بهمناسبت 121 سالگی نیما یوشیج
نيما به دادِ ما رسيد
رسول رخشا
نيمايي كه امروز 121ساله شد، برای ما تنها نيماي شعروشاعري نيست. 121سالهشدن نيما، بيانگر دورهاي است كه فهم مشترك و دريافت ديگري از فرهنگ و هنر يك سرزمين را نمايان ميكند. نيما علاوهبر اینکه یک انقلابی است، یک آدم تاریخی هم محسوب میشود. تاكيد بر تاريخي و انقلابیبودن نیما بهطور همزمان امريست كه او را فراتر از شعر و ادب ميبرد. نگرش و كوششهاي نیما، سازنده يك وضعيت تاريخي است كه منجر به تغيير و دفرمهكردن روزگار فرهنگی بعد از خود شده است و باز هم ميتوان تاكيد كرد كه اين تغييروتحول فراتر از شعر و ادب بوده است.
هرچند تغییر مسیر از انرژی هزارساله شعر فارسی و شکستن قالبهای جاافتاده میان اهل فن و مردم و بهتثبیترساندن شرایط جدید شعر فارسی به خودیخود از او یک انقلابی با اعتمادبهنفس ساخته است که - با وجود اندام نحیفش- بار تاریخی وزن زبان فارسی را یکتنه به دوش کشیده است. شعری که میان ایرانیان تنها کارکرد یک هنر نوشتاری را نداشته بلکه بخشی از فرهنگ و زندگی کوچه و بازار بوده است و با زبان و ذهن خاص و عام در هم تنیده شده است. منظور این است که تغییر شرایط شعر فارسی در ایرانزمین بسیار متفاوت از تغییر ضوابط شعر مثلا در کشوری فرانسهزبان است. از اين بگذريم كه براي فهم مشترك و مشخصتر از نيما، هنوزاهنوز نياز به بازخواني نيما داريم اما نگذريم از اينكه با هرگونه فهمي نميتوانيم از نيما بگذريم. گفتن و گفتن از نيما مجال ميخواهد و در اين صدسالِ پس از «افسانه» مجال بوده است، چه براي دردِ مشترك و چه براي ردِ درك و درد نيماییها و پسانيماييها.
«افسانه»ي نيماي نامآور از دلِ يوش بيرون آمده و حالا ورد زبان ِشهر و كوچهها شده است. آنقدرها كه در حالاهاي پاييز شهر تهران هم ميبينيم كه «زردها بيخود قرمز نشدهاند، قرمزي رنگ نينداخته است بيخودي بر ديوار، صبح پیدا شده از طرف کوه ازاکو اما وازنا پیدا نیست» يا هنوز هم در كويري كه هر روز بزرگتر ميشود، منتظر نشستهايم و ميپرسيم، «قاصد روزان ابری داروگ، كي ميرسد باران؟» و شبهاي تنهايي رو به خيابانِ خيس خیره میمانیم و زیر لب میخوانیم: «تو را من چشم در راهم، شباهنگام/ که میگیرند در شاخ تلاجن سایهها رنگ سیاهی، وزان دلخستگانت راست اندوهی فراهم، تو را من چشم در راهم».
نیما دیگر به موزیک سنتی و مدرن ما راه یافته است و در خانهها و اینجا و آنجا شنیده میشود. اما راستش، اهميتِ نيمابودن و اهميت بودنِ نيما فراتر از افسانه و داروگ و سيوليشه و ريرا و مانلي و آيآدمها و شعرهاي اوست و همینطور اهمیت او فراسوی انقلاب ادبی در صورت و ساختار شعر است. اهميت نيما در پالايش فكر و والايش انديشه دورانش است و البته نَه بهمعناي كاتارسيس و سابلايم كه ازقضا بهمعناي ابژكتيو و دمدست و رو به جلو و امروزياش. اهميت او در طغيان، غرور و سركشياش است كه سِوِر و مصمم - که انگار از خوی روستاییاش آمده- و دانا ميايستد و ديدههاي دانايياش را در دوراني تفسير و تبيين ميكند كه چندان معنايي ندارند. اهميت او در همين تبيين و صورتبندي حرفها و فكرهايش است كه بهزعم همروزگارانش عبث و رايگان است. اهميت نيما تشخيص زيبايي و تشخصدادن به زيباييشناسي دوران است، امري كه انگار نیازش در آن زمانه احساس نميشد اما يك ضرورت تاريخي بود. ضرورتی که همسنگ تفکر به حساب میآید. اهميت نيما براي ما آدمهاي امروزيتر، تربيت سليقه و تأييدي است بر نظامبخشيدن به انديشههاي ما و توجه به تئوري و ريتوريككردن مباني
ديدههاي زندگي، هستي و پيرامونمان. همانطور كه خودش در «ارزشِ احساسات» ميگويد: «پيش و بيش از هر چيزي زندگيست». نيما بهنوعی جور دیگر زندگیکردن را نشان داده است. او تلاش میکند تا مختصات نگریستن در جهان جدید را با حرفها و شعرهایش ترسیم کند.
نيما به داد ما رسيد، نيمايي كه مطلقن مدرن نبود اما به ما ياد داد كه ميتوان ذهن ِجهان و جهان ذِهنيمان را شكل و صورت ديگري بدهيم تا فرزند زمانه خویش بهحساب بياييم.
