نمايشنامههايي تازه در نشر مانوش
هنرمند و ديكتاتور
دو نمايشنامه از امانوئل روبلس با نامهاي «پنجره» و «جزيره نامسكون» تازهترين ترجمههاي محمدرضا خاكي هستند كه هردو در قالب يك كتاب بهتازگي توسط نشر مانوش به چاپ رسيدهاند. امانوئل روبلس در سال 1914 در الجزاير متولد شد و در سال 1995 در بولوني فرانسه از دنيا رفت. روبلس در زندگي هشتادسالهاش فرازونشيبها و تجربههاي مختلفي را تجربه كرد و به كشورهاي متعددي هم سفر كرد. او دوره ليسانسش را در دانشكده ادبيات و زبانهاي خارجي دانشگاه الجزاير گذراند و ضمن تحصيل با مجله «الجزاير جمهوريخواه» كه آلبر كامو سردبيرش بود به همكاري پرداخت. روبلس در دورهاي كه به خدمت سربازي مشغول بود، با نويسندگاني مثل كامو، ماكس پول فوشه، رنه ژان كلود و كلود دو فرمن ويل ملاقات كرد. اما يكي از مهمترين تجربههاي زندگي روبلس، در دوران جنگ جهاني دوم شكل گرفت. با شروع جنگ روبلس تحصيلش را رها كرد و نخست بهعنوان كمكمترجم و سپس بهعنوان افسر مترجم به ارتش پيوست و كمي بعد بهعنوان خبرنگار رسمي ارتش در جنگ مشغول به كار شد. حضور در جنگ، تجربهاي بود كه بعدها دستمايه بسياري از رمانها و داستانهاي روبلس شد. بعد از جنگ روبلس تلاش كرد كه از
راه نوشتن به امرار معاش بپردازد و در اين دوره با مجلات و روزنامههاي متعددي در پاريس به همكاري پرداخت. روبلس علاوهبر نوشتن به سفرهاي متعددي هم ميرفت و همچنين يكي از اولين نويسندگاني بود كه به ترجمه شعرها و نمايشنامههاي لوركا پرداخت. محمدرضا خاكي در مقدمه ترجمهاش به اين نكته اشاره كرده كه آثار روبلس امروزه براي طيف وسيعي از خوانندگان ادبيات معاصر جهان شناخته شده است تا آنجا كه آثارش در مجموعه كتابهاي جيبي و در تيراژ وسيع به چاپ رسيده است. در سال 1959 مجله ادبي سيمون كه در شهر زادگاه روبلس منتشر ميشد شماره ويژهاي به روبلس اختصاص داد و در آن شماره تعداد زيادي از نويسندگان درباره روبلس و اهميت و جايگاه او نوشتند. خاكي در بخشي از مقدمهاش، قسمتي از نوشته كامو درباره روبلس را آورده است: «آفريقا از كوههاي پيرنه آغاز ميشود. به همين دليل ميخواهم بگويم كه چرا روبلس دوبرابر الجزايري است؛ زيرا او در وجودش مثل بسياري از ما، هم خون اسپانيايي دارد و هم انرژي بربرهاي آفريقايي؛ و به همين دليل است كه چنين تركيبي پرورنده نسلي از انسانهايي است كه نميتوانند در كلانشهرهاي اروپايي احساس آرامش و قرار داشته باشند.
از سويي ديگر، كلانشهرنشينان نيز در برابر چنين انسانهايي احساس راحتي چنداني ندارند. و دقيقا به همين دليل است كه، آثار چنين فردي، آثاري خاص است؛ آثاري كه مطمئنا بخشي از آن، از يكسو، محصول سنت ادبي فرانسوي است (روبلس، از اين نقطهنظر، بايد موپاسان و فلوبر را بهعنوان پدران ادبي آثارش بپذيرد.) اما از سوي ديگر، روحي ديگر نيز در كارهايش وجود دارد؛ روحي متمايز، با يك حالوهواي خشن و به شكلي وحشيانه ظريف! گاهي اوقات ظريف و آشنا، گاهي اوقات غريب و ناشناخته...».
