|

شوایک سرباز ساده‌دل

مضحکه جنگ

محمدرضا نوروزیان

در کنار بیش از هزار و 200 داستان کوتاه، این تنها داستان بلند هاشک است که برای او شهرت و اعتبار جهانی به ارمغان می‌آورد؛ داستانی ضد جنگ، ضد تشکیلات و درعین‌حال بسیار کمیک و نشاط‌آور؛ داستانی که در قالب طنزی ظریف، شدیدترین بیانیه را علیه جنگ و آنچه آمد صادر می‌کند. هاشک که در سال ۱۸۸۳ در بوهم (پراگ) به دنیا آمده، درواقع زندگی مهارناپذیر شوایک را در جنگ جهانی اول بر اساس زندگی جنجال‌برانگیز و پرهیاهوی خودش بنا نهاده است و اما نمایش حاضر منتخبی نه‌چندان قانع‌کننده از حوادث و ماجراهای داستان است که البته با مهارتی خیره‌کننده در کنار هم چیده شده. این چینش که طبعا‌ در خدمت بیان جهان‌بینی و نقاط نظر نویسنده و کارگردان نمایش است در بخش عمده‌ای از نمایش از محتوا و پیام اصلی و درواقع عنصر محوری داستان؛ یعنی مخالفت سرسختانه و بی‌قیدوشرط با جنگ و البته مسیحیت دور شده است. به همين دلیل گاه در تضاد با روح کلی کتاب و برخی مفاهیم کلیدی آن است. نمایش با تأکید بسیار بر شخصیت کشیش بر جنبه کمیک و نه البته طنز ظریف و درعین‌حال گزنده موجود در داستان که کیش کشیش را مورد توجه قرار داده، انگشت نهاده و در جهت ایجاد فضایی نشاط‌آور به منظور کاستن از تیرگی و سیاهی حوادث بیشتر به ساحت کمیک این شخصیت پرداخته است. ازاین‌رو برخی مفاهیم کلیدی نمایش مغفول مانده که مخاطبانی را که قبلا کتاب هاشک را مطالعه کرده‌اند مأیوس می‌کند. کارگردان با عبور از این مفاهیم کلیدی که بی‌شک ناشی از پاره‌ای ملاحظات محدودکننده است و نه عدم درک و دریافت او از آنها، چراکه هم خود شخص فرهیخته و با مطالعه و دانش فراوان است و هم کلیت نمایش حاکی از درک درست او از جهان‌بینی و افکار هاشک است، سعی در جبران آنها از طریق پناه‌بردن به شعارهای متظاهرانه کرده. همه اینها فضای نمایش را یکسر مخدوش و انتقال مفاهیم را دچار مشکل کرده است. البته برتولت برشت که کتاب هاشک را ارزشمندترین کتاب قرن بیستم می‌نامید نیز اقتباسی از این داستان را روی صحنه برده که با به‌روزکردن داستان، امپراتوری اتریشی- مجارستانی را به چکسلواکی تحت‌الحمایه نازی‌ها تغییر داده بود. این اقتباس صرفا بازنویسی فرم نیست، بلکه برشت محتوای آن را با برنامه‌های سیاسی ذهن خود همسو کرده بود، اما با این‌همه همواره به مفاهیم کلیدی کتاب وفادار مانده است. هاشک در کتاب خود ضمن بازی با لغات در قالب طنزی نافذ و خیره‌کننده، به شکلی مسرت‌بخش و نشاط‌آور و البته فروپاشنده به شرح بیهودگی جنگ می‌پردازد. کارگردان نمایش البته در سایه اجرای قدرتمند بازیگر شوایک به صورت خیره‌کننده‌ای آن را روی صحنه آورده است. شوایک ساده‌دل و پرحرف به سربازی وفادار برای ارتش اتریش در جنگ جهانی اول تبدیل می‌شود. گرچه کوشش‌های او برای رفتن به جبهه همگی در خدمت بازداشتن او از رسیدن به آن است، بااین‌حال نمادی از طنز بسیار گزنده‌ای است که در سرتاسر نمایش جاری است.
هاشک از این طریق درواقع به بیان بی‌حاصلی کوشش‌های انسان در جلوگیری از جنگ‌ها اشاره کرده؛ نکته‌ای که کارگردان به زیبایی به آن پرداخته و به صورت درخشانی روی صحنه برده است و اما فرهاد آئیش آنچنان ظاهر شده که از او انتظار می‌رود؛ چراکه بی‌تردید یکی از قله‌های تئاتر امروز کشور در زمینه کارگردانی و اجراست و درواقع هر اجرای او کلاسی تمام‌عیار برای بازیگری تئاتر است. او با اجرای درخشان و خیره‌کننده خود از این سرباز ساده‌دل، جنبه دیگر نمایش را که در روایت این کارگردان مغفول مانده است جان می‌بخشد.

