|

مهاجرت

جمشيد ملك‌پور و شهلا ميربختيار به عنوان همسر و زوج هر دو از اهالي فرهنگ و هنر ايران هستند ... . بسياري از ما شهلا ميربختيار را هنوز با نقش «صحرا» در سريال دهه‌شصتي «پاييز صحرا» به ياد مي‌آوريم. اكنون آنان به عنوان يك خانواده فرهنگي تأثيرگذار به دلايلي در ايران نيستند؛ درباره همين رفتن و مهاجرت پرسيده‌ام.

چه شد كه از ايران رفتيد؟
اولا من این توضیح را بدهم که رفتن به کشور دیگری برای کارکردن، تحصیل و زندگی‌کردن خوب است چراکه منجر به فهم بیشتر از آدم‌ها و فرهنگ‌ها می‌شود. تبادل اطلاعات می‌شود. من نمی‌دانم چرا روی رفتن آدم‌های فرهنگی حساسیت نشان داده می‌شود. فوتبالیست‌های ما می‌روند و بعد با سلام و صلوات از آنها دعوت می‌کنیم که بیایید در تیم ملی‌تان بازی کنید. اما تا بازیگری می‌رود زمین و زمان به‌هم می‌ریزد. دوتابعیتی می‌شوند. همین چند روز پیش بازیکن فوتبالی را یک‌روزه تابعیت دادند و دوتابعیتی شد و همه از مقامات تا مردم عادی کلی هم خوشحال شدند اما فهرست هنرمندان دوتابعیتی را در می‌آورند که بله اینها اخ‌وپخ هستند. من این تناقض در رفتار و کردار و اندیشه را نمی‌فهمم. دروغ چرا؟ می‌فهمم، نمی‌توانم بگویم. توضیح دیگر این است که من رفت‌وآمدم مربوط به سال‌های اخیر نمی‌شود. من پیش از انقلاب در آمریکا تحصیل و زندگی کردم. در انگلیس و یونان بودم. من تنها ایرانی عضو گروه هنر نمایش آکادمی پژوهش‌های علوم انسانی آتن در یونان هستم چراکه رشته تخصصی من تئاتر یونان است. بیش از نیمی از عمرم را خارج از ایران زندگی کردم. در مورد سفر آخر هم که خیلی طولانی شد درخواست تدریس تئاتر از یک دانشگاه در استرالیا گرفتم و رفتم تا با محیط آکادمیک غربی بیشتر آشنا شوم.
منظورم این است دلخور بودید يا اينكه چون خودتان يا همسرتان اجازه كار نداشتید؟
باید بگویم من اصلا دلخور و معترض به دنیا آمدم و دلخور و معترض هم از دنیا خواهم رفت. شرایط هم که همیشه برای کسانی که مثل من می‌اندیشند سخت بوده و هست. یا باید دسته‌گل برای این و آن ببری یا بروی در خانه بنشینی و فال حافظ بگیری. مهم‌تر اينكه زیر هیچ نامه‌ای در حمایت از این و آن را تاکنون امضا نکرده‌ام تا از این رئیس‌جمهور رانت بگیرم یا از آن یکی. اما طعم بی‌عدالتی را مثل بعضی‌ها چشیده‌ام. برای من هیچ‌چیز مهم‌تر از عدالت نیست. عدالت و ظلم دو روی یک سکه هستند. اگر عدالت باشد ظلم نیست و اگر ظلم باشد، عدالتی در کار نیست. دو نمونه روایت می‌کنم؛ شاهدان هم همه در قید حیات هستند. اول داستان سریال «هزاردستان» است که علی حاتمی ساخت. همسر من