غالبا به نظر مي‌رسد كه اين جمله است كه مي‌تواند معنا را انتقال دهد و نه كلمه و به‌همين‌دليل كلمه در موقعيتي پايين‌تر از جمله قرار مي‌گيرد. در‌حالي‌كه در شعر مدرن، كلمه در موقعيتي فراتر از جمله قرار مي‌گيرد و هژمونيك مي‌شود. با هژمونيك‌شدن كلمه روند انتقال معنا مختل شده و با چالشي جدي مواجه مي‌شود. در‌اين‌صورت معنا به‌سادگي و به‌طور‌ کامل به دست نمي‌آيد. علاوه‌بر‌آن كلمه به واسطه كلمه‌‌بودنش واجد مازادي است كه تخيل را خلاق كرده و به آن امكان مانور مي‌دهد؛ اما نه تخيل كلي، استعلايي و ايدئاليستي؛ بلكه تخيل انضمامي، تخيلي كه «سياست» آن بر كلمه چيز، جزء و كولاژ استوار است. والاس استيونس (1955-1879)
شاعر چنين سياستي است. به ‌لحاظ تاريخي مخدوش‌شدن كليت جمله در فرم شعر مدرن به تجربه‌هاي آغاز قرن بيستم و جنگ جهاني اول بازمي‌گردد. مدرنيسم برآمده از دل چنين توفاني به گونه‌اي تهاجمي به سه‌گانه به‌هم‌پيوسته سوژه، جهان و روح حمله مي‌كند و مضاميني به‌كلي تازه مانند ناپيوستگي سوژه و ابژه، نفي تقابل سوژه و ابژه و همين‌طور گسيختگي اجتناب‌ناپذير تجربه را مطرح مي‌كند.
2 «ممكن است، ممكن است، ممكن. بايد/ كه ممكن باشد.»1.
از نگاه استيونس، نقطه شروع شعر نه كل جهان و كائنات بلكه توصيف چيزي جزئي و خاص است: «... بشقابي حلبي، قرص ناني بر آن، چيزي كه مي‌نوشم، آبي زلال در جام بلورين، تكه سنگي بر كف دستم، درخت تنومند بي‌برگي كه از پنجره آشپزخانه مي‌بينم‌اش، يا مهتاب در آسمان صاف زمستاني»2. به نظر استيونس توجه به اموري جزئي موجد تخيلي به مراتب قوي‌تري و ملموس‌تر از تخيلي است كه شاعر به كل جهان و كائنات مي‌كند. «اين امر يكي از نشانه‌هاي بُعد پديدارشناختي شعر استيونس است كه به جاي پرداختن به كليت جهان به اشياي خاص نظر مي‌دوزد»3. ادراك يك شيء جزئي و خاص كنشي ممكن و نامتناهي است؛ زيرا مي‌تواند همواره سويه‌ها و جنبه‌هاي جديدي را به درك قبلي اضافه كند و به تخيل امكان جولان بيشتري ‌دهد. در اينجا شيء خاص همان اهميتي را مي‌يابد كه «كلمه» در مقابل «جمله» مي‌يابد. ادراك شيء ساده كنشي ممكن است. تحقق اين امكان به خاطر نفي مدام شيء انجام مي‌شود. به بياني ديگر شاعر با نفي مدام فرم تلاش مي‌كند تا چهره واقعي شيء را ادراك كند و آن را چنان‌كه هست، آشكار کند. براي روشن‌تر‌شدن اين مسئله مي‌توان نفي مدام به‌مثابه امر منفي را در مقابل امر مثبت يا پوزيتيو قرار دهيم. در امر مثبت تنها مي‌توانيم از بُعد معين شيء سخن بگوييم و نه از سويه‌هاي متنوع، متفاوت و حتي ناممكن آن؛ زيرا امر مثبت درصدد اثبات شيء است و اثبات شيء لاجرم با محدودكردن سويه‌هاي مختلف آن امكان‌پذير است. امر مثبت با اثبات شيء درصدد كشف تام و تمام شيء برمي‌آيد؛ در‌حالي‌كه هر چيز ولو چيزي ساده مانند يك درخت همواره واجد سويه‌هايي كشف‌نشده و غافلگيركننده است؛ سويه‌هايي كه گاه در انتهاي ذهن، وراي آخرين انديشه خود را نمايان مي‌سازد.
