نگاهي به نمايشنامه «چشمهايت را ببند و به انگلستان فكر كن»
كمديِ پول
پيام حيدرقزويني
اميل زولا رمان «پول و زندگي» را به واسطه ضرورت دورانش و در مواجهه با نظام سرمايهداري نوشت و در روايت رمانش با نگاهي تيزبينانه به مسايل معاصر عصرش پرداخت. زولا در اين رمان كه ماجراهاي آن در جهان پرآشوب بورس پاريس ميگذرد بيش از هرچيز به نقش پول در جهان سرمايهداري و سلطه آن بر روابط و مناسبات انساني توجه كرده است. او براي نوشتن «پول و زندگي» آثاري از ماركس را بازخواني كرده بود و در روايت اثرش برخي از نظرات ماركس مثل نظريه ارزش و نظريه ازخودبيگانگي ديده ميشوند. زولا به ميانجي تصويركردن بورس پاريس در قرن نوزدهم، نگاهي به آينده سرمايهداري هم داشته و از اين نظر اين رمان هنوز هم امروزي به نظر ميرسد. او با نشاندادن روابط پولي و مالي در نظام سرمايهداري تجسمي عيني به پول بخشيده و نشان داده كه پول چطور بر سرنوشت انسانها حاكم ميشود و «زندگي بردهوار» پديد ميآورد. در بخشي از رمان، زولا توصيفي درخشان از ساختمان بورس به دست داده و در آنجا آدمها را به شكل حيوانهايي انساننما به تصوير كشيده كه انگار همچون مورچههايي بياختيار در پلههاي ساختمان بورس در هم ميلولند: «ساكار در واقع هرگز بورس را از چنين منظر
غريبي، از چشمانداز هوايي، با چهار شيرواني شيبدار و رويينِ بام آن كه گسترشي فوقالعاده يافته بود و با جنگلي از لولهها و تنبوشهها سيخسيخ شده بودند نديده بود. ميلهاي برقگير مانند نيزههاي كوهپيكري كه آسمان را تهديد كنند راست برخاسته بودند. و خود عمارت جز مكعبي از سنگ نبود كه با ستونهايي در فواصل معين رگهدار شده بود، مكعبي برهنه و زشت با تهرنگ خاكستري چركين كه پرچمي ژنده و پاره بر بالاي آن در اهتزاز بود. اما بيش از هرچيز ديگر پلهها و ستونبندها او را به تعجب انداخت: پلههايي پوشيده از مورچههاي سياه، ازدحامي از مورچههاي در حال غليان، همه نگران و بيتاب، در حالتي از جنبش و هياهوي شگفتآور كه از چنين ارتفاعي نميشد از آن سردرآورد و احساسي از ترحم برميانگيخت». 1 ساكار، شخصيت اصلي رمان، با خود فكر ميكند كه اين توده انساني چقدر كوچك به نظر ميرسند و انگار همه آنها را ميتوان به چنگي در مشت گرفت. زولا با تشبيه توده انسانها به مورچه، نشان ميدهد آدمهايي كه در ساختمان بورس در رفتوآمدند تحت سلطه نيرويي بيگانه با خود هستند. غالب آدمهاي رمان «پول و زندگي» از پولي كه به دست ميآورند لذتي نميبرند و
تنها كيفيت موجود در زندگي آنها افزايش كمي پول يا بهعبارتي انباشت سرمايه است. پول به جاي آنكه آدمها را به سمت خوشبختي ببرد به چيزي بيگانه تبديل شده كه هركجا كه بخواهد آدمها را با خود ميبرد. ساكار بر موج كسب سود بيشتر سوار است و سود بيشتر را تنها انگيزه حقيقي زندگي ميداند.