در آن سریال و طبق گفته حاتمی و بخش‌هایی که از سریال را به دست بازیگران می‌داد نقش اول زن سریال را داشت. او در سریال همسر جمشید مشایخی بود و کل داستان اصلا از زبان او در پیری روایت می‌شد تا به جوانی می‌رسید. شش ماه شب و روز سر فیلم‌برداری رفت. گریم فوق‌سنگینی داشت طوری که بعد از مدتی دچار بیماری پوستی سختی شد. وقتی سریال پخش شد فقط دو سکانس از او گذاشته بودند آن هم در لانگ‌شات. خانم دیگری زن اول قصه شده بود. متأسفانه هیچ‌کدام از آن هنرمندانی که نیم‌تنه و تمام‌تنه آنها را ساخته‌اند و تالار به اسمشان کرده‌اند چیزی نگفتند. حتی در مصاحبه‌ها هم یادی نکردند چون از حاتمی می‌ترسیدند که به آنها دیگر نقش ندهد. حق هم داشتند. با سریال‌ها و فیلم‌های او کسی شدند والا همچنان زیر سایه شهرت فردین و ملک‌مطیعی بودند. این از این بی‌عدالتی. در دهه 60، دو سریال ساخته شد که موجب شهرت بازیگرانش شد؛ سربداران با بازی سوسن تسلیمی و پاییز صحرا با بازی شهلا میربختیار. به‌جرئت می‌گویم در دهه 60 هیچ بازیگر زنی به اندازه تسلیمی و میربختیار محبوب و مورد احترام نبودند. دارم راجع به دهه 60 می‌گویم والا قبل از آن بزرگانی همچون بانو جمیله شیخی را داشتیم؛ هردو فارغ‌التحصیل هنرهای زیبا. هردو با پرونده درخشان تئاتری و کارکردن با نقش‌های اول در کارهای آربی آوانسیان و دکتر علی رفیعی. هر دو باسواد و با زیبایی خدادادی طبیعی. هردو روزی سه، چهار ساعت تمرین حرکت و صدا می‌کردند. کم‌ کار می‌کردند. فاصله بین کارها تا دو سال هم می‌رسید با وجود پیشنهادهای زیاد. هر دو وقتی هم از ایران رفتند روی صحنه‌های شناخته‌شده در اروپا و استرالیا بازیگری و کارگردانی کردند و در تلویزیون‌های ماهواره‌ای ظاهر نشدند. اما ببینید بر سر هر دو چه آوردند. سال 1367 من مکبث را در تئاترشهر کارگردانی کردم. مکبث را فرامرز صدیقی بازی می‌کرد و لیدی مکبث را شهلا میربختیار. اولین کار شکسپیر هم بود که بعد از انقلاب انجام شد. بعد از اجرا خانم پوران درخشنده که بسیار بانوی باشخصیت و مهربانی است و اجرا را دیده بود و با شهلا هم از پیش از انقلاب آشنایی داشت، با ما تماس گرفت. گفت برای فیلم «زمان از دست‌رفته» دوست دارد شهلا و فرامرز بازی کنند. شهلا عذر خواست. دلیلش را هم نمی‌دانم. کم کار می‌کرد و محیط سینما را دوست نداشت. خانم درخشنده اصرار داشتند و به خانه ما آمدند و حتی مرا واسطه کردند. بالاخره شهلا رضایت داد که بازی کند. قرار برای عقد قرارداد گذاشتند. مدیر تولید فیلم شخصی بود که همه او را به عنوان واسط بنیاد فارابی می‌شناختند.