«نخل در انتهاي ذهن / وراي آخرين انديشه، برمي‌خيزد / در صحنه‌اي پوشيده از مفرغ»4.
چيزها، اشيا و آدم‌ها زماني وجود داشته‌اند؛ اما امروز آنها ديگر نيستند. اين اندوهي بزرگ و موجد ماليخوليايي بس عميق است؛ اما چيزها، اشيا و آدم‌ها تنها در نبودنشان است كه مي‌توانيم بودنشان را دريابيم. هستي و نيستي وابسته به يكديگرند، هستي هر چيز متضمن نفي چيزهاي ديگر است به اين سان امر منفي دربردارنده و استمراردهنده هستي مي‌شود.
3 «روزي كسي بايد اثري بنويسد درباره‌ /تأثيرات اقليم بر تخيل»5.
به نظر استيونس شاعران قدرتمندترين آدميان‌اند، قدرت آنان به واسطه خلق مدام دنياهاي پيش‌رو به منصه ظهور مي‌رسد. اين كار البته به مدد تخيل انجام مي‌گيرد، مردي در تل زباله در شعري با همين عنوان خود را از تل زباله به‌عنوان نماد انبوهي از عادات و روزمرگي مي‌رهاند. در پرتو اين رهايي انبوهي از كهنگي جاني دوباره مي‌گيرند. پرتو درخشان تخيل جهان تكرار را زنده مي‌كند؛ اما تخيل در شعر استيونس به هيچ رو بديلي براي واقعيت نيست، شاعر ميان اين دو تقابلي نمي‌بيند. با اين نگاه استيونس به نقد بنيادي‌ترين پيش‌فرض متافيزيك يعني تقابل سوژه و ابژه يا تقابل ذهن و عين و نفي حقيقت به‌مثابه تطبيق شيء با آن چيزي كه در ذهن وجود دارد، مي‌پردازد. با‌اين‌حال واقعيت همواره آغاز است و نه پايان. در اينجا استيونس با شاعران رمانيتك مرزبندي مي‌كند. او مفهوم تخيل را به منزله نگرش ذهني رد مي‌كند. فردريش شلگل، متفكر رمانتيك، در يكي از قطعات خود نوشته بود شعر نباشد، واقعيتي نيست؛ در‌حالي‌كه به نظر استيونس اگر واقعيتي نباشد، شعر نيست.
در اين ميانه چيزي والاس استيونس را شاعري متفاوت مي‌كند و آن دركي پديدارشناسانه از واقعيت است. دركي كه براساس آن تخيل بخشي جدايي‌ناپذير از واقعيت است و توصيف ناب واقعيت خود‌به‌خود ماهيت خيالي واقعيت را آشكار مي‌سازد.* «اين جهان خيالي جهانِ واقعيت است كه همگي از پيش با آن آشناييم».6
پي‌نوشت‌ها:
* هنرمندان و نويسندگاني بزرگ قبل از استيونس به ماهيت خيالي واقعيت توجه كرده‌اند. يكي از آنان داستايفسكي است، داستايفسكي در پاسخ به كساني كه او را روان‌شناس مي‌نامند، مي‌گويد من روان‌شناس نيستم؛ بلكه رئاليستي در سطح بالا هستم. براي من هيچ چيز به اندازه واقعيت موجد تخيل و وهم نيست.
1. شعر از استيونس به‌ نقل از «چيزها صرفا هستند»، سايمون كريچلي، ترجمه مهرداد پارسا.
2 و 6. «چيزها صرفا هستند»، سايمون كريچلي، ترجمه مهرداد پارسا.
3 و 5. «شعر مدرن از بودلر تا استيونس»، مراد فرهادپور.
4. شعر از استيونس، «از شعر مدرن»، مترجم: اميد مهرگان.