در کنار بیش از هزار و 200 داستان کوتاه، این تنها داستان بلند هاشک است که برای او شهرت و اعتبار جهانی به ارمغان می‌آورد؛ داستانی ضد جنگ، ضد تشکیلات و درعین‌حال بسیار کمیک و نشاط‌آور؛ داستانی که در قالب طنزی ظریف، شدیدترین بیانیه را علیه جنگ و آنچه آمد صادر می‌کند. هاشک که در سال ۱۸۸۳ در بوهم (پراگ) به دنیا آمده، درواقع زندگی مهارناپذیر شوایک را در جنگ جهانی اول بر اساس زندگی جنجال‌برانگیز و پرهیاهوی خودش بنا نهاده است و اما نمایش حاضر منتخبی نه‌چندان قانع‌کننده از حوادث و ماجراهای داستان است که البته با مهارتی خیره‌کننده در کنار هم چیده شده. این چینش که طبعا‌ در خدمت بیان جهان‌بینی و نقاط نظر نویسنده و کارگردان نمایش است در بخش عمده‌ای از نمایش از محتوا و پیام اصلی و درواقع عنصر محوری داستان؛ یعنی مخالفت سرسختانه و بی‌قیدوشرط با جنگ و البته مسیحیت دور شده است. به همين دلیل گاه در تضاد با روح کلی کتاب و برخی مفاهیم کلیدی آن است. نمایش با تأکید بسیار بر شخصیت کشیش بر جنبه کمیک و نه البته طنز ظریف و درعین‌حال گزنده موجود در داستان که کیش کشیش را مورد توجه قرار داده، انگشت نهاده و در جهت ایجاد فضایی نشاط‌آور به منظور کاستن از تیرگی و سیاهی حوادث بیشتر به ساحت کمیک این شخصیت پرداخته است. ازاین‌رو برخی مفاهیم کلیدی نمایش مغفول مانده که مخاطبانی را که قبلا کتاب هاشک را مطالعه کرده‌اند مأیوس می‌کند. کارگردان با عبور از این مفاهیم کلیدی که بی‌شک ناشی از پاره‌ای ملاحظات محدودکننده است و نه عدم درک و دریافت او از آنها، چراکه هم خود شخص فرهیخته و با مطالعه و دانش فراوان است و هم کلیت نمایش حاکی از درک درست او از جهان‌بینی و افکار هاشک است، سعی در جبران آنها از طریق پناه‌بردن به شعارهای متظاهرانه کرده. همه اینها فضای نمایش را یکسر مخدوش و انتقال مفاهیم را دچار مشکل کرده است. البته برتولت برشت که کتاب هاشک را ارزشمندترین کتاب قرن بیستم می‌نامید نیز اقتباسی از این داستان را روی صحنه برده که با به‌روزکردن داستان، امپراتوری اتریشی- مجارستانی را به چکسلواکی تحت‌الحمایه نازی‌ها تغییر داده بود. این اقتباس صرفا بازنویسی فرم نیست، بلکه برشت محتوای آن را با برنامه‌های سیاسی ذهن خود همسو کرده بود، اما با این‌همه همواره به مفاهیم کلیدی کتاب وفادار مانده است. هاشک در کتاب خود ضمن بازی با لغات در قالب طنزی نافذ و خیره‌کننده، به شکلی مسرت‌بخش و نشاط‌آور و البته فروپاشنده به شرح بیهودگی جنگ می‌پردازد. کارگردان نمایش البته در سایه اجرای قدرتمند بازیگر شوایک به صورت خیره‌کننده‌ای آن را روی صحنه آورده است. شوایک ساده‌دل و پرحرف به سربازی وفادار برای ارتش اتریش در جنگ جهانی اول تبدیل می‌شود. گرچه کوشش‌های او برای رفتن به جبهه همگی در خدمت بازداشتن او از رسیدن به آن است، بااین‌حال نمادی از طنز بسیار گزنده‌ای است که در سرتاسر نمایش جاری است.
هاشک از این طریق درواقع به بیان بی‌حاصلی کوشش‌های انسان در جلوگیری از جنگ‌ها اشاره کرده؛ نکته‌ای که کارگردان به زیبایی به آن پرداخته و به صورت درخشانی روی صحنه برده است و اما فرهاد آئیش آنچنان ظاهر شده که از او انتظار می‌رود؛ چراکه بی‌تردید یکی از قله‌های تئاتر امروز کشور در زمینه کارگردانی و اجراست و درواقع هر اجرای او کلاسی تمام‌عیار برای بازیگری تئاتر است. او با اجرای درخشان و خیره‌کننده خود از این سرباز ساده‌دل، جنبه دیگر نمایش را که در روایت این کارگردان مغفول مانده است جان می‌بخشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.