|

کلاسیک‌ها در بیدگل

کمدی دروغ

«دروغگو»ی کارلو گولدونی ازجمله معروف‌ترین کمدی‌های این نمایش‌نامه‌نویس است که بار نخست در بهار 1750 روی صحنه رفت. نمایش در ونیز اتفاق می‌افتد. در یک شب مهتابی «یک آبراهه فرعی، که از وسط صحنه می‌گذرد صحنه را دوتکه کرده است. یک سمت کانال، مهمان‌خانه‌ای دوطبقه است که طبقه اولش را تا لبه صحنه از جلو و تا کناره کانال از کنار، میز و صندلی چیده‌اند، و طبقه دومش ایوانی دارد که به قرینه ایوان منزل دکتر بالانزونی در آن سمت آبراهه تا میانه بیرون آمده است.» نمایش، روایتِ یکی از صفات ناپسندِ بشری است. «لِلیو»، شخصیت محوری نمایش‌نامه «دروغگو»، پسر بازرگانی ونیزی است که به خواست پدرش تا جوانی نزد عموی خود در ناپل بوده است و اینک بناست به ونیز نزد خانواده خود بازگردد، او در این مسیر قصد می‌کند به مقابله با خصیصه دروغگویی‌اش بر‌‌خیزد، و دلیلِ علاقه‌اش به دروغ یا به‌تعبیر خودش، «داستانِ فانتزی» را کشف کند و دست‌آخر نیز عشق للیو و رقیبش به یک دوشیزه زیباست که حقیقت وجودی دروغ و دروغگو را معلوم می‌کند. صحنه نخست اعترافِ فلوریندو، رقیب للیو است خطاب به بریگلا - دوست و همرازش- درباره عشق او به دختر دکتر بالانزونی. از صحنه دوم، للیوی دروغ‌پرداز وارد صحنه می‌شود. او تازه به ونیز آمده است و در همان صحنه نخست روسائورا، یکی از دختران دکتر را می‌بیند و شیفته‌اش می‌شود و ماجرای این رقابت از همین‌جا آغاز می‌شود. منتقدانِ بسیاری باور دارند که این نمایش‌نامه از کمدی فرانسوی بسیار الهام گرفته است و آن را بدیلی برای شخصیتِ به‌یادماندنی مولیر می‌دانند. «اگر مولیر با تکیه بر صفت خساست، هارپاگون را خلق و کمدی خسیس‌اش را جاودانه کرد، گولدونی با لِلیو و دروغگویی‌های بی‌امانش این کار را انجام می‌دهد.» چی‌پولا، منتقد ایتالیایی معتقد است که گولدونی در ماهیت کمدیادلارته تغییرات بنیادی ایجاد می‌کند و از آن جمله بریگلا است که در کمدیادلارته همواره به‌عنوان یک نوکر معرفی شده اما اینجا در مقامِ دوست و مشاور فلوریندو، جوان عاشق‌پیشه کمدی ظاهر می‌شود. این نمایش‌نامه سه‌پرده‌ای گولدونی را متأثر از «حقیقت مشکوک»، کمدی مشهور خوان روئیس دالارکون، نمایش‌نامه‌نویس اسپانیایی نیز می‌دانند. به‌هرتقدیر گولدونی با الهام از تئاتر فرانسوی و نیز کمدی دالارکون از بزرگ‌ترین کمدی‌نویسان تئاتر جهان است که از طریق اصلاح کمدیادلارته تاثیر بسزایی بر تئاتر ایتالیا داشت. گولدونی درست در دورانی که کمدیادلارته به ورطه تکرار و کلیشه‌سازی افتاده بود، با جدیت اندیشه اصلاح این گونه تئاتری را دنبال کرد. در آن دوره بداهه‌گویی از بدیهیات تئاتر کمدی به‌شمار می‌رفت و گولدونی به این ایده رسید که ازقضا همین رویکرد، عامل اصلی افول کمدی است. او با نوشتنِ متن‌های کمدی که با جزئیات دقیق از شرح صحنه تا نوعِ ‌بازی و دیالوگ همراه بود، راهِ تازه‌ای در مسیر این نوع تئاتر در پیش گرفت. کارلو گولدونی، متولد 1707 در ونیز را مهم‌ترین کمدی‌نویس رنسانس ایتالیا می‌خوانند، چراکه او توانست سنت‌های نمایشی را در نمایش‌نامه‌نویسی جای دهد و کمدیادلارته را روح دیگری ببخشد. او در سال 1793 در پاریس درگذشت، اما با گذشتِ بیش از دویست سال از مرگِ گولدونی، صحنه‌های