|

گفته‌ ها

همچنان مسأله فقر
چندی پیش نشستی علمی با عنوان «دام فقر؛ در جستجوی راه رهایی» به همت انجمن اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در تالار ابن‌خلدون دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست سارا شریعتی، سعید مدنی، رضا امیدی، احمد میدری و یاسر باقری سخنرانی کردند. هدف از این نشست پرداختن به وضعیت فقر در ایران و تاملی مقدماتی برای راه‌های مقابله با آن بود. در این نشست سعید مدنی، پژوهشگر حوزه‌ مسائل اجتماعی ایران، به موضوع «فقر مزمن، نابرابری ساختاری» پرداخت و موضوع سخنرانی سارا شریعتی، جامعه‌شناس دین و استاد دانشگاه تهران، «دین؛ عامل یا راه رهایی از فقر؟» بود. در ادامه بخش‌هایی از سخنان شریعتی را به نقل از ایران‌آنلاین و بخش‌هایی از سخنرانی مدنی را به نقل از ایلنا می‌خوانید.

شریعتی: نقش فعالیت‌های مدنی در مبارزه با فقر
برای اینکه ببینیم در یک جامعه رهایی از فقر چطور ممکن می‌شود و چگونه می‌توان با فقر مبارزه کرد، باید ابتدا بدانیم که اصولا «نابرابری‌های ساختاری» در یک جامعه به «قدرت سیاسی» آن جامعه بازمی‌‌گردد. بنابراین، تا نسبت قدرت سیاسی و جامعه تسهیل نشود، یا مسئولیت قدرت سیاسی در ایجاد نابرابری‌های ساختاری تأیید نشود، اساسا مبارزه با فقر معنی ندارد. در جوامعی که فقر عمق و گستره بسیاری یافته است، نمی‌توان چندان از فعالیت‌های مدنی و کارهای اجتماعی حرف زد. دانشگاه هم که یکی از زیرمجموعه‌های جامعه مدنی است آنچنان که باید «مسأله فقر» را در دستور کار خود قرار نمی‌دهد. از آنجا که پرداختن به «مسأله فقر» اغلب یا به توصیه‌های اخلاقی یا محاسبات مالی و اقتصادی ختم می‌شود متأسفانه در دانشگاه چندان محل توجه نیست، تا آنجا که در سال‌های اخیر به طور کلی سه پایان‌نامه به «مسأله فقر» و دو پایان‌نامه به مسأله «بی‌شناسنامه‌ها» اختصاص یافته است. بنابراین، ظاهرا فقر برای دانشگاه ما مسأله نیست. این در حالی است که در کالج دو فرانس که عالی‌ترین نهاد آموزش عالی در فرانسه است کرسی پنج‌ساله «دانش علیه فقر» گذاشته شده است و از متخصصان جهانی دعوت می‌شود بیایند و توضیح دهند چگونه می‌توان با فقر مبارزه کرد؟
اما اگر فارغ از حوزه دانشگاه، وارد حوزه دین شویم کاتولیسیسم نمونه خوبی است چراکه هم به شکل «نهاد» به‌عنوان دین رسمی، هم به شکل عملی و نظری به «مسأله فقر» پرداخته است. در قالب «نهاد» بعد از انقلاب صنعتی با ظهور مارکسیسم و در رقابت با آن، کلیسای کاتولیک نهادی را تحت عنوان «آموزه‌های اجتماعی کلیسای کاتولیک» سامان داد. این کلیسا، کل آموزه‌هایش را درخصوص همبستگی، توجه به دیگری، کاستن شکاف‌های طبقاتی و... صورتبندی کرد و با عنوان «آموزه‌های اجتماعی مسیحیت» بسط داد. اما در سطح عملی به دلیل آنکه از حوزه سیاست کنار گذاشته شده بود، شبکه همبستگی عظیم اجتماعی را برای پرداختن به مسائل مشخص جامعه اعم از فقر، بیکاری، بی‌خانمانی، آسیب‌های موجود در حوزه سلامت و بهداشت سامان داد. به شکل ضد نهاد هم می‌توان از «الهیات رهایی‌بخش» نام برد که آن را یک متأله آمریکای‌لاتینی بنیانگذاری کرد و ایده‌اش این بود که فقیر محصول سیستمی است که ما در آن زندگی می‌کنیم و ما مسئول آنیم. در نتیجه از تمام آموزه‌های دینی مسیحیت استفاده کرد تا جامعه را برای مبارزه با فقر در آمریکای‌لاتین بسیج کند. امروز هم حتی کاتولیسیسم با انتخاب یک پاپ آمریکای‌لاتینی، که سرمایه‌داری را به‌عنوان بت‌پرستی جدید افشا می‌کند، در عالی‌ترین مرجع خود لحن الهیات رهایی‌بخشی پیدا کرده است. نمونه آمریکای‌لاتین نشان می‌دهد که دیگر دین افیون توده‌ها نیست بلکه می‌تواند عامل رهایی‌بخشی توده‌ها باشد. اما در اسلام آیا ما می‌توانیم از یک جریان رهایی‌بخش به نام دین برای مبارزه با فقر نام ببریم؟
