|

قاضی‌مرادی و کتاب‌های جدیدش

تفكر انتقادي يا ...

حسن قاضی‌‌مرادی، پژوهشگر و مترجم حوزه جامعه‌شناسی و فلسفه است. او دانش‌آموخته مهندسی مکانیک است و فعالیت‌های پژوهشی‌‌اش عمدتا در حوزه جامعه‌شناسی مردم ایران و تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران بوده است. از وی کتاب‌هایی همچون «در پیرامون خودمداری ایرانیان»، «استبداد در ایران»، «در ستایش شرم»، «تأملی بر عقب‌ماندگی»، «نوسازی سیاسی در عصر مشروطه ایران»، «کار و فراغت ایرانیان» و همچنین ترجمه «رساله دکترای فلسفه» و «نقد فلسفه حق هگل» کارل مارکس را به همراه محمود عبادیان منتشر کرده است. قاضی‌مرادی اخیرا سه کتاب جدید نوشته است: «درآمدی بر تفکر انتقادی»، «در فضیلت مدنیت» و «شوق گفت‌وگو»، که گویی باید آنها را پیش‌قراول تغییراتی در آرا و نظرات او تلقی کنیم. آثار پیشین قاضی‌مرادی، به‌ویژه آنجا که او سراغ موضوعات تاریخی می‌رود، برای مثال تک‌نگاری‌اش درباره «ملکم‌خان»، نقدش بر تاریخ‌نگاری ماشاءالله آجودانی یا نقد نظریه سیدجواد طباطبایی، حاوی ژرف‌بینی‌های مهمی درباره تاریخ معاصر ایران است. اما سه اثر آخر او چرخشی به سمت گفت‌وگو و مفاهمه با بهره‌گیری از روانشناسی ایرانیان است. چیزی که البته جای نقدش باقی است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
گفت‌وگو؛ ارتباط کلامی دموکراتیک
حسن قاضی‌مرادی در کتاب «شوق گفت‌وگو» به نقد و بررسی عرصه گفت‌وگو و حدت گستردگی فرهنگ تک‌گویی در میان ایرانیان پرداخته است. او در تلاش است تا جایگاه گفت‌وگو در عصر جدید را به عنوان پیامد درکی نوین از آنچه در صدسال اخیر در متن نظریات گوناگون جست‌وجو ‌شدهT عرضه کند. نگارنده بر این باور است که در متن زندگی روزمره، گونه‌های متفاوت ارتباط گفتاری نظیر گپ، بحث، مناظره، مذاکره و... با هم آمیخته‌شده و نمی‌توان مرز مشخصی میان آنها ترسیم کرد. این در حالی است که باوجود درهم‌آمیختگی فضای مزبور همچنان ماهیت خاص گفت‌وگو و وجه تمییزش با دیگر ارتباط‌های گفتاری نقض نمی‌شود. تاکید نویسنده بر سابقه تک‌گویی از یک‌سو و روند شکل‌گیری تدریجی گفت‌وگو از سوی دیگر باعث شده تا او گفت‌وگو را در قامت ارتباط گفتاری خاص و در محور و بنیان تک‌گویی خودبیانگری جست‌وجو کند. استدلال قاضی‌مرادی نیز در این باب مجال تامل دارد. وی مدعی است که «وقتی فرد در ارتباط با موضوعی به ادراکی می‌رسد اگر بخواهد این ادراک را صرفا بیان کند به تک‌گویی در معنای عام آن می‌پردازد. [...]این ارتباط از طریق جریان و انتقال ایده و معنا در درون یا بین افراد و در میان جمع در مورد موضوعی مشترک به منظور مفاهمه و روشنگری درباره این موضوع در فضای مشترک رابطه انجام می‌شود.» به‌زعم وی، گفت‌وگو، روند پیشبرد مفاهمه و روشنگری درباره موضوعات مشترکی است که از طریق باهم‌اندیشی شکل می‌گیرد. او تاکید دارد که گفت‌وگو، ارتباط کلامی دموکراتیک است. اما تاکید مدام نگارنده بر اصطلاح مستعمل «دوران ‌گذار یا انتقالی» - یعنی گذر از جامعه سنتی به جامعه مدرن یا متجدد- و اینکه جامعه امروز ما را مدام به این مفهوم