بزرگ تئاتر جهان هم‌چنان شاهد اجرای آثاری از اوست، نمایش‌نامه‌نویسی که ولتر او را «مولیرِ ایتالیا» خواند. علی شمس، مترجمِ «دروغگو» هم‌چنین، نمایش‌نامه دیگری نیز از کارلو گولدونی با عنوان «بیوه زیرک» ترجمه و در نشر بیدگل منتشر کرده است. این دو نمایش‌نامه ازجمله آثاری هستند که چندسالی است در مجموعه نمایش‌نامه‌های بیدگل ترجمه و منتشر می‌شوند و چنان‌چه در مقدمه مجموعه آمده است نمایش‌نامه‌هایی را دربر می‌گیرند که به فارسی ترجمه نشده‌اند یا به‌تعبیری ترجمه درخوری ندارند و لزوم ترجمه مجددشان حس می‌شود. این نمایش‌نامه‌ها طیفِ وسیعی از لحاظ جغرافیا و نیز تاریخی را دربر دارند. آثار کلاسیک، کلاسیک‌های مدرن، و آثار مدرن و چشم‌انداز شرق و نمایش‌نامه‌های ایرانی و آمریکایی و اروپایی، آمریکای‌لاتین، تک‌پرده‌ای و نیز آثاری از چهره‌های ناشناخته در ایران را شامل می‌شوند و بنابراین حداکثر آثار نمایشی را پوشش می‌دهند. «معرفی جهان‌های متفاوت نمایشی» از اهداف اصلی این مجموعه است که در نظر دارد جهان‌های نمایشی را به مخاطب ایرانی بشناساند که «تا به حال برای آنان ناگشوده مانده‌اند و سیاست‌های فرهنگی خاص، مانع از گشوده‌شدن آنها شده است.» ازجمله دیگر اهداف این مجموعه پاسخ به خلایی است که صحنه نمایش در ایران با آن مواجه بوده است، اینکه متن نمایشی به کار اجرا بیاید. «این مجموعه تا حد امکان می‌کوشد تا تاکید خود را به‌جای ادبیات متن نمایشی بر ویژگی اجرایی آن بگذارد.» در این مسیر اثرِ کارلو گولدونی به‌عنوانِ سومین مجلد از نمایش‌نامه‌های کلاسیک با ترجمه علی شمس منتشر شده است.

«دروغگو»ی کارلو گولدونی ازجمله معروف‌ترین کمدی‌های این نمایش‌نامه‌نویس است که بار نخست در بهار 1750 روی صحنه رفت. نمایش در ونیز اتفاق می‌افتد. در یک شب مهتابی «یک آبراهه فرعی، که از وسط صحنه می‌گذرد صحنه را دوتکه کرده است. یک سمت کانال، مهمان‌خانه‌ای دوطبقه است که طبقه اولش را تا لبه صحنه از جلو و تا کناره کانال از کنار، میز و صندلی چیده‌اند، و طبقه دومش ایوانی دارد که به قرینه ایوان منزل دکتر بالانزونی در آن سمت آبراهه تا میانه بیرون آمده است.» نمایش، روایتِ یکی از صفات ناپسندِ بشری است. «لِلیو»، شخصیت محوری نمایش‌نامه «دروغگو»، پسر بازرگانی ونیزی است که به خواست پدرش تا جوانی نزد عموی خود در ناپل بوده است و اینک بناست به ونیز نزد خانواده خود بازگردد، او در این مسیر قصد می‌کند به مقابله با خصیصه دروغگویی‌اش بر‌‌خیزد، و دلیلِ علاقه‌اش به دروغ یا به‌تعبیر خودش، «داستانِ فانتزی» را کشف کند و دست‌آخر نیز عشق للیو و رقیبش به یک دوشیزه زیباست که حقیقت وجودی دروغ و دروغگو را معلوم می‌کند. صحنه نخست اعترافِ فلوریندو، رقیب للیو است خطاب به بریگلا - دوست و همرازش- درباره عشق او به دختر دکتر بالانزونی. از صحنه دوم، للیوی دروغ‌پرداز وارد صحنه می‌شود. او تازه به ونیز آمده است و در همان صحنه نخست روسائورا، یکی از دختران دکتر را می‌بیند و شیفته‌اش می‌شود و ماجرای این رقابت از همین‌جا آغاز می‌شود. منتقدانِ بسیاری باور دارند که این نمایش‌نامه از کمدی فرانسوی بسیار الهام گرفته است و آن را بدیلی برای شخصیتِ به‌یادماندنی مولیر می‌دانند. «اگر مولیر با تکیه بر صفت