تاريخ دراز و جغرافياي عريض سينماي کوتاه
ساسان گلفر
فيلمهاي سينمايي از روز اول اينقدر بلند نبودند. درواقع فيلم کوتاه تاريخي به مراتب بلندتر از فيلم بلند دارد، چون سينما با فيلم کوتاه زاده شد. اولين فيلمهاي سينمايي که در دهه 1890 پا به عرصه گذاشتند، در زماني کمتر از 10 دقيقه نمايش داده ميشدند و در سالهاي 1910 بهتدريج زمان نمايش فيلم از حد 10 دقيقه فراتر رفت. بااينحال اين روزها تماشاگران عادي چنان به فيلمهاي بلند و در زمان بهطور متوسط 90 دقيقه عادت کردهاند که فيلم کوتاه اغلب به تلويزيون، نمايشهاي جشنوارهاي خاص يا جشنوارههاي خاص فيلم کوتاه محدود شده است. شايد همين شرايط و محدوديت سبب شده است که فيلم کوتاه نيز به عرصه مناسبي براي تجربهگرايي تبديل شود و بسياري از بزرگان سينما با اندوختههاي تجربي و نوآورانه از اين حوزه برآمدند و پا به عرصه سينماي حرفهاي کوتاه يا بلند گذاشتند. جشنوارههاي خاص فيلم کوتاه البته امروز بهمراتب کمتر از جشنوارههاي فيلم بلند يا جشنوارههاي داراي بخش کوتاه هستند، اما در هنر سينما و بهويژه سينماي تجربي و آوانگارد ارزشي همپا و گاه بيشتر از بسياري از جشنوارههاي خاص فيلم بلند دارند. در اروپا معتبرترين و يکي از قديميترين جشنوارههاي خاص فيلم کوتاه، جشنواره کلرمون فران در فرانسه است که حدود 40 سال قدمت دارد و در آمريکاي شمالي نيز ميتوان براي جشنواره بينالمللي فيلم کوتاه پالماسپرينگز در ايالات متحده با قدمت تقريبا 30 سال چنين اعتباري قائل شد. اما در ميان جشنوارههاي داراي بخش فيلم کوتاه طبيعتا جشنواره فيلم کن در فرانسه بهعنوان معتبرترين و يکي از قديميترين جشنوارههاي جهان چنين جايگاهي در سراسر جهان و از جمله اروپا دارد و در آمريکاي شمالي نيز اين جايگاه به جشنواره معتبر ساندنس در پارک سيتي ايالت يوتا تعلق دارد. بااينحال بزرگترين و گستردهترين جشنواره فيلم کوتاه در سراسر جهان در استراليا قرار دارد
و نامش «تراپفِست» است.
کوتاه در سراسر جهان
اگر بخواهيم فهرستوار جشنوارههاي مهم فيلم کوتاه در سراسر جهان را بشماريم، در اروپا علاوهبر کلرمون فران میتوان به جشنوارههاي اوبرهاوزن آلمان (بهعنوان قديميترين جشنواره کوتاه که از 1951 شروع به کار کرده است) و بعد از آن کراکف در لهستان (از 1961) و تامپره در فنلاند (از 1969) اشاره کرد و همچنين جشنواره دراما در يونان، اوپسالا در سوئد، جشنواره کودکان و نوجوانان «فيل کوچک» در ماريبور اسلووني، جشنواره فيلم کوتاه و انيميشن «برخوردها» در بريستول انگلستان، ايبرو امريکن در مادريد اسپانيا و همچنين لابوکا دل لوبد در همين شهر، فريس هاس در بوداپست مجارستان، کلوچستر انگلستان، اينسايت در منچستر و همچنين جشنواره گلاسکو در بريتانيا، جشنواره بينالمللي دوچرخه در هرن آلمان، نورويچ در انگلستان، اودنس دانمارک، فيلمهاي مستقل وين اتريش، ويز- آرت در لويف اوکراین و همچنين جشنواره کييف در اين کشور، کراتکا فورما در گورنجي ميلانواک صربستان و همچنين جشنواره بينالمللي فيلم و موسيقي کوزتندورف در درونگارد همين کشور اشاره کرد. در آمريکاي شمالي علاوهبر جشنواره پالماسپرينگز مختص فيلم کوتاه ميتوان از جشنواره فيلم کوتاه لسآنجلس و
همچنين جشنواره نيوميديا در اين شهر، FPS24 در تگزاس، مکيبر فير در لانگآيلند و جشنواره فيلم کوتاه ميامي در ايالات متحده و سه جشنواره CFC، ريل شورتز و يورکتون در کانادا نام برد. در آسيا علاوهبر جشنواره بينالمللي فيلم کوتاه تهران ميتوان به جشنواره فيلمفير در مومباي و کوچيمترو در شهر کوچي هند، جشنواره فيلم کوتاه و ويدئوي تاي در بانکوک تايلند و مينيکيو در بالي اندونزي اشاره کرد. جشنوارههاي «شو مي» در اوکلند ولينگتن نيوزيلند، «تراشارما ا-گو-گو» در آدلايد و تراپفست در سيدني استراليا که بهعنوان گستردهترين جشنواره فيلم کوتاه جهان شهرت پيدا کرده است، جشنوارههاي مختص اين نوع سينما در قاره اقيانوسيه هستند. در آمريکاي جنوبي نيز FICICA در شهر بارانکيلا در کلمبيا مهمترين جشنواره فيلم کوتاه جنوب اين قاره
به شمار ميرود.