ارجاع داده و امکان تحقق دموکراسی و به‌بار نشستن آن در تمام عرصه‌های زندگی اجتماعی و فردی را به قلمرو این مفهوم محاط می‌دارد، فقدان تفکر انقادی به مفهوم راستین این اندیشه را بیش از پیش آشکار می‌سازد. این کتاب در سه فصل تنظیم‌شده که نگارنده در فصل نخست با تمایزگذاشتن میان دو معنای عام و خاص تک‌گویی به بررسی ویژگی‌های آن می‌پردازد. در فصل دوم به تبیین نظری می‌پردازد که براساس آن ادعا می‌شود در تاریخ و فرهنگ ما تک‌گویی در معنای خاص آن گستردگی بسیاری دارد؛ و سرانجام در فصل آخر به نظریه گفت‌وگو در معنای خاص مورد نظر خود می‌پردازد.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تفکر انتقادی، تعالی عقلانیت
کتاب «درآمدی بر تفکر انتقادی»، در چارچوب نظریه‌های هنجاری به ویژه نظرات «پیتر فسیونه» به تفکر انتقادی می‌پردازد. این چارچوب با توجه به وضعیت فرهنگی- اجتماعی جامعه ایران انتخاب شده و نویسنده بر این باور است که در مراحل نخستین آشنایی ما با نظریه‌های تفکر انتقادی و نیز به علت پیچیدگی شیوه تفکر غیرانتقادی در تاریخ فرهنگی‌مان ضروری است که با نظریه‌های هنجاری این شیوه آشنا شویم. پیتر فسیونه در پی دو سال تحقیق در سال 1990 نتیجه تحقیقات خود را در گزارشی شامل تدوین خاصی از نظریه هنجاری تفکر انتقادی ارایه داد. در این گزارش، او دو دسته مولفه تفکر انتقادی را به عنوان «مهارت‌های تفکر انتقادی» و نیز«ویژگی‌های اندیشمند انتقادی» معرفی کرد. در این کتاب، این دودسته مولفه تقریبا بر مبنای آنچه در گزارش فسیونه آورده بررسی شده است. در فصل نخست «درآمدی بر تفکر انتقادی»، قاضی مرادی به تعریف و اهمیت تفکر انتقادی می‌پردازد و در تعریف تفکر انتقادی می‌نویسد: «تفکر انتقادی هنر تفکر است درباره تفکر به شیوه‌ای که از نظر فکری (منطقی) انتظام یافته و منضبط باشد. اندیشمندان انتقادی آشکارا در سه برهه مرتبط بر روند تفکر متمرکز می‌شوند: آنان تفکر را تحلیل می‌کنند؛ تفکر را ارزشیابی می‌کنند و تفکر را اعتلا می‌دهند... این برهه برای این است که اندیشمند انتقادی مسوولیت تفکرش را برعهده گیرد.» او در عین حال تفاوت تفکر انتقادی با مساله‌گشایی و تصمیم‌گیری را بررسی می‌کند. سه فصل بعدی به تحلیل سه موضوع «اصول تفکر انتقادی»، «مهارت‌های تفکر انتقادی» و «ویژگی‌های اندیشمند انتقادی» اختصاص می‌یابد. در فصل پنجم، ششم و هفتم با عناوین«اصول تفکر غیرانتقادی»، «ویژگی‌های اندیشمند انتقادی» و«مغالطه‌های تفکر غیرانتقادی» به بررسی«تفکر غیرانتقادی» اختصاص داده شده است. در این فصل به شیوه تفکری پرداخته شده که به باور نویسنده در میان ایرانیان شایع است. در پایان نیز پی‌گفتاری تحت عنوان «حماقت و دانایی» آورده شده است. حماقت در تناظر با تفکر غیرانتقادی و دانایی همچون پیامد تفکرانتقادی، اگر بخواهیم نه در کوره راه حماقت بلکه در جاده دانایی پیش برویم هرگز نباید از بازسنجی همیشگی شیوه تفکرمان غفلت کنیم. ما بیشتر به محتوای ذهن، باورها و اعتقاداتمان، به محتوای تفکرمان توجه داریم تا به شیوه تفکرمان. این دو، اما از یکدیگر انفکاک‌ناپذیرند.
