|

نگاهی به نمایشنامه «آه، شب شیرین» تادئوش کانتور

تولد يك مرگ

سهند خیرآبادی

ابتدایی کوتاه
«آه، شبِ شیرین» یک سرودِ مذهبی است، در موردِ تولدِ مسیح. موسیقی‌ای که در حینِ گوش سپردن به آن، حال‌وهوایِ یک سرود را به راحتی در وجودِ خود احساس می‌کنید.
تادئوش کانتور، انسانی نیست که نیاز به معرفی داشته باشد و در همان حال، تادئوش کانتور، انسانی نیست که نیاز به معرفی نداشته باشد. کانتور، ناشناخته‌ شناخته شده است. کریکوت، ناشناخته‌ پیدانشدنی است. برایِ دریافتِ کانتور، نمی‌توان به عقلِ دوره‌ روشنگری اکتفا کرد. به دیدگاهِ من، برایِ درکِ او، باید روحِ رمانتیک را با قوه‌ حکمِ کانتی آمیخت و نتیجه‌ حاصله را از سرتاسرِ تاریخِ گلوله‌ مذهب و سیاست گذراند؛ آن‌گاه توفانِ کانتور شاید که لمس شود. کانتور، در «آه‌، شبِ شیرین» به شیوه‌ معمولِ یک نمایش‌نامه حرف نمی‌زند، بل‌که نجوا و زمزمه‌هایِ بداهه‌ انسان‌هایِ آشفته‌حال را چیدمان می‌کند، به‌طوری‌که می‌توان ادعا کرد، او حتا در نمایش‌نامه‌نویسی هم کارگردانی می‌کند.
بحثِ اصلی
آن‌چه در شروع می‌خوانیم، نوشتارِ خودِ کانتور است. در همان ساختارِ نمایش‌نامه‌ اصلی. او، با تمثیل‌پردازیِ بی‌نظیری به تشریحِ یک خط از سخنانِ خود می‌پردازد: «اما در زندگیِ من شب‌هایِ مقدس بسیاری وجود داشت، که فقط یکی از آن‌ها را به خاطر می‌آورم». و این نمایشنامه، روایت‌گرِ همین شب است. شبی که نام‌اش را می‌گذاریم: «آه، شبِ شیرین». همان شبی که کانتور و خواهرش در انتظار ماندند و کانتور همچنان منتظر است تا شاید، آن رویدادِ باورپذیر، دوباره رخ دهد.
«آه، شبِ شیرین»، روایتِ اجاره‌دادنِ منزلِ خودِ کانتور، به بازیگران‌اش (هِلکا و نینو) است. کانتور، خانه‌ خود را در یک «دودکش» خلاصه می‌کند؛ دودکشی که در میانه‌ صحنه حضور دارد و چنان «کلاسِ مُرده»، افرادِ حاضر بر صحنه مُرده‌اند. نباید فراموش کرد که دودکش، برایِ فرهنگِ اروپایی، روایت‌گرِ خودِ آشویتس است. اروپایی‌هایی که در کنارِ دودکش می‌نشستند، خود را گرم می‌کردند، گپ می‌زدند و با همان دودکش هم، سوزانده می‌شدند. هرچه می‌بینیم و می‌خوانیم زین‌پس، از راویانی است که زنده نیستند. می‌توان به راحتی درک کرد که خانه‌ کانتور هم پس از فاجعه، دیگر خانه نیست. ما یک مرحله پا را فراتر می‌گذاریم؛ ما در دنیایِ تئاترِ کریکوت هستیم.
یک فاجعه‌ عظیم روی داده است. جهانِ متن، پس از این فاجعه را روایت می‌کند. سپس، تولدی دوباره روی می‌دهد و دنیا برایِ بارِ دوم خلق می‌شود. این تولدِ دوباره بی‌شک دارایِ یک شب است و در همان شب، کسی به صلیب کشیده می‌شود. صلیبی که تاریخ از آن کم ندیده است. مانندِ ماری آنتوانت... اینان، پنج بخشی هستند که «آه، شبِ شیرین» در آن روی می‌دهد.