در حوزه اسلام داستان شکل دیگری پیدا کرده است. در قرن بیستم با اسلامی مواجهیم که درگیر استعمار خارجی و استبدادهای داخلی است و با یک خلأ سیاسی روبرو است و آن خلأ الغای خلافت اسلامی است. بنابراین، پرسش و مسأله‌اش «سیاسی» است، هرچند که در آغاز قرن بیستم اسلام به مسأله اجتماعی می‌پردازد اما به‌سرعت از پرونده اجتماعی به پرونده سیاسی چرخش پیدا می‌کند. اسلام قرن بیستم، هرقدر که از آغاز آن می‌گذرد، «بیان اجتماعی» خود را از دست داده و «بیانی سیاسی» به خود می‌گیرد. در نتیجه چنین خلئی است که در نمونه عرب و آفریقایی اتفاقا بنیادگرایی دینی در خشن‌ترین شکل خود سربازانش را از همین سپاه فقر می‌گیرد. اما اگر در حوزه اسلامی بخواهیم از این آموزه‌های اجتماعی استفاده کنیم، راه‌حل چیست؟ اینجاست که می‌توان از فعالیت‌های مدنی دفاع کرد. به این دلیل که قدرت سیاسی در بحث از فقر هم مسئول است و هم متهم. در نتیجه ما جدا از قدرت سیاسی و با استناد به «الهیات رهایی‌بخش»، که از رهگذر سامان‌دادن به یک جامعه مدنی قوی قابل تحقق است، می‌توانیم به مسأله فقر بیندیشیم.
مدنی: برنامه ناموفق دولت‌ها در مبارزه با فقر
از منظر دین هر راهی که به فقر منجر شود و گسترش فقر را به دنبال داشته باشد راه شیطانی است، زیرا فقر پیوند زیادی با مشکلات اجتماعی دارد و هرچه فقر زیاد باشد شاهد شورش‌های اجتماعی خواهیم بود. فقر با دموکراسی نیز ارتباط مستقیم دارد و مردم هرچه فقیرتر شوند به‌جای آنکه خواسته‌های خود را از راه‌های دموکراتیک دنبال کنند به سمت شورش و پایین‌کشیدن دولت‌های نالایق حرکت می‌کنند. جامعه‌ای که در آن فقر زیاد باشد امکان تحقق دموکراسی در آن محدود است. بیماری‌های عروقی در افراد فقیر بیشتر است و بر اساس بررسی‌ها کسانی که فقیر هستند زودتر می‌میرند. امروز 50 درصد جمعیت جهان به نوعی زیر خط فقرند و 2 میلیارد نفر کاملا در فقر به‌سر می‌برند. متاسفانه برنامه دولت‌های مختلف برای مبارزه با فقر موفق نبوده زیرا دولت‌ها به‌جای آنکه به ساختارها توجه کنند به معضل توجه کردند و تمامی برنامه‌های آن‌ها تکراری بوده و همچنین این برنامه‌ها با توسعه هیچ سنخیتی نداشته است. برخی از این برنامه‌ها ضد مبارزه با فقر بوده. سیاست‌هایی که بعد از جنگ اجرا شد همچون سیاست‌های تعدیل اقتصادی و خصوصی‌سازی و آزادسازی قیمت‌ها فقرزا هستند زیرا در این سیاست‌ها به اشتغال توجه نشده. در این میان هر وقت دولت پولدار بوده تمایل داشته به‌جای مبارزه جدی با فقر به صورت مستقیم به مردم پول دهد تا از آن به سود خودش برداشت کند. مهم‌ترین مشکل برنامه‌های ضد فقر عارضه‌نگری به‌جای ساختارنگری است. دولت‌ها در برنامه‌های خود به‌جای مبارزه با فقر، فقیر و فقرا را تحت پوشش موردی قرار می‌دهند و همین مسأله باعث شده تا فقر و نابرابری در ایران پایدار شود و هرگونه تلاش برای کاهش نابرابری با مقاومت‌های مختلف از سوی دستگاه‌های مختلف همراه شده است.