1 شعر مدرن به يك تعبير شعر كلمه است و نه جمله. كلمه در مقابل جمله به‌مثابه جزء در مقابل كل فاقد يكپارچگي و هماهنگي معنادار جمله است. غالبا به نظر مي‌رسد كه اين جمله است كه مي‌تواند معنا را انتقال دهد و نه كلمه و به‌همين‌دليل كلمه در موقعيتي پايين‌تر از جمله قرار مي‌گيرد. در‌حالي‌كه در شعر مدرن، كلمه در موقعيتي فراتر از جمله قرار مي‌گيرد و هژمونيك مي‌شود. با هژمونيك‌شدن كلمه روند انتقال معنا مختل شده و با چالشي جدي مواجه مي‌شود. در‌اين‌صورت معنا به‌سادگي و به‌طور‌ کامل به دست نمي‌آيد. علاوه‌بر‌آن كلمه به واسطه كلمه‌‌بودنش واجد مازادي است كه تخيل را خلاق كرده و به آن امكان مانور مي‌دهد؛ اما نه تخيل كلي، استعلايي و ايدئاليستي؛ بلكه تخيل انضمامي، تخيلي كه «سياست» آن بر كلمه چيز، جزء و كولاژ استوار است. والاس استيونس (1955-1879)
شاعر چنين سياستي است. به ‌لحاظ تاريخي مخدوش‌شدن كليت جمله در فرم شعر مدرن به تجربه‌هاي آغاز قرن بيستم و جنگ جهاني اول بازمي‌گردد. مدرنيسم برآمده از دل چنين توفاني به گونه‌اي تهاجمي به سه‌گانه به‌هم‌پيوسته سوژه، جهان و روح حمله مي‌كند و مضاميني به‌كلي تازه مانند ناپيوستگي سوژه و ابژه، نفي تقابل سوژه و ابژه و همين‌طور گسيختگي اجتناب‌ناپذير تجربه را مطرح مي‌كند.
2 «ممكن است، ممكن است، ممكن. بايد/ كه ممكن باشد.»1.
از نگاه استيونس، نقطه شروع شعر نه كل جهان و كائنات بلكه توصيف چيزي جزئي و خاص است: «... بشقابي حلبي، قرص ناني بر آن، چيزي كه مي‌نوشم، آبي زلال در جام بلورين، تكه سنگي بر كف دستم، درخت تنومند بي‌برگي كه از پنجره آشپزخانه مي‌بينم‌اش، يا مهتاب در آسمان صاف زمستاني»2. به نظر استيونس توجه به اموري جزئي موجد تخيلي به مراتب قوي‌تري و ملموس‌تر از تخيلي است كه شاعر به كل جهان و كائنات مي‌كند. «اين امر يكي از نشانه‌هاي بُعد پديدارشناختي شعر استيونس است كه به جاي پرداختن به كليت جهان به اشياي خاص نظر مي‌دوزد»3. ادراك يك شيء جزئي و خاص كنشي ممكن و نامتناهي است؛ زيرا مي‌تواند همواره سويه‌ها و جنبه‌هاي جديدي را به درك قبلي اضافه كند و به تخيل امكان جولان بيشتري ‌دهد. در اينجا شيء خاص همان اهميتي را مي‌يابد كه «كلمه» در مقابل «جمله» مي‌يابد. ادراك شيء ساده كنشي ممكن است. تحقق اين امكان به خاطر نفي مدام شيء انجام مي‌شود. به بياني ديگر شاعر با نفي مدام فرم تلاش مي‌كند تا چهره واقعي شيء را ادراك كند و آن را چنان‌كه هست، آشكار کند. براي روشن‌تر‌شدن اين مسئله مي‌توان نفي مدام به‌مثابه امر منفي را در مقابل امر مثبت يا پوزيتيو قرار دهيم. در امر مثبت تنها مي‌توانيم از بُعد معين شيء سخن بگوييم و نه از سويه‌هاي متنوع، متفاوت و حتي ناممكن آن؛ زيرا امر مثبت درصدد اثبات شيء است و اثبات شيء لاجرم با محدودكردن سويه‌هاي مختلف آن امكان‌پذير است. امر مثبت با اثبات شيء درصدد كشف تام و تمام شيء برمي‌آيد؛ در‌حالي‌كه هر چيز ولو چيزي ساده مانند يك درخت همواره واجد سويه‌هايي كشف‌نشده و غافلگيركننده است؛ سويه‌هايي كه گاه در انتهاي ذهن، وراي آخرين انديشه خود را نمايان مي‌سازد.