بازیگران، به‌ترتیب نوشتاری را قرائت می‌کنند. نوشتارهایی که در طولِ پنج بخشِ بالا، گفتار می‌شوند. این نوشتارها بی‌دلیل نیستند. هانا، اولین کسی که قرائتِ نوشتار دارد؛ او خواهانِ مرگِ پرندگان است. مانوئل، دومین نفر، از جهانِ هانا گریزان است: «پدر! پدر! من از بچه‌ها بدم می‌یومد. شب گربه‌ها رو می‌سوزوندن و با سنگ می‌زدنشون». و استفانویِ بیچاره، از ترسِ شیطان (که در همین مطلب به او خواهیم رسید)، به دلِ همان شبی پناه می‌برد که مانوئل از آن فراری بوده است. پیچید‌ه‌گی‌ها از آن‌جا آغاز می‌شود که اسامی نیز دارایِ معنی هستند. پُل که نمایان‌گرِ همان پُلوس است، فردی که دینِ مسیحی را از دینِ یهودی جدا ساخت. بی‌جهت نیست که او در مدرسه، سمتِ راستِ ریه‌اش درد می‌گیرد. او روایت می‌کند که پس از آن‌که او را به بیمارستان بُردند، هیچ‌کس به ملاقات‌اش نیامد اما پس از بازگشت به مدرسه، همه برایِ او دست می‌زنند، ولی او این تشویق را باور نمی‌کند. پُل با سمتِ چپِ بدن‌اش (یعنی با قلب‌اش) در اصل، این تشویق را باور نکرده است. لازم به تاکید نیست که «جهتِ راست» در دینِ مسیحیت مملوء از نشانه‌ است. از جهتِ راستِ کشتیِ یونس گرفته تا شامِ آخرِ مسیح که یهودا را به سمتِ راستِ خود نشاند. گرچه در داستانِ پُل و در نهایت، درکُلِ اثر، نقد به انسانیت است. انسانیتی که اگر مردی مقدس دوباره هم ظهور کُند، باز او را به صلیب خواهند کشید. رُنو، مادرِ خویش را گم کرده است. او با آن‌که مهندس است و قرار است جهانِ بیرون را بسازد، اما از درون ویران است. انسان‌هایِ کانتور، به راستی با گم‌کردنِ کودکیِ خویش، دنیایِ فراموش‌شده‌ای دارند. کارملو نیز چشمانِ خود را از دست می‌دهد، اما این‌بار شفادهنده‌ای نیست که با نوازشی چشمانش را بینا کند. شاید جالب باشد که بدانیم هنگامی که لوسی از سه خرسِ خود بر رویِ زمین صحبت می‌کند، و آن‌که او در انتظارِ کسی است که می‌آید، در را باز می‌کند، می‌رود و در را قفل می‌کند، همانا صحبت از شیطان است. آن کسی که می‌آید و بی‌توجه به او می‌رود هم، خودِ خداست. لوسی به خداوند می‌گوید که تو صدایِ مرا نمی‌شنوی. لوسی، در اصل همان لوسیفر است، و لوسیفر کسی نیست جز شیطان، پس از هبوط به زمین. بی‌دلیل هم نیست که پس از آن نامِ بئاتریس می‌آید، کسی که در بهشت، راهنمایِ دانته بود. بئاتریسی که این‌بار، پس از برخورد به یک دوچرخه‌سوار، گازِ ماشینِ خود را می‌گیرد و می‌رود. و نفرِ بعدی، برونو، که نمادی از جوردانو برونو، فیلسوف و مذهبی‌ای بود که در قرونِ وسطا، در آتش سوزانده شد. روایتِ برونو را ببینید: «برایِ جلوگیری از سقوط چتری برداشتم، به درونِ خالی پریدم، برادرانم طناب را رها کردند، چتر وارونه شد، و - چلپ- من سقوط کردم». آن‌چه که برایِ فیلیپ هم اتفاق می‌افتد درجه یک است. فیلیپ به آلمانی حرف می‌زند و هیچ‌کس حرفِ او را نمی‌فهمد. اصلن قرار نیست بفهمند. به ظاهر او اشتباه حرف می‌زند، ولی در اصل، ما هستیم که نمی‌فهمیم او چه می‌گوید. فیلیپ یکی از حواریونِ مسیحی بود؛ حال در این زمان، چه کسی قرار است متوجهِ حرف‌هایِ او شود.