همچنان مسأله فقر
چندی پیش نشستی علمی با عنوان «دام فقر؛ در جستجوی راه رهایی» به همت انجمن اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در تالار ابن‌خلدون دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست سارا شریعتی، سعید مدنی، رضا امیدی، احمد میدری و یاسر باقری سخنرانی کردند. هدف از این نشست پرداختن به وضعیت فقر در ایران و تاملی مقدماتی برای راه‌های مقابله با آن بود. در این نشست سعید مدنی، پژوهشگر حوزه‌ مسائل اجتماعی ایران، به موضوع «فقر مزمن، نابرابری ساختاری» پرداخت و موضوع سخنرانی سارا شریعتی، جامعه‌شناس دین و استاد دانشگاه تهران، «دین؛ عامل یا راه رهایی از فقر؟» بود. در ادامه بخش‌هایی از سخنان شریعتی را به نقل از ایران‌آنلاین و بخش‌هایی از سخنرانی مدنی را به نقل از ایلنا می‌خوانید.

شریعتی: نقش فعالیت‌های مدنی در مبارزه با فقر
برای اینکه ببینیم در یک جامعه رهایی از فقر چطور ممکن می‌شود و چگونه می‌توان با فقر مبارزه کرد، باید ابتدا بدانیم که اصولا «نابرابری‌های ساختاری» در یک جامعه به «قدرت سیاسی» آن جامعه بازمی‌‌گردد. بنابراین، تا نسبت قدرت سیاسی و جامعه تسهیل نشود، یا مسئولیت قدرت سیاسی در ایجاد نابرابری‌های ساختاری تأیید نشود، اساسا مبارزه با فقر معنی ندارد. در جوامعی که فقر عمق و گستره بسیاری یافته است، نمی‌توان چندان از فعالیت‌های مدنی و کارهای اجتماعی حرف زد. دانشگاه هم که یکی از زیرمجموعه‌های جامعه مدنی است آنچنان که باید «مسأله فقر» را در دستور کار خود قرار نمی‌دهد. از آنجا که پرداختن به «مسأله فقر» اغلب یا به توصیه‌های اخلاقی یا محاسبات مالی و اقتصادی ختم می‌شود متأسفانه در دانشگاه چندان محل توجه نیست، تا آنجا که در سال‌های اخیر به طور کلی سه پایان‌نامه به «مسأله فقر» و دو پایان‌نامه به مسأله «بی‌شناسنامه‌ها» اختصاص یافته است. بنابراین، ظاهرا فقر برای دانشگاه ما مسأله نیست. این در حالی است که در کالج دو فرانس که عالی‌ترین نهاد آموزش عالی در فرانسه است کرسی پنج‌ساله «دانش علیه فقر» گذاشته شده است و از متخصصان جهانی دعوت می‌شود بیایند و توضیح دهند چگونه می‌توان با فقر مبارزه کرد؟
اما اگر فارغ از حوزه دانشگاه، وارد حوزه دین شویم کاتولیسیسم نمونه خوبی است چراکه هم به شکل «نهاد» به‌عنوان دین رسمی، هم به شکل عملی و نظری به «مسأله فقر» پرداخته است. در قالب «نهاد» بعد از انقلاب صنعتی با ظهور مارکسیسم و در رقابت با آن، کلیسای کاتولیک نهادی را تحت عنوان «آموزه‌های اجتماعی کلیسای کاتولیک» سامان داد. این کلیسا، کل آموزه‌هایش را درخصوص همبستگی، توجه به دیگری، کاستن شکاف‌های طبقاتی و... صورتبندی کرد و با عنوان «آموزه‌های اجتماعی مسیحیت» بسط داد. اما در سطح عملی به دلیل آنکه از حوزه سیاست کنار گذاشته شده بود، شبکه همبستگی عظیم اجتماعی را برای پرداختن به مسائل مشخص جامعه اعم از فقر، بیکاری، بی‌خانمانی، آسیب‌های موجود در حوزه سلامت و بهداشت سامان داد. به شکل ضد نهاد هم می‌توان از «الهیات رهایی‌بخش» نام برد که آن را یک متأله آمریکای‌لاتینی بنیانگذاری کرد و ایده‌اش این بود که فقیر محصول سیستمی است که ما در آن زندگی می‌کنیم و ما مسئول آنیم. در نتیجه از تمام آموزه‌های دینی مسیحیت استفاده کرد تا جامعه را برای مبارزه با فقر در آمریکای‌لاتین بسیج کند. امروز هم حتی کاتولیسیسم با انتخاب یک پاپ آمریکای‌لاتینی، که سرمایه‌داری را به‌عنوان بت‌پرستی جدید افشا می‌کند، در عالی‌ترین مرجع خود لحن الهیات رهایی‌بخشی پیدا کرده است. نمونه آمریکای‌لاتین نشان می‌دهد که دیگر دین افیون توده‌ها نیست بلکه می‌تواند عامل رهایی‌بخشی توده‌ها باشد. اما در اسلام آیا ما می‌توانیم از یک جریان رهایی‌بخش به نام دین برای مبارزه با فقر نام ببریم؟