نيمايي كه امروز 121ساله شد، برای ما تنها نيماي شعروشاعري نيست. 121سالهشدن نيما، بيانگر دورهاي است كه فهم مشترك و دريافت ديگري از فرهنگ و هنر يك سرزمين را نمايان ميكند. نيما علاوهبر اینکه یک انقلابی است، یک آدم تاریخی هم محسوب میشود. تاكيد بر تاريخي و انقلابیبودن نیما بهطور همزمان امريست كه او را فراتر از شعر و ادب ميبرد. نگرش و كوششهاي نیما، سازنده يك وضعيت تاريخي است كه منجر به تغيير و دفرمهكردن روزگار فرهنگی بعد از خود شده است و باز هم ميتوان تاكيد كرد كه اين تغييروتحول فراتر از شعر و ادب بوده است.
هرچند تغییر مسیر از انرژی هزارساله شعر فارسی و شکستن قالبهای جاافتاده میان اهل فن و مردم و بهتثبیترساندن شرایط جدید شعر فارسی به خودیخود از او یک انقلابی با اعتمادبهنفس ساخته است که - با وجود اندام نحیفش- بار تاریخی وزن زبان فارسی را یکتنه به دوش کشیده است. شعری که میان ایرانیان تنها کارکرد یک هنر نوشتاری را نداشته بلکه بخشی از فرهنگ و زندگی کوچه و بازار بوده است و با زبان و ذهن خاص و عام در هم تنیده شده است. منظور این است که تغییر شرایط شعر فارسی در ایرانزمین بسیار متفاوت از تغییر ضوابط شعر مثلا در کشوری فرانسهزبان است. از اين بگذريم كه براي فهم مشترك و مشخصتر از نيما، هنوزاهنوز نياز به بازخواني نيما داريم اما نگذريم از اينكه با هرگونه فهمي نميتوانيم از نيما بگذريم. گفتن و گفتن از نيما مجال ميخواهد و در اين صدسالِ پس از «افسانه» مجال بوده است، چه براي دردِ مشترك و چه براي ردِ درك و درد نيماییها و پسانيماييها.
«افسانه»ي نيماي نامآور از دلِ يوش بيرون آمده و حالا ورد زبان ِشهر و كوچهها شده است. آنقدرها كه در حالاهاي پاييز شهر تهران هم ميبينيم كه «زردها بيخود قرمز نشدهاند، قرمزي رنگ نينداخته است بيخودي بر ديوار، صبح پیدا شده از طرف کوه ازاکو اما وازنا پیدا نیست» يا هنوز هم در كويري كه هر روز بزرگتر ميشود، منتظر نشستهايم و ميپرسيم، «قاصد روزان ابری داروگ، كي ميرسد باران؟» و شبهاي تنهايي رو به خيابانِ خيس خیره میمانیم و زیر لب میخوانیم: «تو را من چشم در راهم، شباهنگام/ که میگیرند در شاخ تلاجن سایهها رنگ سیاهی، وزان دلخستگانت راست اندوهی فراهم، تو را من چشم در راهم».
نیما دیگر به موزیک سنتی و مدرن ما راه یافته است و در خانهها و اینجا و آنجا شنیده میشود. اما راستش، اهميتِ نيمابودن و اهميت بودنِ نيما فراتر از افسانه و داروگ و سيوليشه و ريرا و مانلي و آيآدمها و شعرهاي اوست و همینطور اهمیت او فراسوی انقلاب ادبی در صورت و ساختار شعر است. اهميت نيما در پالايش فكر و والايش انديشه دورانش است و البته نَه بهمعناي كاتارسيس و سابلايم كه ازقضا بهمعناي ابژكتيو و دمدست و رو به جلو و امروزياش. اهميت او در طغيان، غرور و سركشياش است كه سِوِر و مصمم - که انگار از خوی روستاییاش آمده- و دانا ميايستد و ديدههاي دانايياش را در دوراني تفسير و تبيين ميكند كه چندان معنايي ندارند. اهميت او در همين تبيين و صورتبندي حرفها و فكرهايش است كه بهزعم همروزگارانش عبث و رايگان است. اهميت نيما تشخيص زيبايي و تشخصدادن به زيباييشناسي دوران است، امري كه انگار نیازش در آن زمانه احساس نميشد اما يك ضرورت تاريخي بود. ضرورتی که همسنگ تفکر به حساب میآید. اهميت نيما براي ما آدمهاي امروزيتر، تربيت سليقه و تأييدي است بر نظامبخشيدن به انديشههاي ما و توجه به تئوري و ريتوريككردن مباني
ديدههاي زندگي، هستي و پيرامونمان. همانطور كه خودش در «ارزشِ احساسات» ميگويد: «پيش و بيش از هر چيزي زندگيست». نيما بهنوعی جور دیگر زندگیکردن را نشان داده است. او تلاش میکند تا مختصات نگریستن در جهان جدید را با حرفها و شعرهایش ترسیم کند.
نيما به داد ما رسيد، نيمايي كه مطلقن مدرن نبود اما به ما ياد داد كه ميتوان ذهن ِجهان و جهان ذِهنيمان را شكل و صورت ديگري بدهيم تا فرزند زمانه خویش بهحساب بياييم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.