پس از آخرین نوشتار در بخشِ دوم، یعنی نوشتارِ ناتاشا، یک نوشتارِ بی‌نام را شاهد هستیم. انگار که کسی از آسمان برایمان دارد چیزی را نقل می‌کند:
«... مردی به زانو پیش می‌آید، او طفلی را حمل می‌کند
نوزادی پیچیده‌شده در قنداق
پشت سر او، دختری جوان، که شتابان بغلی کاه آورده است.
اما همچنان هیچ اتفاقی نمی‌افتد».
این نوشتارِ بی‌نام، پیش از شروعِ «شبِ دومین تولد» است. مسیح برایِ دومین‌بار متولد می‌شود؛ همان‌طور که خودش وعده داده بود: «یقین بدان تا شخص از نو تولد نیابد نمی‌تواند پادشاهی خدا را ببیند». و حالا، او خودش دوباره متولد شده است. هِلکا، نقشِ ماری را بازی می‌کند و نینو نقشِ ژوزف (یا همان یوسف) را. اما این‌بار، گریه‌ مسیح شروع نشده، کانتور به یادمان می‌آورد که این داستان، برای انسانِ امروزی بس کسل‌کننده است. در همان شب، نینو، با کنترباسِ خود موسیقیِ بر صلیب کشیده‌شدنِ مسیح را می‌نوازد و «آه، شبِ شیرین» که چنین تلخ انسانیت را ساختي.
در انتها
این پایانی بر «آه، شبِ شیرین» نیست. اینان روایتی کوتاه از چند نوشتاری است که در این‌جا بررسی شد. «آه، شبِ شیرین» قصه‌ بیدارشدگیِ مرگ است. همان کلامی که در ابتدا به آن اشاره کردیم و همان مرگی که کانتور به دنبالِ آن بود. مرگِ کاراکترهایِ «آه، شبِ شیرین» مرگی ابژكتيو نیست، اتفاقن که سابژكتيو است. این اثر، خبر از انحطاطِ آدم و فکر است و بی‌دلیل نیست که کانتور، راویانِ خود را گاهی عروسک می‌گذارد. اکنون می‌توان فهمید که آن دودکشِ میانه‌ صحنه چیست. آن دودکش، انسان است. انسانی که تبدیل به هرچیزی برایِ تشبیه می‌شود: «مذهب، سیاست، هنر، تاریخ و جنگ». فقط ایرادی در کار است: «دودکش درون‌اش هم سیاه است و هم تاریك».
در این میان، نباید فراموش کرد که مفاهیمِ درستِ این کتاب، به قلمِ درستِ دکتر محمدرضا خاکیِ عزیز واسطه‌گری شده است. دکتر خاکی، با انتخاب‌هایِ درست، راه را برایِ گفتمان‌هایِ بیش‌تر تئاتر باز می‌کند، و به‌راستی که باید دست‌مریزاد بدین ترجمه گفت. واژه‌ها به راحتی از روبه‌رویِ چشم می‌گذرد و چشم به رویِ ترجمه سُر می‌خورد؛ بدونِ لغزشی.
کتابِ «آه، شبِ شیرین» را بخوانید؛ زمزمه‌ی تولدِ یک مرگ را از پسِ آن خواهید شنید.