ماركس نياز به پول را نيازي واقعي ميداند كه نظام سرمايهداري آن را به وجود آورده است. او در مقاله «در معناي نيازهاي انساني» كه مربوط به دوران جوانياش است مينويسد: «با افزايش كميت اشيا حيطه قدرتهاي بيگانهاي كه آدمي تحتانقياد آنها قرار دارد گسترش مييابد و هر محصول جديد بيانگر امكاني جديد براي مغبونكردن و چپاولكردن متقابل است. در اين شرايط آدمي به عنوان آدمي فقيرتر ميشود و نياز او به پول، در صورتي كه بخواهد اين موجود متخاصم را از پاي درآورد، روز به روز بيشتر ميشود. با افزايش حجم توليد، از قدرت پول او به نسبتي معكوس كاسته ميشود يعني با افزايش قدرت پول، نيازمندي او بيشتر ميشود». 2 ماركس ميگويد «كميت» پول درواقع تنها «كيفيت موثر»ي است كه در اين وضعيت معنا دارد و پول همه چيز را به شكل انتزاعياش تقليل ميدهد. در اين جهان مناسبات انساني بر اساس كميت پول تعريف ميشوند و پول سرنوشتي هولآور و ويرانكننده براي آدمها رقم ميزند.
در نمايشنامه «چشمهايت را ببند و به انگلستان فكر كن» كه توسط جان چپمن و آنتوني ماريوت نوشته شده و مدتي پيش با ترجمه فرشيد ابراهيميان و ليلي عمراني به فارسي به چاپ رسيد، تصويري ديگر از نقش و قدرت پول اينبار در جهان معاصر به دست داده شده است. در اينجا تصويري طنزآميز، البته طنزي تلخ، از قدرت پول در قالب نمايشنامهاي كمدي ارايه شده است. نويسندگان اين نمايشنامه با دستمايه قراردادن ماجرايي طنزآميز، پرده از واقعيتي برداشتهاند كه اگرچه در ابتدا خندهدار و به دور از واقعيت مينمايد، اما در اصل رگههاي روشني از آنچه در جهان موجود حاكم است در آن ديده ميشود. مكان نمايش، لندن، يكي از نقاط اصلي جهان سرمايهداري است و ماجراهاي نمايشنامه هم به تقابل ميان پول و ارزشهاي انساني مربوط است. به اينكه پول چطور ميتواند به بيان ماركس همهچيز و از جمله خود آدمها را به شكلهاي انتزاعي بدل كند و تمام ارزشها را بيارزش جلوه دهد. در «چشمهايت را ببند و به انگلستان فكر كن»، به جاي انگلستان ميتوان پول يا سرمايه را گذاشت و درواقع بايد با چشمهاي بستهشده بر روي واقعيت تنها به پول بيشتر فكر كرد. تصوير نهايي نمايشنامه تصويري
خندهدار و درعينحال هراسآور است. در صحنهاي پرآشوب كه همه آدمها دچار سوءتفاهم شدهاند و همه آنها نقشهاي ديگري به عهده گرفتهاند، تنها پول است كه اهميت دارد. در بحران و آشوب پيشآمده، نه فقط تمام ارزشهاي انساني رنگ باختهاند بلكه آدمها نامها و نسبتهايشان را هم از دست دادهاند تا خدشهاي به انباشت پول وارد نشود. در اين نمايشنامه همه روابط و مناسبات انساني در نهايت بدل به تمايلاتي غيرانساني و تخيلي ميشوند و همه مجبورند آن چيزي باشند كه سرمايه تعيين ميكند. آدمهاي نمايشنامه در نقشهايي كه برعهده گرفتهاند همهچيزشان را از دست دادهاند تا پول بيشتري به دست بياورند.
ايدهآليسم اين وضعيت به بيان ماركس، «وهم و خيال، بلهوسي و تلون مزاج است.» در ميان آدمهاي نمايشنامه، پولن شخصيتي قابلتوجهتر از ديگران دارد. پولن كارمند ردهپايين شركتي است كه ماجراهاي نمايشنامه در آن ميگذرد. در آغاز نمايشنامه اينطور مينمايد كه پولن آدمي است كه هنوز شرافتي هرچند اندك در او باقي مانده و به حرفه و ارزشهاي زندگي شخصياش وفادار است. اما در طول نمايشنامه پولن در روندي تدريجي به هيولايي بدل ميشود كه نه تنها شرافتي در او نيست بلكه دقيقا در وضعيتي فاوستي با شيطان پيمان بسته و حتي خود بدل به شيطاني شده است كه ديگر هيچ ارزشي برايش معنا ندارد و حتي اهميتي نميدهد كه چه بلايي سر زنش ميآيد و كار به جايي ميرسد كه مثل يك پاانداز با زنش برخورد ميكند، آن هم فقط براي اينكه به پول دست پيدا كند. آدمهاي نمايشنامه در نقشهايي كه برعهده گرفتهاند همهچيز را از دست دادهاند. اين پول است كه تعيين ميكند نام آدمها چيست و هركسي چه موقعيتي دارد و چه رابطهاي ميان آدمها برقرار است.