فیلم با حمایت بنیاد فارابی ساخته می‌شد. روزی که قرار بود قرارداد امضا شود من شهلا را به دفتری که در عباس‌آباد بود، رساندم و خودم رفتم. شب که به خانه آمدم از شهلا سؤال کردم قرارداد را امضا کردی؟ گفت نه. گفتم ‌ای بابا چرا مردم را اذیت می‌کنی. گفت کدام اذیت؟ من رفتم و با پوران نشستیم و قرارداد را می‌خواندیم که امضا کنم، دیدم در باز شد و کله آن آقا داخل شد و به پوران گفت لحظه‌ای بیرون برود. رفتن همان و نیم ساعت بعد با رنگ و روی پریده برگشتن همان. گفت شهلاجان اشکالی برای فیلم پیش آمده که تا رفع نشود بهتر است قرارداد را امضا نکنیم. گفتم چه اشکالی دارد. تماس بگیر. یک هفته از این ماجرا گذشت. دو هفته گذشت خبری از تماس نبود. شهلا هم از خداخواسته تماس نگرفت. مجله فیلم درآمد. شهلا داشت ورق می‌زد که وا رفت. صدایم زد . خواندم. «زمان ازدست‌رفته» با بازی «ساناز صحتی» و «فرامرز صدیقی»؟ ساناز صحتی دیگر کیست؟ آیا او همسر رضا براهنی نیست؟ بود. بازیگر بود؟ هرگز. داستان چیست؟ از دوستی که در بنیاد فارابی کار می‌کرد بقیه داستان را شنیدم که نقل نمی‌کنم. چون به‌عنوان یک پژوهشگر به منابع شنیداری اطمینان چندانی نمی‌کنم. خانم درخشنده قطعا می‌داند که چه اتفاقی افتاده است. من یک پژوهش خوب و بی‌طرفانه راجع به بنیاد فارابی ندیده‌ام. پژوهشی که زیر پوست تاریخ سینمای ایران را هم نشان دهد. بنیاد فارابی خدمات بسیار خوبی به سینمای ایران کرد که خود من قبول دارم اما باید پرسید به چه قیمتی؟ به قیمت حمایت مطلق از یک عده و خانه‌نشین‌کردن عده‌ای دیگر. اين اجحاف است و باید نوشته شود تا آیندگان درس بگیرند و این اشتباهات را نکنند. جالب است که همه آن آقایان اکنون در عدالت‌خواهی دست برتراند راسل و مهاتما گاندی را از پشت بسته‌اند.
سال‌هاي اوليه مهاجرت چگونه بود؟ آيا توانستید زندگي خودتان را در آنجا به آرامش برسانيد؟
این را من جایی دیگر هم گفته‌ام. کلا مهاجرت سخت است. برد و باخت دارد. برای تطبیق باید چیزهایی را کنار بگذاری که غصه‌دارت می‌کنند. با بعضی از چیزهای جدید هم ممکن است کنار نیایی. جالب است این داستان. تقریبا فرهنگ استرالیایی با فرهنگ انگلیسی تفاوت‌های چندانی ندارد. حتی شکل خیابان‌ها و اسم آنها در سیدنی و ملبورن مثل لندن و منچستر است. اما وقتی پای صحبت یکی از همین مهاجران انگلیسی می‌نشینی از غم و غصه‌اش برای انگلیس با خبر می‌شوی. خوشبختانه ما توانستیم در حوزه تئاتر کار کنیم. این خیلی کمک کرد. چون تئاتر زبانی جهانی دارد.
خدا را شكر يك بار هم از ضمير ما استفاده كرديد، شما با يكي از چهره‌هاي موفق بازيگري ازدواج كرده‌ايد و اين ازدواج همچنان پايدار مانده است. 35 سال اگر اشتباه نکنم. با آرزوي موفقيت و ماندگاري - اين براي اهالي هنر كمي تعجب‌برانگيز است متأسفانه. به نظر مي‌رسد علاقه‌هاي مشترك سبب ادامه این مسير شد؟
فکر کنم برای اینکه ما در خانه به خودمان به‌عنوان دو هنرمند یا چهره شناخته‌شده نگاه نکردیم. دو هم‌کلاس بودیم و هم‌کلاس ماندیم.
چقدر در كارها با يكديگر مشورت مي‌كنيد و چقدر همديگر را راهنمايي مي‌كنيد؟
زمانی که با هم در ایران تئاتر کار می‌کردیم و من کارگردان بودم و او بازیگر، واویلا بود. یادم هست‌ هادی اسلامی که در گروه ما بود و همیشه با ما کار می‌کرد تا تمرین نمایشی را شروع می‌کردیم می‌گفت باز باید دعوای این دو نفر را چهار ماه تحمل کنیم. اما خب الان دیگر 20سالی می‌شود که او خودش نمایش‌نامه می‌نویسد و کارگردانی می‌کند و من هم بیشتر داستان می‌نویسم و به کارهای پژوهشی می‌رسم.