روبلس بهجز نمايشنامه، رمانها و داستانهايي هم نوشته است كه برخي از آنها شهرتي زياد دارد. از جمله يكي از رمانهاي او با عنوان «نام اين سپيدهدم است»، با اقبال بسياري مواجه شد و كارگردان مشهور، لوئي بونوئل، فيلمي بر اساس آن ساخت. روبلس در سال 1945 پس از اقامتي كوتاه در نيويورك به مكزيك سفر كرد و از آن بهبعد، به سينما گرايش بيشتري پيدا كرد و بهجز همكاري با بونوئل براي نوشتن سناريوي فيلم «نام اين سپيدهدم است»، به همكاري با وسكونتي براي نوشتن سناريويي بر اساس «بيگانه» كامو پرداخت. روبلس از آن بهبعد سناريوهاي زيادي هم براي فيلمهاي تلويزيوني نوشت. نمايشنامه «پنجره»، روايتي از خشونت ديكتاتوريهاي نظامي در كشورهاي آمريكاي جنوبي است و «جزيره نامسكون» هم يادآور دوره اشغال فرانسه توسط آلمان نازي است.
«همدستها» نمايشنامهاي است از جان هاج كه اين نيز با ترجمه نريمان افشاري بهتازگي در نشر مانوش به چاپ رسيده است. جان هاج در اين نمايشنامه، كه برنده جايزه لارنس الیويه 2012 شده، در قالب طنزي تلخ روايتي از رابطه ميخاييل بولگاكف و استالين آن هم در حادترين مقطع تاريخي از وحشتآفريني نظام اتحاد جماهير شوروي به دست داده است. جان هاج به عبارتي در اين اثر، به رابطه هنرمند و فرد حاكم پرداخته، رابطهاي كه همواره در طول تاريخ مورد توجه بوده است. جان هاج در بخشي از مقدمه نمايشنامهاش نوشته: «از او ميخواهند كه نمايشنامهاي درباره استالين بنويسد. درعوض او يك آپارتمان جديد ميخواهد. توافق حاصل و معامله انجام ميشود. اما من فكر ميكنم او چارهاي جز نوشتن نمايشنامهاي كه بالاخره نوشت نداشت. كساني كه ميشناخت و همسرش يلنا دستگير شده بودند. با شاعر و نمايشنامهنويس شهير ولاديمير ماياكوفسكي كاري كردند كه كارش به خودكشي كشيد (يا احتمالا كشته شد). شاعري ديگر، اوسيپ ماندلشتام در اصل براي نوشتن يك شعر مرد. وسوولد مهيرهولد ابتدا ممنوعالكار سپس دستگير و نهايتا اعدام شد، بدينترتيب نخستين بازيگري كه به مرغ دريايي شليك كرد
خودش به دستور كسي كشته شد كه نشان مرغدريايي (نشان تئاتر مسكو براي مهمترين حاميانش) را به سينه داشت. وحشت در اوج خود بود: دادگاههاي نمايشي، تشنج فضا، ترس و پارانويا فضاي پسزمينه زندگي روزمره بود. و با همه اينها حتي اگر بولگاكف بهطرزي استثنايي در مورد خودش شجاع (يا بيكله بود) بايد به فكر همسرش هم ميبود. هر نوع عمل ناشي از سركشي يا رد درخواست آنها ميتوانست موجب شود كه يلنا حتي شايد پيش از او با عواقب آن مواجه شود. در اسناد بهجامانده از سرويس مخفي چهار عنوان براي دستگيريها فهرست شده است. سه مورد اول تعاريف مختلفي از دشمن خلق هستند. مورد چهارم اما خيلي سادهتر است: همسر. حتي اگر بولگاكف دلايل خوبي براي ردنكردن اين چالش داشت، اين احتمال هم وجود داشت كه او مشتاقانه خواستار آن باشد. فكر نميكنم حدس و گمان بسيار بعيدي برده باشم اگر بگويم بولگاكف احساس ميكرد كه ميان او و مردي كه امپراتوري شوروي را اداره ميكرد رابطهاي وجود داشت. او هم مانند مولير مورد توجه حاكم اعظم قرار گرفته بود و حالا براي ادامه كار و حياتش نيازمند بخشايش همان حاكم بود. استالين پيشتر گارد سپيد او را پسنديده بود و بارها به تماشاي آن
نشسته بود...».