ماركس در جايي ديگر از مقاله «در معناي نيازهاي انساني» با زبان استعاري معروفش مينويسد: «هر محصول، طعمهاي است كه با آن ميتوان وجود ديگري -پولش را- فريفته كرد؛ هر نياز واقعي و ممكن ضعفي است كه با آن ميشود ديگري را اسير كرد: بهرهبرداري از سرشت مشترك انسانها. همانطور كه هر نقص آدمي، بندي است كه به آسمانها گره ميخورد و راهي است كه به كشيش اجازه ميدهد تا به قلب او دست يابد، هر نياز نيز فرصتي است كه به آدمي اين امكان را ميدهد كه تحت لواي عشق و دوستي به همسايهاي نزديك شود و چنين گويد: دوست عزيز، آنچه كه نياز داري، ميدهمت اما تحت شرايطي كه بايد حتما اجابت شود. آن مركبي را كه امضايت با آن برايم نقش ميبندد ميشناسي: لذت را ارزانيات ميدارم اما ميچاپمت.»3 اين حكايت پولن و ديگر آدمهاي اين نمايشنامه است كه از ترس ازدستدادن پول همهچيزشان را باختهاند.
پينوشتها:
1. پول و زندگي، اميل زولا، ترجمه اكبر معصومبيگي، نشر نگاه
2 و 3. دستنوشتههاي اقتصادي و فلسفي 1848، كارل ماركس، ترجمه حسن مرتضوي، نشر آگاه.
اميل زولا رمان «پول و زندگي» را به واسطه ضرورت دورانش و در مواجهه با نظام سرمايهداري نوشت و در روايت رمانش با نگاهي تيزبينانه به مسايل معاصر عصرش پرداخت. زولا در اين رمان كه ماجراهاي آن در جهان پرآشوب بورس پاريس ميگذرد بيش از هرچيز به نقش پول در جهان سرمايهداري و سلطه آن بر روابط و مناسبات انساني توجه كرده است. او براي نوشتن «پول و زندگي» آثاري از ماركس را بازخواني كرده بود و در روايت اثرش برخي از نظرات ماركس مثل نظريه ارزش و نظريه ازخودبيگانگي ديده ميشوند. زولا به ميانجي تصويركردن بورس پاريس در قرن نوزدهم، نگاهي به آينده سرمايهداري هم داشته و از اين نظر اين رمان هنوز هم امروزي به نظر ميرسد. او با نشاندادن روابط پولي و مالي در نظام سرمايهداري تجسمي عيني به پول بخشيده و نشان داده كه پول چطور بر سرنوشت انسانها حاكم ميشود و «زندگي بردهوار» پديد ميآورد. در بخشي از رمان، زولا توصيفي درخشان از ساختمان بورس به دست داده و در آنجا آدمها را به شكل حيوانهايي انساننما به تصوير كشيده كه انگار همچون مورچههايي بياختيار در پلههاي ساختمان بورس در هم ميلولند: «ساكار در واقع هرگز بورس را از چنين منظر
غريبي، از چشمانداز هوايي، با چهار شيرواني شيبدار و رويينِ بام آن كه گسترشي فوقالعاده يافته بود و با جنگلي از لولهها و تنبوشهها سيخسيخ شده بودند نديده بود. ميلهاي برقگير مانند نيزههاي كوهپيكري كه آسمان را تهديد كنند راست برخاسته بودند. و خود عمارت جز مكعبي از سنگ نبود كه با ستونهايي در فواصل معين رگهدار شده بود، مكعبي برهنه و زشت با تهرنگ خاكستري چركين كه پرچمي ژنده و پاره بر بالاي آن در اهتزاز بود. اما بيش از هرچيز ديگر پلهها و ستونبندها او را به تعجب انداخت: پلههايي پوشيده از مورچههاي سياه، ازدحامي از مورچههاي در حال غليان، همه نگران و بيتاب، در حالتي از جنبش و هياهوي شگفتآور كه از چنين ارتفاعي نميشد از آن سردرآورد و احساسي از ترحم برميانگيخت». 1 ساكار، شخصيت اصلي رمان، با خود فكر ميكند كه اين توده انساني چقدر كوچك به نظر ميرسند و انگار همه آنها را ميتوان به چنگي در مشت گرفت. زولا با تشبيه توده انسانها به مورچه، نشان ميدهد آدمهايي كه در ساختمان بورس در رفتوآمدند تحت سلطه نيرويي بيگانه با خود هستند. غالب آدمهاي رمان «پول و زندگي» از پولي كه به دست ميآورند لذتي نميبرند و
