|

«دهلیزِ» گذشت

مصطفی ابراهیم تبارملک‌شاه . وکیل دادگستری

1- چندی پیش برنامه تلویزیونی «ماه‌عسل» با موضوع بخشش و گذشت، از مادر و فرزندی دعوت به‌عمل آورد که پدر خانواده در حادثه‌ای به قتل رسید بود. آنها با چشمان گریان راجع به زندگی خود و گذشتی که در آخرین لحظات پای چوبه‌دار بر قاتل روا داشتند، سخن گفتند. احساس آنها بدون سانسور، گام‌به‌گام از خشم و نفرت نسبت به قاتل تا بخشش پای‌ چوبه‌دار بیان شد. این برنامه زنده، بدون پیش‌زمینه یا برنامه‌ریزی قبلی برای تاثیر‌گذاری، مورد توجه و استقبال بینندگان قرار گرفت و آنانی که برنامه را ندیدند از دیگران راجع به این برنامه شنیدند و در زمان اندکی این برنامه تلویزیونی در جامعه بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد. 2- فیلم سینمایی «دهلیز» که این‌روزها بر پرده سینماهای کشور قرار دارد، حکایت خانواده‌ای است که مرد خانواده محکوم به قصاص است و در زندان به‌سر می‌برد و همسر و فرزند او بار زندگی سخت و تلاش برای اخذ رضایت را برعهده دارند. محکوم به قصاص معلمی است که در جروبحث راجع به پارک ماشین و دعوایی که طرف مقابل شروع‌کننده بود، مرتکب قتل می‌شود. بعد از پنج‌سال زندان، پسربچه متوجه پدرش می‌شود. رابطه عاطفی پدر و فرزند شکل می‌گیرد و... . این فیلم در همذات‌پنداری با بسیاری از خانواده‌هایی قرار می‌گیرد که سال‌هاست در انتظار اخذ رضایت هستند. شیرینی زندگی و هراس از مرگ و روزهای بلند ترس‌ و خوردگی در زندان، برای محکومان به حبس به‌درستی در این فیلم به تصویر درآمده است. همچنین با تصویر واقعی از زندان و رابطه مددکار و رییس زندان با زندانی معلمی که دارای شخصیت موجهی است روبه‌رو هستیم. در فیلم‌های سینمایی که با موضوعات حقوقی سروکار دارند، بعضا دستکاری‌هایی در واقعیت جهت خلق درام شکل می‌گیرد که فیلمنامه را از واقعیت‌پذیری دور می‌کند. در این فیلم هم شاهد اعطای مرخصی به محکوم به قصاص هستیم که در رویه قضایی حاضر در کشور ما سابقه ندارد. تنها چند ماه قبل بود که رییس قوه‌قضاییه در بخشنامه‌ای اعطای مرخصی را به محکومان به قصاصی که بیش از 10سال از زمان صدور حکم گذشته به شرط پرداخت وثیقه‌های سنگین تجویز کرد، که خارج از موضوع فیلم دهلیز و اعطای مرخصی به محکومی است که پنج‌سال در زندان است. البته این نقیصه با توجه به بازی‌های درونی و خوب بازیگران کمتر به چشم می‌آید. 3- واقعیت این است که در سال‌های اخیر خشونت‌های کلامی و فیزیکی و نزاع‌های کوچکی که در دفاع از ناموس یا رانندگی و پارک ماشین در خیابان درمی‌گیرد رو به افزایش بوده است. آستانه تحمل‌های فردی پایین آمده و توهین و فحاشی و زبان گزنده در ابعاد فردی و اجتماعی و در ادبیات برخی مسوولان افزایش پیدا کرده است. آسیب‌شناسی دلایل این امر و راه‌های جلوگیری از آن بحث جداگانه‌ای است ولی اگرچه تمام محکومان به قتل با یک عنوان (قتل عمد) محکوم و قاتل محسوب می‌شوند، به تعداد قتل‌ها انگیزه‌های متعدد وجود دارد و نحوه ارتکاب قتل و شرایط ذهنی و روانی مرتکبان متعدد و متنوع است. نظام حقوق کیفری ایران در تقسیم‌بندی انواع قاتلان و قتل انعطاف کافی را ندارد و تا اصلاح این رویکرد که شاید سال‌ها زمان‌بر باشد، رویکرد فرهنگی با نگاه واقع‌گرایانه می‌تواند ناخودآگاه جمعی جامعه را حداقل درخصوص بعضی از