به یاد 2 شاعر بزرگ سینما*
عمقبخشيدن به تصاوير
محسن خیمهدوز
«سینما - شعر» با آن دو شکل گرفت و در برابر سینمای «عامهپسند قصهگوی» هالیوودی و بالیوودی، قد عَلَم کرد، جای خود را گشود و استقرار یافت.
سینمای آنها بیش از هر چیز، سینمای «نگاه» بود. در «نگاه» آنها، انسان نه از «نزدیک»، که «با فاصله» شناخته میشود؛ زیرا شعر هم حاصل «شناختِ با فاصله» است؛ نه آنچنان نزدیک که انسان «درک نشود» و دیده نشود، نه آنچنان دور که انسان از «نگاه» پنهان بماند و باز هم دیده نشود. آنها انسان را «میدیدند»، زیرا «نگاهکردن» را بلد بودند.
فیلمهای آنها، به همین دلیل، سینمای «کلوزآپ» نبود. سینمای «سلبریتی» نبود. سینمای چهرههای بازاری نبود. سینمای «لانگشاتها»ی بیدلیل و حادثهپرداز هم نبود. سینمای آنها در «مدیوم» بود. در فاصلهای نه بسیار دور، نه بسیار نزدیک. در فاصلهای که بتوان انسان را با تمام دردهایش، با تمام دلهرههایش و با تمام اضطرابهایش دید، شنید و نگاه کرد؛ همان انسان دورافتادهای که سیاست او را در کلوزآپهای زودگذر میبیند و ایدئولوژیها و تئولوژیها او را در لانگشاتهای بسیار بعید میجویند.
با اینهمه اما، سینمای آنها، حتي «سینمای شخصیت» و «شخصیتپرداز» هم نبود. آنها، پردازش شخصیت را هم برای سینمای «عامهپسند قصهگو» واگذاردند.
سینمای آنها، «سینمای موقعیت» بود؛ سینمای «انسان در موقعیت». به همین دلیل بود که آنها میتوانستند بهجای «چهره و سلبریتی» با «یک یا چند مانکن» یا چند «بازیگرِ آماتورِ تکفیلمی»، شاهکار بیافرینند. سینمای آنها به «خلق موقعیت» پرداخت و این «راز شاعرانگیِ» آنها بود و «راز شاعرانگیِ سینمای آنها» نیز.
هر شعری، «یک موقعیت» است که در آن، انسان «معنا» مییابد یا به چالش با معنای درونی خود میپردازد.
و این دو بزرگ، هر یک استاد در «خلق موقعیت»، بدون نیاز به چهره، بدون نیاز به کلوزآپها، بدون نیاز به تدوینهای پرشتاب و بدون نیاز به قصهگوییهای کلیشهای بازاری، شعر سینمایی آفریدند. سینمای آنها، «سینمای موقعیت» بود؛ موقعیتی که در آن، انسان به «معنا» میرسد یا معنایی را رد میکند، از آن عبور میکند و با آن به چالش میپردازد. اگر شاعران کلاسیک، با «تصویرهای شاعرانه»، یک «موقعیت کلامی» میآفریدند که در قالبهای غزل، رباعی یا مثنوی ماندگار شدند، شاعران سینمایی، با «کلامهای شاعرانه» یک «موقعیت تصویری» آفریدند که در نماها و فیلمهای آنان جاودانه شدند.
این هر دو بزرگ نیز، به مثابه «شاعران تصویر»، در امتدادِ «شاعران کلام»، «شعریت» را در میزانسنهای مدرن سینما، خلق و ابداع کردند تا انسان اینبار به مدد تصویرهای ثبتشده روی نگاتیوها، با دیدن «انسان در موقعیت»، نگاهش به «خود»، به «درون خود» و به «معنای جهانی که در آن است»، گشوده شود؛ شبیه همان کاری که قرنهاست، شعر، شاعری و شعریت کلامی به آن مشغول بوده است؛ شعریتی که اینبار، نه در قالب «کلمات» که در قالب «تصاویر» خلق شدند.
این دو بزرگِ «سینما - شعر»، زودتر از دیگران، خودشان یکدیگر را یافتند، قدر یکدیگر را دانستند، بزرگی آثار هم را فهمیدند و از آنها حمایت کردند؛ حمایتی از جنس شعر و شاعرانگی. هر دو سینماگرِ شاعر، بنیانگذاران «سینما - شعر» شدند و هر دو شاعر سینما، «شعر سینمایی» و «سینمای شاعرانه» را با نام خودشان جاودان کردند. سینمای امروز جهان از شاعرانگیِ آنها تهی است.