تنها كيفيت موجود در زندگي آنها افزايش كمي پول يا بهعبارتي انباشت سرمايه است. پول به جاي آنكه آدمها را به سمت خوشبختي ببرد به چيزي بيگانه تبديل شده كه هركجا كه بخواهد آدمها را با خود ميبرد. ساكار بر موج كسب سود بيشتر سوار است و سود بيشتر را تنها انگيزه حقيقي زندگي ميداند.
ماركس نياز به پول را نيازي واقعي ميداند كه نظام سرمايهداري آن را به وجود آورده است. او در مقاله «در معناي نيازهاي انساني» كه مربوط به دوران جوانياش است مينويسد: «با افزايش كميت اشيا حيطه قدرتهاي بيگانهاي كه آدمي تحتانقياد آنها قرار دارد گسترش مييابد و هر محصول جديد بيانگر امكاني جديد براي مغبونكردن و چپاولكردن متقابل است. در اين شرايط آدمي به عنوان آدمي فقيرتر ميشود و نياز او به پول، در صورتي كه بخواهد اين موجود متخاصم را از پاي درآورد، روز به روز بيشتر ميشود. با افزايش حجم توليد، از قدرت پول او به نسبتي معكوس كاسته ميشود يعني با افزايش قدرت پول، نيازمندي او بيشتر ميشود». 2 ماركس ميگويد «كميت» پول درواقع تنها «كيفيت موثر»ي است كه در اين وضعيت معنا دارد و پول همه چيز را به شكل انتزاعياش تقليل ميدهد. در اين جهان مناسبات انساني بر اساس كميت پول تعريف ميشوند و پول سرنوشتي هولآور و ويرانكننده براي آدمها رقم ميزند.
در نمايشنامه «چشمهايت را ببند و به انگلستان فكر كن» كه توسط جان چپمن و آنتوني ماريوت نوشته شده و مدتي پيش با ترجمه فرشيد ابراهيميان و ليلي عمراني به فارسي به چاپ رسيد، تصويري ديگر از نقش و قدرت پول اينبار در جهان معاصر به دست داده شده است. در اينجا تصويري طنزآميز، البته طنزي تلخ، از قدرت پول در قالب نمايشنامهاي كمدي ارايه شده است. نويسندگان اين نمايشنامه با دستمايه قراردادن ماجرايي طنزآميز، پرده از واقعيتي برداشتهاند كه اگرچه در ابتدا خندهدار و به دور از واقعيت مينمايد، اما در اصل رگههاي روشني از آنچه در جهان موجود حاكم است در آن ديده ميشود. مكان نمايش، لندن، يكي از نقاط اصلي جهان سرمايهداري است و ماجراهاي نمايشنامه هم به تقابل ميان پول و ارزشهاي انساني مربوط است. به اينكه پول چطور ميتواند به بيان ماركس همهچيز و از جمله خود آدمها را به شكلهاي انتزاعي بدل كند و تمام ارزشها را بيارزش جلوه دهد. در «چشمهايت را ببند و به انگلستان فكر كن»، به جاي انگلستان ميتوان پول يا سرمايه را گذاشت و درواقع بايد با چشمهاي بستهشده بر روي واقعيت تنها به پول بيشتر فكر كرد. تصوير نهايي نمايشنامه تصويري
خندهدار و درعينحال هراسآور است. در صحنهاي پرآشوب كه همه آدمها دچار سوءتفاهم شدهاند و همه آنها نقشهاي ديگري به عهده گرفتهاند، تنها پول است كه اهميت دارد. در بحران و آشوب پيشآمده، نه فقط تمام ارزشهاي انساني رنگ باختهاند بلكه آدمها نامها و نسبتهايشان را هم از دست دادهاند تا خدشهاي به انباشت پول وارد نشود. در اين نمايشنامه همه روابط و مناسبات انساني در نهايت بدل به تمايلاتي غيرانساني و تخيلي ميشوند و همه مجبورند آن چيزي باشند كه سرمايه تعيين ميكند. آدمهاي نمايشنامه در نقشهايي كه برعهده گرفتهاند همهچيزشان را از دست دادهاند تا پول بيشتري به دست بياورند.