محکومان به قصاصی که بدون انگیزه و قصد قبلی دست به ارتکاب قتل زده‌اند به آشتی و گذشت سوق دهد. بسیاری از اولیای‌دم (صاحبان خون) در دلایل عدم‌رضایت خود بحث مشکلات مربوط به اجرای توافقات مربوط به پرداخت خون‌بها را - که مانع اعتماد پرداخت‌کنندگان و دریافت‌کنندگان خون‌بها می‌شود- عنوان می‌کنند که در حال حاضر با توجه به ماده 101 قانون جدید مجازات اسلامی و پذیرش رضایت مشروط به شرط تحقق شروط، این معضل اجرایی قابل‌رفع است. شرایط نشاط اجتماعی ماه‌های اخیر در کشور و امیدهایی که در تعامل و اعتماد روابط نهادهای فردی و اجتماعی در جامعه پیدا شده، صاحبنظران را به آینده‌ای که تحمل و گذشت و پذیرش دیگری در آن بیشتر حاکم باشد امیدوار ساخته است. نهادهای مدنی و خیریه و انجمن‌های حمایت از زندانیان در این موارد با دخالت و حضور بجا نقش مهمی ایفا می‌کنند. برنامه تلویزیونی «ماه‌عسل» و فیلم «دهلیز» با برخورد هنرمندانه و واقعی با مفهوم بخشش و گذشت، تاثیر بجا و چشمگیری بر افکارعمومی جامعه گذاشته است. این دو مورد به‌عنوان نمونه‌های عینی در افکارعمومی جامعه خوش نشسته است. فرآیند گذشت چون دهلیزی تودرتو و چندلایه و ایوان به ایوان است که وضعیت ذهنی و فکری جامعه در رسیدن به آن نقش اساسی دارد؛ جامعه‌ای که از افراط‌گری در تفکر و عمل دوری گزیند و بر مدار گفت‌وگو و همکاری و خوب گوش دادن و حقوق‌مداری قرار گیرد، بی‌شک راه رسیدن به گذشت را بر خود هموار می‌کند. بخشش و گذشت در ساحت فردی و در زمینه اجتماعی و سیاسی از ناحیه شهروندان و حاکمان تاثیر سازنده و متقابل بر روابط فردی و اجتماعی و بر روند توسعه جامعه خواهد داشت. چنین باد.
1- چندی پیش برنامه تلویزیونی «ماه‌عسل» با موضوع بخشش و گذشت، از مادر و فرزندی دعوت به‌عمل آورد که پدر خانواده در حادثه‌ای به قتل رسید بود. آنها با چشمان گریان راجع به زندگی خود و گذشتی که در آخرین لحظات پای چوبه‌دار بر قاتل روا داشتند، سخن گفتند. احساس آنها بدون سانسور، گام‌به‌گام از خشم و نفرت نسبت به قاتل تا بخشش پای‌ چوبه‌دار بیان شد. این برنامه زنده، بدون پیش‌زمینه یا برنامه‌ریزی قبلی برای تاثیر‌گذاری، مورد توجه و استقبال بینندگان قرار گرفت و آنانی که برنامه را ندیدند از دیگران راجع به این برنامه شنیدند و در زمان اندکی این برنامه تلویزیونی در جامعه بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد. 2- فیلم سینمایی «دهلیز» که این‌روزها بر پرده سینماهای کشور قرار دارد، حکایت خانواده‌ای است که مرد خانواده محکوم به قصاص است و در زندان به‌سر می‌برد و همسر و فرزند او بار زندگی سخت و تلاش برای اخذ رضایت را برعهده دارند. محکوم به قصاص معلمی است که در جروبحث راجع به پارک ماشین و دعوایی که طرف مقابل شروع‌کننده بود، مرتکب قتل می‌شود. بعد از پنج‌سال زندان، پسربچه متوجه پدرش می‌شود. رابطه عاطفی پدر و فرزند شکل می‌گیرد و... . این فیلم در همذات‌پنداری با بسیاری از خانواده‌هایی قرار می‌گیرد که سال‌هاست در انتظار اخذ رضایت هستند. شیرینی زندگی و هراس از مرگ و روزهای بلند ترس‌ و خوردگی در زندان، برای محکومان به حبس به‌درستی در این فیلم به تصویر درآمده است. همچنین با تصویر واقعی از زندان و رابطه مددکار و رییس زندان با زندانی معلمی که دارای شخصیت موجهی است روبه‌رو هستیم. در فیلم‌های