جمشيد ملك‌پور و شهلا ميربختيار به عنوان همسر و زوج هر دو از اهالي فرهنگ و هنر ايران هستند ... . بسياري از ما شهلا ميربختيار را هنوز با نقش «صحرا» در سريال دهه‌شصتي «پاييز صحرا» به ياد مي‌آوريم. اكنون آنان به عنوان يك خانواده فرهنگي تأثيرگذار به دلايلي در ايران نيستند؛ درباره همين رفتن و مهاجرت پرسيده‌ام.

چه شد كه از ايران رفتيد؟
اولا من این توضیح را بدهم که رفتن به کشور دیگری برای کارکردن، تحصیل و زندگی‌کردن خوب است چراکه منجر به فهم بیشتر از آدم‌ها و فرهنگ‌ها می‌شود. تبادل اطلاعات می‌شود. من نمی‌دانم چرا روی رفتن آدم‌های فرهنگی حساسیت نشان داده می‌شود. فوتبالیست‌های ما می‌روند و بعد با سلام و صلوات از آنها دعوت می‌کنیم که بیایید در تیم ملی‌تان بازی کنید. اما تا بازیگری می‌رود زمین و زمان به‌هم می‌ریزد. دوتابعیتی می‌شوند. همین چند روز پیش بازیکن فوتبالی را یک‌روزه تابعیت دادند و دوتابعیتی شد و همه از مقامات تا مردم عادی کلی هم خوشحال شدند اما فهرست هنرمندان دوتابعیتی را در می‌آورند که بله اینها اخ‌وپخ هستند. من این تناقض در رفتار و کردار و اندیشه را نمی‌فهمم. دروغ چرا؟ می‌فهمم، نمی‌توانم بگویم. توضیح دیگر این است که من رفت‌وآمدم مربوط به سال‌های اخیر نمی‌شود. من پیش از انقلاب در آمریکا تحصیل و زندگی کردم. در انگلیس و یونان بودم. من تنها ایرانی عضو گروه هنر نمایش آکادمی پژوهش‌های علوم انسانی آتن در یونان هستم چراکه رشته تخصصی من تئاتر یونان است. بیش از نیمی از عمرم را خارج از ایران زندگی کردم. در مورد سفر آخر هم که خیلی طولانی شد درخواست تدریس تئاتر از یک دانشگاه در استرالیا گرفتم و رفتم تا با محیط آکادمیک غربی بیشتر آشنا شوم.
منظورم این است دلخور بودید يا اينكه چون خودتان يا همسرتان اجازه كار نداشتید؟
باید بگویم من اصلا دلخور و معترض به دنیا آمدم و دلخور و معترض هم از دنیا خواهم رفت. شرایط هم که همیشه برای کسانی که مثل من می‌اندیشند سخت بوده و هست. یا باید دسته‌گل برای این و آن ببری یا بروی در خانه بنشینی و فال حافظ بگیری. مهم‌تر اينكه زیر هیچ نامه‌ای در حمایت از این و آن را تاکنون امضا نکرده‌ام تا از این رئیس‌جمهور رانت بگیرم یا از آن یکی. اما طعم بی‌عدالتی را مثل بعضی‌ها چشیده‌ام. برای من هیچ‌چیز مهم‌تر از عدالت نیست. عدالت و ظلم دو روی یک سکه هستند. اگر عدالت باشد ظلم نیست و اگر ظلم باشد، عدالتی در کار نیست. دو نمونه روایت می‌کنم؛ شاهدان هم همه در قید حیات هستند. اول داستان سریال «هزاردستان» است که علی حاتمی ساخت. همسر من در آن