«نخل در انتهاي ذهن / وراي آخرين انديشه، برمي‌خيزد / در صحنه‌اي پوشيده از مفرغ»4.
چيزها، اشيا و آدم‌ها زماني وجود داشته‌اند؛ اما امروز آنها ديگر نيستند. اين اندوهي بزرگ و موجد ماليخوليايي بس عميق است؛ اما چيزها، اشيا و آدم‌ها تنها در نبودنشان است كه مي‌توانيم بودنشان را دريابيم. هستي و نيستي وابسته به يكديگرند، هستي هر چيز متضمن نفي چيزهاي ديگر است به اين سان امر منفي دربردارنده و استمراردهنده هستي مي‌شود.
3 «روزي كسي بايد اثري بنويسد درباره‌ /تأثيرات اقليم بر تخيل»5.
به نظر استيونس شاعران قدرتمندترين آدميان‌اند، قدرت آنان به واسطه خلق مدام دنياهاي پيش‌رو به منصه ظهور مي‌رسد. اين كار البته به مدد تخيل انجام مي‌گيرد، مردي در تل زباله در شعري با همين عنوان خود را از تل زباله به‌عنوان نماد انبوهي از عادات و روزمرگي مي‌رهاند. در پرتو اين رهايي انبوهي از كهنگي جاني دوباره مي‌گيرند. پرتو درخشان تخيل جهان تكرار را زنده مي‌كند؛ اما تخيل در شعر استيونس به هيچ رو بديلي براي واقعيت نيست، شاعر ميان اين دو تقابلي نمي‌بيند. با اين نگاه استيونس به نقد بنيادي‌ترين پيش‌فرض متافيزيك يعني تقابل سوژه و ابژه يا تقابل ذهن و عين و نفي حقيقت به‌مثابه تطبيق شيء با آن چيزي كه در ذهن وجود دارد، مي‌پردازد. با‌اين‌حال واقعيت همواره آغاز است و نه پايان. در اينجا استيونس با شاعران رمانيتك مرزبندي مي‌كند. او مفهوم تخيل را به منزله نگرش ذهني رد مي‌كند. فردريش شلگل، متفكر رمانتيك، در يكي از قطعات خود نوشته بود شعر نباشد، واقعيتي نيست؛ در‌حالي‌كه به نظر استيونس اگر واقعيتي نباشد، شعر نيست.
در اين ميانه چيزي والاس استيونس را شاعري متفاوت مي‌كند و آن دركي پديدارشناسانه از واقعيت است. دركي كه براساس آن تخيل بخشي جدايي‌ناپذير از واقعيت است و توصيف ناب واقعيت خود‌به‌خود ماهيت خيالي واقعيت را آشكار مي‌سازد.* «اين جهان خيالي جهانِ واقعيت است كه همگي از پيش با آن آشناييم».6
پي‌نوشت‌ها:
* هنرمندان و نويسندگاني بزرگ قبل از استيونس به ماهيت خيالي واقعيت توجه كرده‌اند. يكي از آنان داستايفسكي است، داستايفسكي در پاسخ به كساني كه او را روان‌شناس مي‌نامند، مي‌گويد من روان‌شناس نيستم؛ بلكه رئاليستي در سطح بالا هستم. براي من هيچ چيز به اندازه واقعيت موجد تخيل و وهم نيست.
1. شعر از استيونس به‌ نقل از «چيزها صرفا هستند»، سايمون كريچلي، ترجمه مهرداد پارسا.
2 و 6. «چيزها صرفا هستند»، سايمون كريچلي، ترجمه مهرداد پارسا.
3 و 5. «شعر مدرن از بودلر تا استيونس»، مراد فرهادپور.
4. شعر از استيونس، «از شعر مدرن»، مترجم: اميد مهرگان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.