دو نمايشنامه از امانوئل روبلس با نامهاي «پنجره» و «جزيره نامسكون» تازهترين ترجمههاي محمدرضا خاكي هستند كه هردو در قالب يك كتاب بهتازگي توسط نشر مانوش به چاپ رسيدهاند. امانوئل روبلس در سال 1914 در الجزاير متولد شد و در سال 1995 در بولوني فرانسه از دنيا رفت. روبلس در زندگي هشتادسالهاش فرازونشيبها و تجربههاي مختلفي را تجربه كرد و به كشورهاي متعددي هم سفر كرد. او دوره ليسانسش را در دانشكده ادبيات و زبانهاي خارجي دانشگاه الجزاير گذراند و ضمن تحصيل با مجله «الجزاير جمهوريخواه» كه آلبر كامو سردبيرش بود به همكاري پرداخت. روبلس در دورهاي كه به خدمت سربازي مشغول بود، با نويسندگاني مثل كامو، ماكس پول فوشه، رنه ژان كلود و كلود دو فرمن ويل ملاقات كرد. اما يكي از مهمترين تجربههاي زندگي روبلس، در دوران جنگ جهاني دوم شكل گرفت. با شروع جنگ روبلس تحصيلش را رها كرد و نخست بهعنوان كمكمترجم و سپس بهعنوان افسر مترجم به ارتش پيوست و كمي بعد بهعنوان خبرنگار رسمي ارتش در جنگ مشغول به كار شد. حضور در جنگ، تجربهاي بود كه بعدها دستمايه بسياري از رمانها و داستانهاي روبلس شد. بعد از جنگ روبلس تلاش كرد كه از
راه نوشتن به امرار معاش بپردازد و در اين دوره با مجلات و روزنامههاي متعددي در پاريس به همكاري پرداخت. روبلس علاوهبر نوشتن به سفرهاي متعددي هم ميرفت و همچنين يكي از اولين نويسندگاني بود كه به ترجمه شعرها و نمايشنامههاي لوركا پرداخت. محمدرضا خاكي در مقدمه ترجمهاش به اين نكته اشاره كرده كه آثار روبلس امروزه براي طيف وسيعي از خوانندگان ادبيات معاصر جهان شناخته شده است تا آنجا كه آثارش در مجموعه كتابهاي جيبي و در تيراژ وسيع به چاپ رسيده است. در سال 1959 مجله ادبي سيمون كه در شهر زادگاه روبلس منتشر ميشد شماره ويژهاي به روبلس اختصاص داد و در آن شماره تعداد زيادي از نويسندگان درباره روبلس و اهميت و جايگاه او نوشتند. خاكي در بخشي از مقدمهاش، قسمتي از نوشته كامو درباره روبلس را آورده است: «آفريقا از كوههاي پيرنه آغاز ميشود. به همين دليل ميخواهم بگويم كه چرا روبلس دوبرابر الجزايري است؛ زيرا او در وجودش مثل بسياري از ما، هم خون اسپانيايي دارد و هم انرژي بربرهاي آفريقايي؛ و به همين دليل است كه چنين تركيبي پرورنده نسلي از انسانهايي است كه نميتوانند در كلانشهرهاي اروپايي احساس آرامش و قرار داشته باشند.
از سويي ديگر، كلانشهرنشينان نيز در برابر چنين انسانهايي احساس راحتي چنداني ندارند. و دقيقا به همين دليل است كه، آثار چنين فردي، آثاري خاص است؛ آثاري كه مطمئنا بخشي از آن، از يكسو، محصول سنت ادبي فرانسوي است (روبلس، از اين نقطهنظر، بايد موپاسان و فلوبر را بهعنوان پدران ادبي آثارش بپذيرد.) اما از سوي ديگر، روحي ديگر نيز در كارهايش وجود دارد؛ روحي متمايز، با يك حالوهواي خشن و به شكلي وحشيانه ظريف! گاهي اوقات ظريف و آشنا، گاهي اوقات غريب و ناشناخته...».