مهمترينها
در ميان 10 جشنواره مهمي که به فيلم کوتاه اختصاص دارند يا واجد بخشهاي فيلم کوتاه هستند، به ترتيب اهميت ميتوان از اين جشنوارهها نام برد:
1- ساندنس: بزرگترين جشنواره فيلم مستقل ايالات متحده آمريکا که سالانه ميزبان بيش از 50 هزار تماشاگر است و يکي از مهمترين منابع جذب نيروهاي جوان و خلاق و نوگرا به هاليوود بهشمار ميآيد.
2- کن: که ديگر معرفي لازم ندارد؛ اواخر ارديبهشت هر سال در شهر کن فرانسه برگزار ميشود و از قوانين محکم و خدشهناپذيرش در بخش کوتاه زمان زير 15 دقيقه است. با حضور يک فيلم کوتاه در اين جشنواره، گرفتن بليت سفر سازندهاش به دنياي موفقيت و شهرت ردخور ندارد.
3- پالماسپرينگز: فيلمهاي کوتاهي که در اين جشنواره در کاليفرنيا حضور دارند تقريبا شايستگي ورود به بخش فيلم کوتاه اسکار را پيدا ميکنند.
از سال 1996 تا 2017 تقريبا صد فيلم کوتاه نامزد جايزه آکادمي؛ يعني به عبارتي همه فيلمهاي کوتاه اسکار در اين جشنواره بودهاند. البته زمان نمايش فيلمهاي کوتاه اين جشنواره زير 40 دقيقه و به مراتب بلندتر از 15 دقيقه جشنواره کن است.
4- کلرمون فران: اين جشنواره بينالمللي در شهر کلرمون فران در فرانسه و از سال 1979 برگزار شده است. حداکثر زمان نمايش يک فيلم کوتاه در استاندارد اين جشنواره 40 دقيقه است.
5- آسپن: از 27 سال پيش در شهر آسپن در کلرادوی ايالات متحده آمريکا برگزار ميشود. محدوديت زمان نمايش فيلم کوتاه در آن 40 دقيقه است.
6- ترايبکا: اين جشنواره را رابرت دنيرو، بازيگر، در شهر نيويورک بنيان گذاشت. در دو بخش رقابتي روايي و مستند براي فيلمهاي کوتاه با زمان زير 40 دقيقه جا دارد.
7- لسآنجلس: اين جشنواره سالانه بيش از 36 هزار تماشاگر و فيلمساز را به خود جلب ميکند. فيلم «کوتاه» در اين جشنواره فيلمهاي مستقل به فيلمهاي زير 26 دقيقه و «نيمهبلند» به زمان نمايش 26 تا 45 دقيقه اطلاق ميشود.
8- تلورايد: درست بعد از روزهاي جشنواره کن، در شهر تلورايد کلرادو در ايالات متحده برگزار ميشود و جشنوارهاي ظاهرا کوچک است که سالانه فقط 24 فيلم جديد در آن نمايش داده ميشود.
9- رِيندنس: در محله وستاند شهر لندن، پايتخت انگلستان، برگزار ميشود و فيلمهاي کوتاه نمايشدادهشده در آن در حد معرفي به جوايز بفتا و اسکار هستند. حداکثر زمان نمايش فيلم کوتاه در اين جشنواره 45 دقيقه است.
10- برلين: يکي از مهمترين جشنوارههاي سينمايي جهان و البته سياسيترينشان که نام «برليناله» نيز به آن دادهاند و سالانه 300 هزار نفر در آن حضور مييابند، در سه بخش فيلمهاي کوتاه و نيمهبلند ميپذيرد. حداکثر زمان نمايش در بخش رقابتي «کوتاههاي برليناله» 30 دقيقه است، در بخش «نسل» 20 دقيقه و در بخش «چشمانداز سينماي آلمان» که فقط فيلمهاي آلماني را ميپذيرد و فکر نميکنم به شما مربوط باشد، 45 دقيقه.