خساست، هارپاگون را خلق و کمدی خسیس‌اش را جاودانه کرد، گولدونی با لِلیو و دروغگویی‌های بی‌امانش این کار را انجام می‌دهد.» چی‌پولا، منتقد ایتالیایی معتقد است که گولدونی در ماهیت کمدیادلارته تغییرات بنیادی ایجاد می‌کند و از آن جمله بریگلا است که در کمدیادلارته همواره به‌عنوان یک نوکر معرفی شده اما اینجا در مقامِ دوست و مشاور فلوریندو، جوان عاشق‌پیشه کمدی ظاهر می‌شود. این نمایش‌نامه سه‌پرده‌ای گولدونی را متأثر از «حقیقت مشکوک»، کمدی مشهور خوان روئیس دالارکون، نمایش‌نامه‌نویس اسپانیایی نیز می‌دانند. به‌هرتقدیر گولدونی با الهام از تئاتر فرانسوی و نیز کمدی دالارکون از بزرگ‌ترین کمدی‌نویسان تئاتر جهان است که از طریق اصلاح کمدیادلارته تاثیر بسزایی بر تئاتر ایتالیا داشت. گولدونی درست در دورانی که کمدیادلارته به ورطه تکرار و کلیشه‌سازی افتاده بود، با جدیت اندیشه اصلاح این گونه تئاتری را دنبال کرد. در آن دوره بداهه‌گویی از بدیهیات تئاتر کمدی به‌شمار می‌رفت و گولدونی به این ایده رسید که ازقضا همین رویکرد، عامل اصلی افول کمدی است. او با نوشتنِ متن‌های کمدی که با جزئیات دقیق از شرح صحنه تا نوعِ ‌بازی و دیالوگ همراه بود، راهِ تازه‌ای در مسیر این نوع تئاتر در پیش گرفت. کارلو گولدونی، متولد 1707 در ونیز را مهم‌ترین کمدی‌نویس رنسانس ایتالیا می‌خوانند، چراکه او توانست سنت‌های نمایشی را در نمایش‌نامه‌نویسی جای دهد و کمدیادلارته را روح دیگری ببخشد. او در سال 1793 در پاریس درگذشت، اما با گذشتِ بیش از دویست سال از مرگِ گولدونی، صحنه‌های بزرگ تئاتر جهان هم‌چنان شاهد اجرای آثاری از اوست، نمایش‌نامه‌نویسی که ولتر او را «مولیرِ ایتالیا» خواند. علی شمس، مترجمِ «دروغگو» هم‌چنین، نمایش‌نامه دیگری نیز از کارلو گولدونی با عنوان «بیوه زیرک» ترجمه و در نشر بیدگل منتشر کرده است. این دو نمایش‌نامه ازجمله آثاری هستند که چندسالی است در مجموعه نمایش‌نامه‌های بیدگل ترجمه و منتشر می‌شوند و چنان‌چه در مقدمه مجموعه آمده است نمایش‌نامه‌هایی را دربر می‌گیرند که به فارسی ترجمه نشده‌اند یا به‌تعبیری ترجمه درخوری ندارند و لزوم ترجمه مجددشان حس می‌شود. این نمایش‌نامه‌ها طیفِ وسیعی از لحاظ جغرافیا و نیز تاریخی را دربر دارند. آثار کلاسیک، کلاسیک‌های مدرن، و آثار مدرن و چشم‌انداز شرق و نمایش‌نامه‌های ایرانی و آمریکایی و اروپایی، آمریکای‌لاتین، تک‌پرده‌ای و نیز آثاری از چهره‌های ناشناخته در ایران را شامل می‌شوند و بنابراین حداکثر آثار نمایشی را پوشش می‌دهند. «معرفی جهان‌های متفاوت نمایشی» از اهداف اصلی این مجموعه است که در نظر دارد جهان‌های نمایشی را به مخاطب ایرانی بشناساند که «تا به حال برای آنان ناگشوده مانده‌اند و سیاست‌های فرهنگی خاص، مانع از گشوده‌شدن آنها شده است.» ازجمله دیگر اهداف این مجموعه پاسخ به خلایی است که صحنه نمایش در ایران با آن مواجه بوده است، اینکه متن نمایشی به کار اجرا بیاید. «این مجموعه تا حد امکان می‌کوشد تا تاکید خود را به‌جای ادبیات متن نمایشی بر ویژگی اجرایی آن بگذارد.» در این مسیر اثرِ کارلو گولدونی به‌عنوانِ سومین مجلد از نمایش‌نامه‌های کلاسیک با ترجمه علی شمس منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.