روبلس بهجز نمايشنامه، رمانها و داستانهايي هم نوشته است كه برخي از آنها شهرتي زياد دارد. از جمله يكي از رمانهاي او با عنوان «نام اين سپيدهدم است»، با اقبال بسياري مواجه شد و كارگردان مشهور، لوئي بونوئل، فيلمي بر اساس آن ساخت. روبلس در سال 1945 پس از اقامتي كوتاه در نيويورك به مكزيك سفر كرد و از آن بهبعد، به سينما گرايش بيشتري پيدا كرد و بهجز همكاري با بونوئل براي نوشتن سناريوي فيلم «نام اين سپيدهدم است»، به همكاري با وسكونتي براي نوشتن سناريويي بر اساس «بيگانه» كامو پرداخت. روبلس از آن بهبعد سناريوهاي زيادي هم براي فيلمهاي تلويزيوني نوشت. نمايشنامه «پنجره»، روايتي از خشونت ديكتاتوريهاي نظامي در كشورهاي آمريكاي جنوبي است و «جزيره نامسكون» هم يادآور دوره اشغال فرانسه توسط آلمان نازي است.
«همدستها» نمايشنامهاي است از جان هاج كه اين نيز با ترجمه نريمان افشاري بهتازگي در نشر مانوش به چاپ رسيده است. جان هاج در اين نمايشنامه، كه برنده جايزه لارنس الیويه 2012 شده، در قالب طنزي تلخ روايتي از رابطه ميخاييل بولگاكف و استالين آن هم در حادترين مقطع تاريخي از وحشتآفريني نظام اتحاد جماهير شوروي به دست داده است. جان هاج به عبارتي در اين اثر، به رابطه هنرمند و فرد حاكم پرداخته، رابطهاي كه همواره در طول تاريخ مورد توجه بوده است. جان هاج در بخشي از مقدمه نمايشنامهاش نوشته: «از او ميخواهند كه نمايشنامهاي درباره استالين بنويسد. درعوض او يك آپارتمان جديد ميخواهد. توافق حاصل و معامله انجام ميشود. اما من فكر ميكنم او چارهاي جز نوشتن نمايشنامهاي كه بالاخره نوشت نداشت. كساني كه ميشناخت و همسرش يلنا دستگير شده بودند. با شاعر و نمايشنامهنويس شهير ولاديمير ماياكوفسكي كاري كردند كه كارش به خودكشي كشيد (يا احتمالا كشته شد). شاعري ديگر، اوسيپ ماندلشتام در اصل براي نوشتن يك شعر مرد. وسوولد مهيرهولد ابتدا ممنوعالكار سپس دستگير و نهايتا اعدام شد، بدينترتيب نخستين بازيگري كه به مرغ دريايي شليك كرد
خودش به دستور كسي كشته شد كه نشان مرغدريايي (نشان تئاتر مسكو براي مهمترين حاميانش) را به سينه داشت. وحشت در اوج خود بود: دادگاههاي نمايشي، تشنج فضا، ترس و پارانويا فضاي پسزمينه زندگي روزمره بود. و با همه اينها حتي اگر بولگاكف بهطرزي استثنايي در مورد خودش شجاع (يا بيكله بود) بايد به فكر همسرش هم ميبود. هر نوع عمل ناشي از سركشي يا رد درخواست آنها ميتوانست موجب شود كه يلنا حتي شايد پيش از او با عواقب آن مواجه شود. در اسناد بهجامانده از سرويس مخفي چهار عنوان براي دستگيريها فهرست شده است. سه مورد اول تعاريف مختلفي از دشمن خلق هستند. مورد چهارم اما خيلي سادهتر است: همسر. حتي اگر بولگاكف دلايل خوبي براي ردنكردن اين چالش داشت، اين احتمال هم وجود داشت كه او مشتاقانه خواستار آن باشد. فكر نميكنم حدس و گمان بسيار بعيدي برده باشم اگر بگويم بولگاكف احساس ميكرد كه ميان او و مردي كه امپراتوري شوروي را اداره ميكرد رابطهاي وجود داشت. او هم مانند مولير مورد توجه حاكم اعظم قرار گرفته بود و حالا براي ادامه كار و حياتش نيازمند بخشايش همان حاكم بود. استالين پيشتر گارد سپيد او را پسنديده بود و بارها به تماشاي آن
نشسته بود...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.