در حوزه اسلام داستان شکل دیگری پیدا کرده است. در قرن بیستم با اسلامی مواجهیم که درگیر استعمار خارجی و استبدادهای داخلی است و با یک خلأ سیاسی روبرو است و آن خلأ الغای خلافت اسلامی است. بنابراین، پرسش و مسأله‌اش «سیاسی» است، هرچند که در آغاز قرن بیستم اسلام به مسأله اجتماعی می‌پردازد اما به‌سرعت از پرونده اجتماعی به پرونده سیاسی چرخش پیدا می‌کند. اسلام قرن بیستم، هرقدر که از آغاز آن می‌گذرد، «بیان اجتماعی» خود را از دست داده و «بیانی سیاسی» به خود می‌گیرد. در نتیجه چنین خلئی است که در نمونه عرب و آفریقایی اتفاقا بنیادگرایی دینی در خشن‌ترین شکل خود سربازانش را از همین سپاه فقر می‌گیرد. اما اگر در حوزه اسلامی بخواهیم از این آموزه‌های اجتماعی استفاده کنیم، راه‌حل چیست؟ اینجاست که می‌توان از فعالیت‌های مدنی دفاع کرد. به این دلیل که قدرت سیاسی در بحث از فقر هم مسئول است و هم متهم. در نتیجه ما جدا از قدرت سیاسی و با استناد به «الهیات رهایی‌بخش»، که از رهگذر سامان‌دادن به یک جامعه مدنی قوی قابل تحقق است، می‌توانیم به مسأله فقر بیندیشیم.
مدنی: برنامه ناموفق دولت‌ها در مبارزه با فقر
از منظر دین هر راهی که به فقر منجر شود و گسترش فقر را به دنبال داشته باشد راه شیطانی است، زیرا فقر پیوند زیادی با مشکلات اجتماعی دارد و هرچه فقر زیاد باشد شاهد شورش‌های اجتماعی خواهیم بود. فقر با دموکراسی نیز ارتباط مستقیم دارد و مردم هرچه فقیرتر شوند به‌جای آنکه خواسته‌های خود را از راه‌های دموکراتیک دنبال کنند به سمت شورش و پایین‌کشیدن دولت‌های نالایق حرکت می‌کنند. جامعه‌ای که در آن فقر زیاد باشد امکان تحقق دموکراسی در آن محدود است. بیماری‌های عروقی در افراد فقیر بیشتر است و بر اساس بررسی‌ها کسانی که فقیر هستند زودتر می‌میرند. امروز 50 درصد جمعیت جهان به نوعی زیر خط فقرند و 2 میلیارد نفر کاملا در فقر به‌سر می‌برند. متاسفانه برنامه دولت‌های مختلف برای مبارزه با فقر موفق نبوده زیرا دولت‌ها به‌جای آنکه به ساختارها توجه کنند به معضل توجه کردند و تمامی برنامه‌های آن‌ها تکراری بوده و همچنین این برنامه‌ها با توسعه هیچ سنخیتی نداشته است. برخی از این برنامه‌ها ضد مبارزه با فقر بوده. سیاست‌هایی که بعد از جنگ اجرا شد همچون سیاست‌های تعدیل اقتصادی و خصوصی‌سازی و آزادسازی قیمت‌ها فقرزا هستند زیرا در این سیاست‌ها به اشتغال توجه نشده. در این میان هر وقت دولت پولدار بوده تمایل داشته به‌جای مبارزه جدی با فقر به صورت مستقیم به مردم پول دهد تا از آن به سود خودش برداشت کند. مهم‌ترین مشکل برنامه‌های ضد فقر عارضه‌نگری به‌جای ساختارنگری است. دولت‌ها در برنامه‌های خود به‌جای مبارزه با فقر، فقیر و فقرا را تحت پوشش موردی قرار می‌دهند و همین مسأله باعث شده تا فقر و نابرابری در ایران پایدار شود و هرگونه تلاش برای کاهش نابرابری با مقاومت‌های مختلف از سوی دستگاه‌های مختلف همراه شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.