حسن قاضی‌‌مرادی، پژوهشگر و مترجم حوزه جامعه‌شناسی و فلسفه است. او دانش‌آموخته مهندسی مکانیک است و فعالیت‌های پژوهشی‌‌اش عمدتا در حوزه جامعه‌شناسی مردم ایران و تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران بوده است. از وی کتاب‌هایی همچون «در پیرامون خودمداری ایرانیان»، «استبداد در ایران»، «در ستایش شرم»، «تأملی بر عقب‌ماندگی»، «نوسازی سیاسی در عصر مشروطه ایران»، «کار و فراغت ایرانیان» و همچنین ترجمه «رساله دکترای فلسفه» و «نقد فلسفه حق هگل» کارل مارکس را به همراه محمود عبادیان منتشر کرده است. قاضی‌مرادی اخیرا سه کتاب جدید نوشته است: «درآمدی بر تفکر انتقادی»، «در فضیلت مدنیت» و «شوق گفت‌وگو»، که گویی باید آنها را پیش‌قراول تغییراتی در آرا و نظرات او تلقی کنیم. آثار پیشین قاضی‌مرادی، به‌ویژه آنجا که او سراغ موضوعات تاریخی می‌رود، برای مثال تک‌نگاری‌اش درباره «ملکم‌خان»، نقدش بر تاریخ‌نگاری ماشاءالله آجودانی یا نقد نظریه سیدجواد طباطبایی، حاوی ژرف‌بینی‌های مهمی درباره تاریخ معاصر ایران است. اما سه اثر آخر او چرخشی به سمت گفت‌وگو و مفاهمه با بهره‌گیری از روانشناسی ایرانیان است. چیزی که البته جای نقدش باقی است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
گفت‌وگو؛ ارتباط کلامی دموکراتیک
حسن قاضی‌مرادی در کتاب «شوق گفت‌وگو» به نقد و بررسی عرصه گفت‌وگو و حدت گستردگی فرهنگ تک‌گویی در میان ایرانیان پرداخته است. او در تلاش است تا جایگاه گفت‌وگو در عصر جدید را به عنوان پیامد درکی نوین از آنچه در صدسال اخیر در متن نظریات گوناگون جست‌وجو ‌شدهT عرضه کند. نگارنده بر این باور است که در متن زندگی روزمره، گونه‌های متفاوت ارتباط گفتاری نظیر گپ، بحث، مناظره، مذاکره و... با هم آمیخته‌شده و نمی‌توان مرز مشخصی میان آنها ترسیم کرد. این در حالی است که باوجود درهم‌آمیختگی فضای مزبور همچنان ماهیت خاص گفت‌وگو و وجه تمییزش با دیگر ارتباط‌های گفتاری نقض نمی‌شود. تاکید نویسنده بر سابقه تک‌گویی از یک‌سو و روند شکل‌گیری تدریجی گفت‌وگو از سوی دیگر باعث شده تا او گفت‌وگو را در قامت ارتباط گفتاری خاص و در محور و بنیان تک‌گویی خودبیانگری جست‌وجو کند. استدلال قاضی‌مرادی نیز در این باب مجال تامل دارد. وی مدعی است که «وقتی فرد در ارتباط با موضوعی به ادراکی می‌رسد اگر بخواهد این ادراک را صرفا بیان کند به تک‌گویی در معنای عام آن می‌پردازد. [...]این ارتباط از طریق جریان و انتقال ایده و معنا در درون یا بین افراد و در میان جمع در مورد موضوعی مشترک به منظور مفاهمه و روشنگری درباره این موضوع در فضای مشترک رابطه انجام می‌شود.» به‌زعم وی، گفت‌وگو، روند پیشبرد مفاهمه و روشنگری درباره موضوعات مشترکی است که از طریق باهم‌اندیشی شکل می‌گیرد. او تاکید دارد که گفت‌وگو، ارتباط کلامی دموکراتیک است. اما تاکید مدام نگارنده بر اصطلاح مستعمل «دوران ‌گذار یا انتقالی» - یعنی گذر از جامعه سنتی به جامعه مدرن یا متجدد- و اینکه جامعه امروز ما را مدام به این مفهوم ارجاع داده و امکان تحقق دموکراسی و به‌بار نشستن