ايدهآليسم اين وضعيت به بيان ماركس، «وهم و خيال، بلهوسي و تلون مزاج است.» در ميان آدمهاي نمايشنامه، پولن شخصيتي قابلتوجهتر از ديگران دارد. پولن كارمند ردهپايين شركتي است كه ماجراهاي نمايشنامه در آن ميگذرد. در آغاز نمايشنامه اينطور مينمايد كه پولن آدمي است كه هنوز شرافتي هرچند اندك در او باقي مانده و به حرفه و ارزشهاي زندگي شخصياش وفادار است. اما در طول نمايشنامه پولن در روندي تدريجي به هيولايي بدل ميشود كه نه تنها شرافتي در او نيست بلكه دقيقا در وضعيتي فاوستي با شيطان پيمان بسته و حتي خود بدل به شيطاني شده است كه ديگر هيچ ارزشي برايش معنا ندارد و حتي اهميتي نميدهد كه چه بلايي سر زنش ميآيد و كار به جايي ميرسد كه مثل يك پاانداز با زنش برخورد ميكند، آن هم فقط براي اينكه به پول دست پيدا كند. آدمهاي نمايشنامه در نقشهايي كه برعهده گرفتهاند همهچيز را از دست دادهاند. اين پول است كه تعيين ميكند نام آدمها چيست و هركسي چه موقعيتي دارد و چه رابطهاي ميان آدمها برقرار است.
ماركس در جايي ديگر از مقاله «در معناي نيازهاي انساني» با زبان استعاري معروفش مينويسد: «هر محصول، طعمهاي است كه با آن ميتوان وجود ديگري -پولش را- فريفته كرد؛ هر نياز واقعي و ممكن ضعفي است كه با آن ميشود ديگري را اسير كرد: بهرهبرداري از سرشت مشترك انسانها. همانطور كه هر نقص آدمي، بندي است كه به آسمانها گره ميخورد و راهي است كه به كشيش اجازه ميدهد تا به قلب او دست يابد، هر نياز نيز فرصتي است كه به آدمي اين امكان را ميدهد كه تحت لواي عشق و دوستي به همسايهاي نزديك شود و چنين گويد: دوست عزيز، آنچه كه نياز داري، ميدهمت اما تحت شرايطي كه بايد حتما اجابت شود. آن مركبي را كه امضايت با آن برايم نقش ميبندد ميشناسي: لذت را ارزانيات ميدارم اما ميچاپمت.»3 اين حكايت پولن و ديگر آدمهاي اين نمايشنامه است كه از ترس ازدستدادن پول همهچيزشان را باختهاند.
پينوشتها:
1. پول و زندگي، اميل زولا، ترجمه اكبر معصومبيگي، نشر نگاه
2 و 3. دستنوشتههاي اقتصادي و فلسفي 1848، كارل ماركس، ترجمه حسن مرتضوي، نشر آگاه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.