ابتدایی کوتاه
«آه، شبِ شیرین» یک سرودِ مذهبی است، در موردِ تولدِ مسیح. موسیقی‌ای که در حینِ گوش سپردن به آن، حال‌وهوایِ یک سرود را به راحتی در وجودِ خود احساس می‌کنید.
تادئوش کانتور، انسانی نیست که نیاز به معرفی داشته باشد و در همان حال، تادئوش کانتور، انسانی نیست که نیاز به معرفی نداشته باشد. کانتور، ناشناخته‌ شناخته شده است. کریکوت، ناشناخته‌ پیدانشدنی است. برایِ دریافتِ کانتور، نمی‌توان به عقلِ دوره‌ روشنگری اکتفا کرد. به دیدگاهِ من، برایِ درکِ او، باید روحِ رمانتیک را با قوه‌ حکمِ کانتی آمیخت و نتیجه‌ حاصله را از سرتاسرِ تاریخِ گلوله‌ مذهب و سیاست گذراند؛ آن‌گاه توفانِ کانتور شاید که لمس شود. کانتور، در «آه‌، شبِ شیرین» به شیوه‌ معمولِ یک نمایش‌نامه حرف نمی‌زند، بل‌که نجوا و زمزمه‌هایِ بداهه‌ انسان‌هایِ آشفته‌حال را چیدمان می‌کند، به‌طوری‌که می‌توان ادعا کرد، او حتا در نمایش‌نامه‌نویسی هم کارگردانی می‌کند.
بحثِ اصلی
آن‌چه در شروع می‌خوانیم، نوشتارِ خودِ کانتور است. در همان ساختارِ نمایش‌نامه‌ اصلی. او، با تمثیل‌پردازیِ بی‌نظیری به تشریحِ یک خط از سخنانِ خود می‌پردازد: «اما در زندگیِ من شب‌هایِ مقدس بسیاری وجود داشت، که فقط یکی از آن‌ها را به خاطر می‌آورم». و این نمایشنامه، روایت‌گرِ همین شب است. شبی که نام‌اش را می‌گذاریم: «آه، شبِ شیرین». همان شبی که کانتور و خواهرش در انتظار ماندند و کانتور همچنان منتظر است تا شاید، آن رویدادِ باورپذیر، دوباره رخ دهد.
«آه، شبِ شیرین»، روایتِ اجاره‌دادنِ منزلِ خودِ کانتور، به بازیگران‌اش (هِلکا و نینو) است. کانتور، خانه‌ خود را در یک «دودکش» خلاصه می‌کند؛ دودکشی که در میانه‌ صحنه حضور دارد و چنان «کلاسِ مُرده»، افرادِ حاضر بر صحنه مُرده‌اند. نباید فراموش کرد که دودکش، برایِ فرهنگِ اروپایی، روایت‌گرِ خودِ آشویتس است. اروپایی‌هایی که در کنارِ دودکش می‌نشستند، خود را گرم می‌کردند، گپ می‌زدند و با همان دودکش هم، سوزانده می‌شدند. هرچه می‌بینیم و می‌خوانیم زین‌پس، از راویانی است که زنده نیستند. می‌توان به راحتی درک کرد که خانه‌ کانتور هم پس از فاجعه، دیگر خانه نیست. ما یک مرحله پا را فراتر می‌گذاریم؛ ما در دنیایِ تئاترِ کریکوت هستیم.
یک فاجعه‌ عظیم روی داده است. جهانِ متن، پس از این فاجعه را روایت می‌کند. سپس، تولدی دوباره روی می‌دهد و دنیا برایِ بارِ دوم خلق می‌شود. این تولدِ دوباره بی‌شک دارایِ یک شب است و در همان شب، کسی به صلیب کشیده می‌شود. صلیبی که تاریخ از آن کم ندیده است. مانندِ ماری آنتوانت... اینان، پنج بخشی هستند که «آه، شبِ شیرین» در آن روی می‌دهد.