سریال و طبق گفته حاتمی و بخش‌هایی که از سریال را به دست بازیگران می‌داد نقش اول زن سریال را داشت. او در سریال همسر جمشید مشایخی بود و کل داستان اصلا از زبان او در پیری روایت می‌شد تا به جوانی می‌رسید. شش ماه شب و روز سر فیلم‌برداری رفت. گریم فوق‌سنگینی داشت طوری که بعد از مدتی دچار بیماری پوستی سختی شد. وقتی سریال پخش شد فقط دو سکانس از او گذاشته بودند آن هم در لانگ‌شات. خانم دیگری زن اول قصه شده بود. متأسفانه هیچ‌کدام از آن هنرمندانی که نیم‌تنه و تمام‌تنه آنها را ساخته‌اند و تالار به اسمشان کرده‌اند چیزی نگفتند. حتی در مصاحبه‌ها هم یادی نکردند چون از حاتمی می‌ترسیدند که به آنها دیگر نقش ندهد. حق هم داشتند. با سریال‌ها و فیلم‌های او کسی شدند والا همچنان زیر سایه شهرت فردین و ملک‌مطیعی بودند. این از این بی‌عدالتی. در دهه 60، دو سریال ساخته شد که موجب شهرت بازیگرانش شد؛ سربداران با بازی سوسن تسلیمی و پاییز صحرا با بازی شهلا میربختیار. به‌جرئت می‌گویم در دهه 60 هیچ بازیگر زنی به اندازه تسلیمی و میربختیار محبوب و مورد احترام نبودند. دارم راجع به دهه 60 می‌گویم والا قبل از آن بزرگانی همچون بانو جمیله شیخی را داشتیم؛ هردو فارغ‌التحصیل هنرهای زیبا. هردو با پرونده درخشان تئاتری و کارکردن با نقش‌های اول در کارهای آربی آوانسیان و دکتر علی رفیعی. هر دو باسواد و با زیبایی خدادادی طبیعی. هردو روزی سه، چهار ساعت تمرین حرکت و صدا می‌کردند. کم‌ کار می‌کردند. فاصله بین کارها تا دو سال هم می‌رسید با وجود پیشنهادهای زیاد. هر دو وقتی هم از ایران رفتند روی صحنه‌های شناخته‌شده در اروپا و استرالیا بازیگری و کارگردانی کردند و در تلویزیون‌های ماهواره‌ای ظاهر نشدند. اما ببینید بر سر هر دو چه آوردند. سال 1367 من مکبث را در تئاترشهر کارگردانی کردم. مکبث را فرامرز صدیقی بازی می‌کرد و لیدی مکبث را شهلا میربختیار. اولین کار شکسپیر هم بود که بعد از انقلاب انجام شد. بعد از اجرا خانم پوران درخشنده که بسیار بانوی باشخصیت و مهربانی است و اجرا را دیده بود و با شهلا هم از پیش از انقلاب آشنایی داشت، با ما تماس گرفت. گفت برای فیلم «زمان از دست‌رفته» دوست دارد شهلا و فرامرز بازی کنند. شهلا عذر خواست. دلیلش را هم نمی‌دانم. کم کار می‌کرد و محیط سینما را دوست نداشت. خانم درخشنده اصرار داشتند و به خانه ما آمدند و حتی مرا واسطه کردند. بالاخره شهلا رضایت داد که بازی کند. قرار برای عقد قرارداد گذاشتند. مدیر تولید فیلم شخصی بود که همه او را به عنوان واسط بنیاد فارابی می‌شناختند.