فيلمهاي سينمايي از روز اول اينقدر بلند نبودند. درواقع فيلم کوتاه تاريخي به مراتب بلندتر از فيلم بلند دارد، چون سينما با فيلم کوتاه زاده شد. اولين فيلمهاي سينمايي که در دهه 1890 پا به عرصه گذاشتند، در زماني کمتر از 10 دقيقه نمايش داده ميشدند و در سالهاي 1910 بهتدريج زمان نمايش فيلم از حد 10 دقيقه فراتر رفت. بااينحال اين روزها تماشاگران عادي چنان به فيلمهاي بلند و در زمان بهطور متوسط 90 دقيقه عادت کردهاند که فيلم کوتاه اغلب به تلويزيون، نمايشهاي جشنوارهاي خاص يا جشنوارههاي خاص فيلم کوتاه محدود شده است. شايد همين شرايط و محدوديت سبب شده است که فيلم کوتاه نيز به عرصه مناسبي براي تجربهگرايي تبديل شود و بسياري از بزرگان سينما با اندوختههاي تجربي و نوآورانه از اين حوزه برآمدند و پا به عرصه سينماي حرفهاي کوتاه يا بلند گذاشتند. جشنوارههاي خاص فيلم کوتاه البته امروز بهمراتب کمتر از جشنوارههاي فيلم بلند يا جشنوارههاي داراي بخش کوتاه هستند، اما در هنر سينما و بهويژه سينماي تجربي و آوانگارد ارزشي همپا و گاه بيشتر از بسياري از جشنوارههاي خاص فيلم بلند دارند. در اروپا معتبرترين و يکي از قديميترين جشنوارههاي خاص فيلم کوتاه، جشنواره کلرمون فران در فرانسه است که حدود 40 سال قدمت دارد و در آمريکاي شمالي نيز ميتوان براي جشنواره بينالمللي فيلم کوتاه پالماسپرينگز در ايالات متحده با قدمت تقريبا 30 سال چنين اعتباري قائل شد. اما در ميان جشنوارههاي داراي بخش فيلم کوتاه طبيعتا جشنواره فيلم کن در فرانسه بهعنوان معتبرترين و يکي از قديميترين جشنوارههاي جهان چنين جايگاهي در سراسر جهان و از جمله اروپا دارد و در آمريکاي شمالي نيز اين جايگاه به جشنواره معتبر ساندنس در پارک سيتي ايالت يوتا تعلق دارد. بااينحال بزرگترين و گستردهترين جشنواره فيلم کوتاه در سراسر جهان در استراليا قرار دارد
و نامش «تراپفِست» است.
کوتاه در سراسر جهان
اگر بخواهيم فهرستوار جشنوارههاي مهم فيلم کوتاه در سراسر جهان را بشماريم، در اروپا علاوهبر کلرمون فران میتوان به جشنوارههاي اوبرهاوزن آلمان (بهعنوان قديميترين جشنواره کوتاه که از 1951 شروع به کار کرده است) و بعد از آن کراکف در لهستان (از 1961) و تامپره در فنلاند (از 1969) اشاره کرد و همچنين جشنواره دراما در يونان، اوپسالا در سوئد، جشنواره کودکان و نوجوانان «فيل کوچک» در ماريبور اسلووني، جشنواره فيلم کوتاه و انيميشن «برخوردها» در بريستول انگلستان، ايبرو امريکن در مادريد اسپانيا و همچنين لابوکا دل لوبد در همين شهر، فريس هاس در بوداپست مجارستان، کلوچستر انگلستان، اينسايت در منچستر و همچنين جشنواره گلاسکو در بريتانيا، جشنواره بينالمللي دوچرخه در هرن آلمان، نورويچ در انگلستان، اودنس دانمارک، فيلمهاي مستقل وين اتريش، ويز- آرت در لويف اوکراین و همچنين جشنواره کييف در اين کشور، کراتکا فورما در گورنجي ميلانواک صربستان و همچنين جشنواره بينالمللي فيلم و موسيقي کوزتندورف در درونگارد همين کشور اشاره کرد. در آمريکاي شمالي علاوهبر جشنواره پالماسپرينگز مختص فيلم کوتاه ميتوان از جشنواره فيلم کوتاه لسآنجلس و
همچنين جشنواره نيوميديا در اين شهر، FPS24 در تگزاس، مکيبر فير در لانگآيلند و جشنواره فيلم کوتاه ميامي در ايالات متحده و سه جشنواره CFC، ريل شورتز و يورکتون در کانادا نام برد. در آسيا علاوهبر جشنواره بينالمللي فيلم کوتاه تهران ميتوان به جشنواره فيلمفير در مومباي و کوچيمترو در شهر کوچي هند، جشنواره فيلم کوتاه و ويدئوي تاي در بانکوک تايلند و مينيکيو در بالي اندونزي اشاره کرد. جشنوارههاي «شو مي» در اوکلند ولينگتن نيوزيلند، «تراشارما ا-گو-گو» در آدلايد و تراپفست در سيدني استراليا که بهعنوان گستردهترين جشنواره فيلم کوتاه جهان شهرت پيدا کرده است، جشنوارههاي مختص اين نوع سينما در قاره اقيانوسيه هستند. در آمريکاي جنوبي نيز FICICA در شهر بارانکيلا در کلمبيا مهمترين جشنواره فيلم کوتاه جنوب اين قاره
به شمار ميرود.