بازیگران، به‌ترتیب نوشتاری را قرائت می‌کنند. نوشتارهایی که در طولِ پنج بخشِ بالا، گفتار می‌شوند. این نوشتارها بی‌دلیل نیستند. هانا، اولین کسی که قرائتِ نوشتار دارد؛ او خواهانِ مرگِ پرندگان است. مانوئل، دومین نفر، از جهانِ هانا گریزان است: «پدر! پدر! من از بچه‌ها بدم می‌یومد. شب گربه‌ها رو می‌سوزوندن و با سنگ می‌زدنشون». و استفانویِ بیچاره، از ترسِ شیطان (که در همین مطلب به او خواهیم رسید)، به دلِ همان شبی پناه می‌برد که مانوئل از آن فراری بوده است. پیچید‌ه‌گی‌ها از آن‌جا آغاز می‌شود که اسامی نیز دارایِ معنی هستند. پُل که نمایان‌گرِ همان پُلوس است، فردی که دینِ مسیحی را از دینِ یهودی جدا ساخت. بی‌جهت نیست که او در مدرسه، سمتِ راستِ ریه‌اش درد می‌گیرد. او روایت می‌کند که پس از آن‌که او را به بیمارستان بُردند، هیچ‌کس به ملاقات‌اش نیامد اما پس از بازگشت به مدرسه، همه برایِ او دست می‌زنند، ولی او این تشویق را باور نمی‌کند. پُل با سمتِ چپِ بدن‌اش (یعنی با قلب‌اش) در اصل، این تشویق را باور نکرده است. لازم به تاکید نیست که «جهتِ راست» در دینِ مسیحیت مملوء از نشانه‌ است. از جهتِ راستِ کشتیِ یونس گرفته تا شامِ آخرِ مسیح که یهودا را به سمتِ راستِ خود نشاند. گرچه در داستانِ پُل و در نهایت، درکُلِ اثر، نقد به انسانیت است. انسانیتی که اگر مردی مقدس دوباره هم ظهور کُند، باز او را به صلیب خواهند کشید. رُنو، مادرِ خویش را گم کرده است. او با آن‌که مهندس است و قرار است جهانِ بیرون را بسازد، اما از درون ویران است. انسان‌هایِ کانتور، به راستی با گم‌کردنِ کودکیِ خویش، دنیایِ فراموش‌شده‌ای دارند. کارملو نیز چشمانِ خود را از دست می‌دهد، اما این‌بار شفادهنده‌ای نیست که با نوازشی چشمانش را بینا کند. شاید جالب باشد که بدانیم هنگامی که لوسی از سه خرسِ خود بر رویِ زمین صحبت می‌کند، و آن‌که او در انتظارِ کسی است که می‌آید، در را باز می‌کند، می‌رود و در را قفل می‌کند، همانا صحبت از شیطان است. آن کسی که می‌آید و بی‌توجه به او می‌رود هم، خودِ خداست. لوسی به خداوند می‌گوید که تو صدایِ مرا نمی‌شنوی. لوسی، در اصل همان لوسیفر است، و لوسیفر کسی نیست جز شیطان، پس از هبوط به زمین. بی‌دلیل هم نیست که پس از آن نامِ بئاتریس می‌آید، کسی که در بهشت، راهنمایِ دانته بود. بئاتریسی که این‌بار، پس از برخورد به یک دوچرخه‌سوار، گازِ ماشینِ خود را می‌گیرد و می‌رود. و نفرِ بعدی، برونو، که نمادی از جوردانو برونو، فیلسوف و مذهبی‌ای بود که در قرونِ وسطا، در آتش سوزانده شد. روایتِ برونو را ببینید: «برایِ جلوگیری از سقوط چتری برداشتم، به درونِ خالی پریدم، برادرانم طناب را رها کردند، چتر وارونه شد، و - چلپ- من سقوط کردم». آن‌چه که برایِ فیلیپ هم اتفاق می‌افتد درجه یک است. فیلیپ به آلمانی حرف می‌زند و هیچ‌کس حرفِ او را نمی‌فهمد. اصلن قرار نیست بفهمند. به ظاهر او اشتباه حرف می‌زند، ولی در اصل، ما هستیم که نمی‌فهمیم او چه می‌گوید. فیلیپ یکی از حواریونِ مسیحی بود؛ حال در این زمان، چه کسی قرار است متوجهِ حرف‌هایِ او شود.