پينوشت:
*روبر برسون (۲۵ سپتامبر ۱۹۰۱ فرانسه - ۱۸ دسامبر ۱۹۹۹ فرانسه)
آندری تارکوفسکی (۴ آوریل ۱۹۳۲ شوروی- ۲۹ دسامبر ۱۹۸۶ فرانسه)
«سینما - شعر» با آن دو شکل گرفت و در برابر سینمای «عامهپسند قصهگوی» هالیوودی و بالیوودی، قد عَلَم کرد، جای خود را گشود و استقرار یافت.
سینمای آنها بیش از هر چیز، سینمای «نگاه» بود. در «نگاه» آنها، انسان نه از «نزدیک»، که «با فاصله» شناخته میشود؛ زیرا شعر هم حاصل «شناختِ با فاصله» است؛ نه آنچنان نزدیک که انسان «درک نشود» و دیده نشود، نه آنچنان دور که انسان از «نگاه» پنهان بماند و باز هم دیده نشود. آنها انسان را «میدیدند»، زیرا «نگاهکردن» را بلد بودند.
فیلمهای آنها، به همین دلیل، سینمای «کلوزآپ» نبود. سینمای «سلبریتی» نبود. سینمای چهرههای بازاری نبود. سینمای «لانگشاتها»ی بیدلیل و حادثهپرداز هم نبود. سینمای آنها در «مدیوم» بود. در فاصلهای نه بسیار دور، نه بسیار نزدیک. در فاصلهای که بتوان انسان را با تمام دردهایش، با تمام دلهرههایش و با تمام اضطرابهایش دید، شنید و نگاه کرد؛ همان انسان دورافتادهای که سیاست او را در کلوزآپهای زودگذر میبیند و ایدئولوژیها و تئولوژیها او را در لانگشاتهای بسیار بعید میجویند.
با اینهمه اما، سینمای آنها، حتي «سینمای شخصیت» و «شخصیتپرداز» هم نبود. آنها، پردازش شخصیت را هم برای سینمای «عامهپسند قصهگو» واگذاردند.
سینمای آنها، «سینمای موقعیت» بود؛ سینمای «انسان در موقعیت». به همین دلیل بود که آنها میتوانستند بهجای «چهره و سلبریتی» با «یک یا چند مانکن» یا چند «بازیگرِ آماتورِ تکفیلمی»، شاهکار بیافرینند. سینمای آنها به «خلق موقعیت» پرداخت و این «راز شاعرانگیِ» آنها بود و «راز شاعرانگیِ سینمای آنها» نیز.
هر شعری، «یک موقعیت» است که در آن، انسان «معنا» مییابد یا به چالش با معنای درونی خود میپردازد.
و این دو بزرگ، هر یک استاد در «خلق موقعیت»، بدون نیاز به چهره، بدون نیاز به کلوزآپها، بدون نیاز به تدوینهای پرشتاب و بدون نیاز به قصهگوییهای کلیشهای بازاری، شعر سینمایی آفریدند. سینمای آنها، «سینمای موقعیت» بود؛ موقعیتی که در آن، انسان به «معنا» میرسد یا معنایی را رد میکند، از آن عبور میکند و با آن به چالش میپردازد. اگر شاعران کلاسیک، با «تصویرهای شاعرانه»، یک «موقعیت کلامی» میآفریدند که در قالبهای غزل، رباعی یا مثنوی ماندگار شدند، شاعران سینمایی، با «کلامهای شاعرانه» یک «موقعیت تصویری» آفریدند که در نماها و فیلمهای آنان جاودانه شدند.
این هر دو بزرگ نیز، به مثابه «شاعران تصویر»، در امتدادِ «شاعران کلام»، «شعریت» را در میزانسنهای مدرن سینما، خلق و ابداع کردند تا انسان اینبار به مدد تصویرهای ثبتشده روی نگاتیوها، با دیدن «انسان در موقعیت»، نگاهش به «خود»، به «درون خود» و به «معنای جهانی که در آن است»، گشوده شود؛ شبیه همان کاری که قرنهاست، شعر، شاعری و شعریت کلامی به آن مشغول بوده است؛ شعریتی که اینبار، نه در قالب «کلمات» که در قالب «تصاویر» خلق شدند.
این دو بزرگِ «سینما - شعر»، زودتر از دیگران، خودشان یکدیگر را یافتند، قدر یکدیگر را دانستند، بزرگی آثار هم را فهمیدند و از آنها حمایت کردند؛ حمایتی از جنس شعر و شاعرانگی. هر دو سینماگرِ شاعر، بنیانگذاران «سینما - شعر» شدند و هر دو شاعر سینما، «شعر سینمایی» و «سینمای شاعرانه» را با نام خودشان جاودان کردند. سینمای امروز جهان از شاعرانگیِ آنها تهی است.
پينوشت:
*روبر برسون (۲۵ سپتامبر ۱۹۰۱ فرانسه - ۱۸ دسامبر ۱۹۹۹ فرانسه)
آندری تارکوفسکی (۴ آوریل ۱۹۳۲ شوروی- ۲۹ دسامبر ۱۹۸۶ فرانسه)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.