مهمترينها
در ميان 10 جشنواره مهمي که به فيلم کوتاه اختصاص دارند يا واجد بخشهاي فيلم کوتاه هستند، به ترتيب اهميت ميتوان از اين جشنوارهها نام برد:
1- ساندنس: بزرگترين جشنواره فيلم مستقل ايالات متحده آمريکا که سالانه ميزبان بيش از 50 هزار تماشاگر است و يکي از مهمترين منابع جذب نيروهاي جوان و خلاق و نوگرا به هاليوود بهشمار ميآيد.
2- کن: که ديگر معرفي لازم ندارد؛ اواخر ارديبهشت هر سال در شهر کن فرانسه برگزار ميشود و از قوانين محکم و خدشهناپذيرش در بخش کوتاه زمان زير 15 دقيقه است. با حضور يک فيلم کوتاه در اين جشنواره، گرفتن بليت سفر سازندهاش به دنياي موفقيت و شهرت ردخور ندارد.
3- پالماسپرينگز: فيلمهاي کوتاهي که در اين جشنواره در کاليفرنيا حضور دارند تقريبا شايستگي ورود به بخش فيلم کوتاه اسکار را پيدا ميکنند.
از سال 1996 تا 2017 تقريبا صد فيلم کوتاه نامزد جايزه آکادمي؛ يعني به عبارتي همه فيلمهاي کوتاه اسکار در اين جشنواره بودهاند. البته زمان نمايش فيلمهاي کوتاه اين جشنواره زير 40 دقيقه و به مراتب بلندتر از 15 دقيقه جشنواره کن است.
4- کلرمون فران: اين جشنواره بينالمللي در شهر کلرمون فران در فرانسه و از سال 1979 برگزار شده است. حداکثر زمان نمايش يک فيلم کوتاه در استاندارد اين جشنواره 40 دقيقه است.
5- آسپن: از 27 سال پيش در شهر آسپن در کلرادوی ايالات متحده آمريکا برگزار ميشود. محدوديت زمان نمايش فيلم کوتاه در آن 40 دقيقه است.
6- ترايبکا: اين جشنواره را رابرت دنيرو، بازيگر، در شهر نيويورک بنيان گذاشت. در دو بخش رقابتي روايي و مستند براي فيلمهاي کوتاه با زمان زير 40 دقيقه جا دارد.
7- لسآنجلس: اين جشنواره سالانه بيش از 36 هزار تماشاگر و فيلمساز را به خود جلب ميکند. فيلم «کوتاه» در اين جشنواره فيلمهاي مستقل به فيلمهاي زير 26 دقيقه و «نيمهبلند» به زمان نمايش 26 تا 45 دقيقه اطلاق ميشود.
8- تلورايد: درست بعد از روزهاي جشنواره کن، در شهر تلورايد کلرادو در ايالات متحده برگزار ميشود و جشنوارهاي ظاهرا کوچک است که سالانه فقط 24 فيلم جديد در آن نمايش داده ميشود.
9- رِيندنس: در محله وستاند شهر لندن، پايتخت انگلستان، برگزار ميشود و فيلمهاي کوتاه نمايشدادهشده در آن در حد معرفي به جوايز بفتا و اسکار هستند. حداکثر زمان نمايش فيلم کوتاه در اين جشنواره 45 دقيقه است.
10- برلين: يکي از مهمترين جشنوارههاي سينمايي جهان و البته سياسيترينشان که نام «برليناله» نيز به آن دادهاند و سالانه 300 هزار نفر در آن حضور مييابند، در سه بخش فيلمهاي کوتاه و نيمهبلند ميپذيرد. حداکثر زمان نمايش در بخش رقابتي «کوتاههاي برليناله» 30 دقيقه است، در بخش «نسل» 20 دقيقه و در بخش «چشمانداز سينماي آلمان» که فقط فيلمهاي آلماني را ميپذيرد و فکر نميکنم به شما مربوط باشد، 45 دقيقه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.