پس از آخرین نوشتار در بخشِ دوم، یعنی نوشتارِ ناتاشا، یک نوشتارِ بی‌نام را شاهد هستیم. انگار که کسی از آسمان برایمان دارد چیزی را نقل می‌کند:
«... مردی به زانو پیش می‌آید، او طفلی را حمل می‌کند
نوزادی پیچیده‌شده در قنداق
پشت سر او، دختری جوان، که شتابان بغلی کاه آورده است.
اما همچنان هیچ اتفاقی نمی‌افتد».
این نوشتارِ بی‌نام، پیش از شروعِ «شبِ دومین تولد» است. مسیح برایِ دومین‌بار متولد می‌شود؛ همان‌طور که خودش وعده داده بود: «یقین بدان تا شخص از نو تولد نیابد نمی‌تواند پادشاهی خدا را ببیند». و حالا، او خودش دوباره متولد شده است. هِلکا، نقشِ ماری را بازی می‌کند و نینو نقشِ ژوزف (یا همان یوسف) را. اما این‌بار، گریه‌ مسیح شروع نشده، کانتور به یادمان می‌آورد که این داستان، برای انسانِ امروزی بس کسل‌کننده است. در همان شب، نینو، با کنترباسِ خود موسیقیِ بر صلیب کشیده‌شدنِ مسیح را می‌نوازد و «آه، شبِ شیرین» که چنین تلخ انسانیت را ساختي.
در انتها
این پایانی بر «آه، شبِ شیرین» نیست. اینان روایتی کوتاه از چند نوشتاری است که در این‌جا بررسی شد. «آه، شبِ شیرین» قصه‌ بیدارشدگیِ مرگ است. همان کلامی که در ابتدا به آن اشاره کردیم و همان مرگی که کانتور به دنبالِ آن بود. مرگِ کاراکترهایِ «آه، شبِ شیرین» مرگی ابژكتيو نیست، اتفاقن که سابژكتيو است. این اثر، خبر از انحطاطِ آدم و فکر است و بی‌دلیل نیست که کانتور، راویانِ خود را گاهی عروسک می‌گذارد. اکنون می‌توان فهمید که آن دودکشِ میانه‌ صحنه چیست. آن دودکش، انسان است. انسانی که تبدیل به هرچیزی برایِ تشبیه می‌شود: «مذهب، سیاست، هنر، تاریخ و جنگ». فقط ایرادی در کار است: «دودکش درون‌اش هم سیاه است و هم تاریك».
در این میان، نباید فراموش کرد که مفاهیمِ درستِ این کتاب، به قلمِ درستِ دکتر محمدرضا خاکیِ عزیز واسطه‌گری شده است. دکتر خاکی، با انتخاب‌هایِ درست، راه را برایِ گفتمان‌هایِ بیش‌تر تئاتر باز می‌کند، و به‌راستی که باید دست‌مریزاد بدین ترجمه گفت. واژه‌ها به راحتی از روبه‌رویِ چشم می‌گذرد و چشم به رویِ ترجمه سُر می‌خورد؛ بدونِ لغزشی.
کتابِ «آه، شبِ شیرین» را بخوانید؛ زمزمه‌ی تولدِ یک مرگ را از پسِ آن خواهید شنید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.