سینمایی که با موضوعات حقوقی سروکار دارند، بعضا دستکاری‌هایی در واقعیت جهت خلق درام شکل می‌گیرد که فیلمنامه را از واقعیت‌پذیری دور می‌کند. در این فیلم هم شاهد اعطای مرخصی به محکوم به قصاص هستیم که در رویه قضایی حاضر در کشور ما سابقه ندارد. تنها چند ماه قبل بود که رییس قوه‌قضاییه در بخشنامه‌ای اعطای مرخصی را به محکومان به قصاصی که بیش از 10سال از زمان صدور حکم گذشته به شرط پرداخت وثیقه‌های سنگین تجویز کرد، که خارج از موضوع فیلم دهلیز و اعطای مرخصی به محکومی است که پنج‌سال در زندان است. البته این نقیصه با توجه به بازی‌های درونی و خوب بازیگران کمتر به چشم می‌آید. 3- واقعیت این است که در سال‌های اخیر خشونت‌های کلامی و فیزیکی و نزاع‌های کوچکی که در دفاع از ناموس یا رانندگی و پارک ماشین در خیابان درمی‌گیرد رو به افزایش بوده است. آستانه تحمل‌های فردی پایین آمده و توهین و فحاشی و زبان گزنده در ابعاد فردی و اجتماعی و در ادبیات برخی مسوولان افزایش پیدا کرده است. آسیب‌شناسی دلایل این امر و راه‌های جلوگیری از آن بحث جداگانه‌ای است ولی اگرچه تمام محکومان به قتل با یک عنوان (قتل عمد) محکوم و قاتل محسوب می‌شوند، به تعداد قتل‌ها انگیزه‌های متعدد وجود دارد و نحوه ارتکاب قتل و شرایط ذهنی و روانی مرتکبان متعدد و متنوع است. نظام حقوق کیفری ایران در تقسیم‌بندی انواع قاتلان و قتل انعطاف کافی را ندارد و تا اصلاح این رویکرد که شاید سال‌ها زمان‌بر باشد، رویکرد فرهنگی با نگاه واقع‌گرایانه می‌تواند ناخودآگاه جمعی جامعه را حداقل درخصوص بعضی از محکومان به قصاصی که بدون انگیزه و قصد قبلی دست به ارتکاب قتل زده‌اند به آشتی و گذشت سوق دهد. بسیاری از اولیای‌دم (صاحبان خون) در دلایل عدم‌رضایت خود بحث مشکلات مربوط به اجرای توافقات مربوط به پرداخت خون‌بها را - که مانع اعتماد پرداخت‌کنندگان و دریافت‌کنندگان خون‌بها می‌شود- عنوان می‌کنند که در حال حاضر با توجه به ماده 101 قانون جدید مجازات اسلامی و پذیرش رضایت مشروط به شرط تحقق شروط، این معضل اجرایی قابل‌رفع است. شرایط نشاط اجتماعی ماه‌های اخیر در کشور و امیدهایی که در تعامل و اعتماد روابط نهادهای فردی و اجتماعی در جامعه پیدا شده، صاحبنظران را به آینده‌ای که تحمل و گذشت و پذیرش دیگری در آن بیشتر حاکم باشد امیدوار ساخته است. نهادهای مدنی و خیریه و انجمن‌های حمایت از زندانیان در این موارد با دخالت و حضور بجا نقش مهمی ایفا می‌کنند. برنامه تلویزیونی «ماه‌عسل» و فیلم «دهلیز» با برخورد هنرمندانه و واقعی با مفهوم بخشش و گذشت، تاثیر بجا و چشمگیری بر افکارعمومی جامعه گذاشته است. این دو مورد به‌عنوان نمونه‌های عینی در افکارعمومی جامعه خوش نشسته است. فرآیند گذشت چون دهلیزی تودرتو و چندلایه و ایوان به ایوان است که وضعیت ذهنی و فکری جامعه در رسیدن به آن نقش اساسی دارد؛ جامعه‌ای که از افراط‌گری در تفکر و عمل دوری گزیند و بر مدار گفت‌وگو و همکاری و خوب گوش دادن و حقوق‌مداری قرار گیرد، بی‌شک راه رسیدن به گذشت را بر خود هموار می‌کند. بخشش و گذشت در ساحت فردی و در زمینه اجتماعی و سیاسی از ناحیه شهروندان و حاکمان تاثیر سازنده و متقابل بر روابط فردی و اجتماعی و بر روند توسعه جامعه خواهد داشت. چنین باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.