آن در تمام عرصه‌های زندگی اجتماعی و فردی را به قلمرو این مفهوم محاط می‌دارد، فقدان تفکر انقادی به مفهوم راستین این اندیشه را بیش از پیش آشکار می‌سازد. این کتاب در سه فصل تنظیم‌شده که نگارنده در فصل نخست با تمایزگذاشتن میان دو معنای عام و خاص تک‌گویی به بررسی ویژگی‌های آن می‌پردازد. در فصل دوم به تبیین نظری می‌پردازد که براساس آن ادعا می‌شود در تاریخ و فرهنگ ما تک‌گویی در معنای خاص آن گستردگی بسیاری دارد؛ و سرانجام در فصل آخر به نظریه گفت‌وگو در معنای خاص مورد نظر خود می‌پردازد.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تفکر انتقادی، تعالی عقلانیت
کتاب «درآمدی بر تفکر انتقادی»، در چارچوب نظریه‌های هنجاری به ویژه نظرات «پیتر فسیونه» به تفکر انتقادی می‌پردازد. این چارچوب با توجه به وضعیت فرهنگی- اجتماعی جامعه ایران انتخاب شده و نویسنده بر این باور است که در مراحل نخستین آشنایی ما با نظریه‌های تفکر انتقادی و نیز به علت پیچیدگی شیوه تفکر غیرانتقادی در تاریخ فرهنگی‌مان ضروری است که با نظریه‌های هنجاری این شیوه آشنا شویم. پیتر فسیونه در پی دو سال تحقیق در سال 1990 نتیجه تحقیقات خود را در گزارشی شامل تدوین خاصی از نظریه هنجاری تفکر انتقادی ارایه داد. در این گزارش، او دو دسته مولفه تفکر انتقادی را به عنوان «مهارت‌های تفکر انتقادی» و نیز«ویژگی‌های اندیشمند انتقادی» معرفی کرد. در این کتاب، این دودسته مولفه تقریبا بر مبنای آنچه در گزارش فسیونه آورده بررسی شده است. در فصل نخست «درآمدی بر تفکر انتقادی»، قاضی مرادی به تعریف و اهمیت تفکر انتقادی می‌پردازد و در تعریف تفکر انتقادی می‌نویسد: «تفکر انتقادی هنر تفکر است درباره تفکر به شیوه‌ای که از نظر فکری (منطقی) انتظام یافته و منضبط باشد. اندیشمندان انتقادی آشکارا در سه برهه مرتبط بر روند تفکر متمرکز می‌شوند: آنان تفکر را تحلیل می‌کنند؛ تفکر را ارزشیابی می‌کنند و تفکر را اعتلا می‌دهند... این برهه برای این است که اندیشمند انتقادی مسوولیت تفکرش را برعهده گیرد.» او در عین حال تفاوت تفکر انتقادی با مساله‌گشایی و تصمیم‌گیری را بررسی می‌کند. سه فصل بعدی به تحلیل سه موضوع «اصول تفکر انتقادی»، «مهارت‌های تفکر انتقادی» و «ویژگی‌های اندیشمند انتقادی» اختصاص می‌یابد. در فصل پنجم، ششم و هفتم با عناوین«اصول تفکر غیرانتقادی»، «ویژگی‌های اندیشمند انتقادی» و«مغالطه‌های تفکر غیرانتقادی» به بررسی«تفکر غیرانتقادی» اختصاص داده شده است. در این فصل به شیوه تفکری پرداخته شده که به باور نویسنده در میان ایرانیان شایع است. در پایان نیز پی‌گفتاری تحت عنوان «حماقت و دانایی» آورده شده است. حماقت در تناظر با تفکر غیرانتقادی و دانایی همچون پیامد تفکرانتقادی، اگر بخواهیم نه در کوره راه حماقت بلکه در جاده دانایی پیش برویم هرگز نباید از بازسنجی همیشگی شیوه تفکرمان غفلت کنیم. ما بیشتر به محتوای ذهن، باورها و اعتقاداتمان، به محتوای تفکرمان توجه داریم تا به شیوه تفکرمان. این دو، اما از یکدیگر انفکاک‌ناپذیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.