فیلم با حمایت بنیاد فارابی ساخته می‌شد. روزی که قرار بود قرارداد امضا شود من شهلا را به دفتری که در عباس‌آباد بود، رساندم و خودم رفتم. شب که به خانه آمدم از شهلا سؤال کردم قرارداد را امضا کردی؟ گفت نه. گفتم ‌ای بابا چرا مردم را اذیت می‌کنی. گفت کدام اذیت؟ من رفتم و با پوران نشستیم و قرارداد را می‌خواندیم که امضا کنم، دیدم در باز شد و کله آن آقا داخل شد و به پوران گفت لحظه‌ای بیرون برود. رفتن همان و نیم ساعت بعد با رنگ و روی پریده برگشتن همان. گفت شهلاجان اشکالی برای فیلم پیش آمده که تا رفع نشود بهتر است قرارداد را امضا نکنیم. گفتم چه اشکالی دارد. تماس بگیر. یک هفته از این ماجرا گذشت. دو هفته گذشت خبری از تماس نبود. شهلا هم از خداخواسته تماس نگرفت. مجله فیلم درآمد. شهلا داشت ورق می‌زد که وا رفت. صدایم زد . خواندم. «زمان ازدست‌رفته» با بازی «ساناز صحتی» و «فرامرز صدیقی»؟ ساناز صحتی دیگر کیست؟ آیا او همسر رضا براهنی نیست؟ بود. بازیگر بود؟ هرگز. داستان چیست؟ از دوستی که در بنیاد فارابی کار می‌کرد بقیه داستان را شنیدم که نقل نمی‌کنم. چون به‌عنوان یک پژوهشگر به منابع شنیداری اطمینان چندانی نمی‌کنم. خانم درخشنده قطعا می‌داند که چه اتفاقی افتاده است. من یک پژوهش خوب و بی‌طرفانه راجع به بنیاد فارابی ندیده‌ام. پژوهشی که زیر پوست تاریخ سینمای ایران را هم نشان دهد. بنیاد فارابی خدمات بسیار خوبی به سینمای ایران کرد که خود من قبول دارم اما باید پرسید به چه قیمتی؟ به قیمت حمایت مطلق از یک عده و خانه‌نشین‌کردن عده‌ای دیگر. اين اجحاف است و باید نوشته شود تا آیندگان درس بگیرند و این اشتباهات را نکنند. جالب است که همه آن آقایان اکنون در عدالت‌خواهی دست برتراند راسل و مهاتما گاندی را از پشت بسته‌اند.
سال‌هاي اوليه مهاجرت چگونه بود؟ آيا توانستید زندگي خودتان را در آنجا به آرامش برسانيد؟
این را من جایی دیگر هم گفته‌ام. کلا مهاجرت سخت است. برد و باخت دارد. برای تطبیق باید چیزهایی را کنار بگذاری که غصه‌دارت می‌کنند. با بعضی از چیزهای جدید هم ممکن است کنار نیایی. جالب است این داستان. تقریبا فرهنگ استرالیایی با فرهنگ انگلیسی تفاوت‌های چندانی ندارد. حتی شکل خیابان‌ها و اسم آنها در سیدنی و ملبورن مثل لندن و منچستر است. اما وقتی پای صحبت یکی از همین مهاجران انگلیسی می‌نشینی از غم و غصه‌اش برای انگلیس با خبر می‌شوی. خوشبختانه ما توانستیم در حوزه تئاتر کار کنیم. این خیلی کمک کرد. چون تئاتر زبانی جهانی دارد.
خدا را شكر يك بار هم از ضمير ما استفاده كرديد، شما با يكي از چهره‌هاي موفق بازيگري ازدواج كرده‌ايد و اين ازدواج همچنان پايدار مانده است. 35 سال اگر اشتباه نکنم. با آرزوي موفقيت و ماندگاري - اين براي اهالي هنر كمي تعجب‌برانگيز است متأسفانه. به نظر مي‌رسد علاقه‌هاي مشترك سبب ادامه این مسير شد؟
فکر کنم برای اینکه ما در خانه به خودمان به‌عنوان دو هنرمند یا چهره شناخته‌شده نگاه نکردیم. دو هم‌کلاس بودیم و هم‌کلاس ماندیم.
چقدر در كارها با يكديگر مشورت مي‌كنيد و چقدر همديگر را راهنمايي مي‌كنيد؟
زمانی که با هم در ایران تئاتر کار می‌کردیم و من کارگردان بودم و او بازیگر، واویلا بود. یادم هست‌ هادی اسلامی که در گروه ما بود و همیشه با ما کار می‌کرد تا تمرین نمایشی را شروع می‌کردیم می‌گفت باز باید دعوای این دو نفر را چهار ماه تحمل کنیم. اما خب الان دیگر 20سالی می‌شود که او خودش نمایش‌نامه می‌نویسد و کارگردانی می‌کند و من هم بیشتر داستان می‌نویسم و به کارهای پژوهشی می‌رسم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.