|

مرور

تشبیه از منظری امروزی‌تر
«تشبیه (تطور، تحلیل و نقد)» کتابی است از احمد رضایی‌جمکرانی، عضو هیات علمی دانشگاه قم، که اخیرا در نشر مروارید به چاپ رسیده است. نویسنده در این کتاب، چنانکه از عنوانش پیداست، به صنعت تشبیه پرداخته است و این صنعت ادبی را از جنبه‌های گوناگون مورد بررسی قرار داده است. کتاب شامل یک درآمد و سه فصل است. فصل اول، با عنوان «سیری در مسائل تشبیه در کتب بلاغی عربی و فارسی»، به تعریف تشبیه در آثار بلاغی قدما اختصاص دارد و به اینکه در کتب قدیمی عربی و فارسی در زمینه معانی و بیان، تشبیه چگونه تعریف و دسته‌بندی شده است. فصل دوم کتاب با عنوان «ارکان تشبیه»، به مباحثی چون «بررسی و نقد طرفین تشبیه به اعتبار حسی یا انتزاعی‌بودن»، «بررسی و نقد طرفین تشبیه به اعتبار مفرد، مقید و مرکب»، «انواع دیگر تشبیه»، «بررسی و نقد وجه شبه» و... اختصاص دارد. «تشبیه در دیگر حوزه‌ها» موضوع فصل سوم کتاب است که در بخشی از آن موضوعاتی چون «تشبیه و انواع ادبی» و «تشبیه در ادبیات داستانی» و... مورد نقد و تحلیل قرار گرفته است. پیش از شروع کتاب، در بخشی با عنوان «سخن آغازین»، نویسنده توضیح داده است که در نگارش این کتاب، «گریز از چارچوب‌های خشک گذشته» را مدنظر داشته و کوشیده است «ضمن توجه به گذشته، با نگاهی اندک متفاوت‌تر وارد مباحث این حیطه» شود. نویسنده در این بخش از کتاب در توضیح و معرفی چکیده هر فصل از کتاب و رویکرد خود در پرداختن به آن‌چه موضوع محوری کتاب است، می‌نویسد: «در این پژوهش نخست به بررسی و نقد تعریف تشبیه پرداخته‌ایم، پس از آن در سه فصل مباحث مختلف و مرتبط با تشبیه را نقد و بررسی کرده‌ایم. از آن‌جا که معتقدم نقد حال بدون توجه به گذشته ممکن نیست، در فصل نخست چارچوب مسائل تشبیه در کتب فارسی و عربی بررسی، تحلیل و نقد شده است؛ در این‌جا سعی بر این بوده امهات آثار در این حوزه مورد توجه قرار گیرد. به دلیل گستردگی آثار این حوزه و از طرفی تکراری بودن برخی از آثار، ضرورتا برخی را برگزیدیم، ازاین‌رو هیچ ادعایی ندارم که آثار مذکور تنها آثاری است که می‌باید بررسی می‌شد! چه‌بسا دیگری این گزینش را دستخوش تغییراتی بداند، اما تلاش بر این بوده است که آثاری که در تطور بلاغت تاثیرگذار بوده‌اند، در حیطه پژوهش ما قرار گیرند. پس از آن در فصل دوم به بررسی و نقد ارکان تشبیه پرداخته‌ایم و هر مؤلفه را همراه با تمام مسائل مربوط به آن بررسی کرده‌ایم. سپس در فصل سوم تلاش کرده‌ایم موضوعاتی مطرح شود که در کتب بلاغی به آن نپرداخته‌اند، درحالی‌که به‌نظر می‌رسد امروزه بدون توجه به چنین موضوعاتی، مباحث بلاغی و در این‌جا اختصاصا تشبیه، چندان کارا نخواهند بود، طرح چین مباحثی می‌تواند دریچه تازه‌ای به موضوعاتی از این‌دست باشد. نکته دیگری که در فصل‌های دوم و سوم بسیار مورد نظر بوده، توجه به ادبیات معاصر، چه شعر و چه داستان، بوده است. اهتمام نویسنده بر آن بوده بیشتر نمونه‌های کتاب از آثار ادبی معاصر باشد. این امر علاوه بر این‌که زمینه نقد را فراهم می‌کند، تا حدودی می‌تواند چشم‌اندازی از کمیت و کیفیت حوزه بلاغی تشبیه را در ادبیات معاصر ترسیم نماید.»

مصدرهای زبان فارسی
«بن‌نامه‌ی مصدرهای زبان فارسی» کتابی است از شایان افشار که در انتشارات مروارید منتشر شده است. در این کتاب، مصدرهای فارسی همراه با بن این مصدرها آورده شده و در ضمن معنای هر مصدر نیز در ذیل مدخل مربوط به آن آمده است. نویسنده در این کتاب، مصدرهای فارسی را براساس شناسه‌های مصدری و بُن‌های مصدرهای به‌دست‌آمده از زبان‌های ایرانی کهن، پارسی میانه و دَری رده‌بندی کرده است. کتاب همچنین با گردآورده‌ای از مَصدرهای پیش‌آوندی همراه است. نویسنده در بخشی از پیش‌درآمدِ کتاب، بحثی را درباره فعل‌های ساده و مرکب در زبان فارسی مطرح کرده و با استناد به قولی از دکتر محمدرضا باطنی، به کمرنگ‌شدن کاربرد فعل‌های ساده در زبان فارسی امروز اشاره کرده و از ضرورت توجه دوباره به فعل‌های ساده سخن گفته است. نویسنده در بخش پایانی این پیش‌درآمد این پرسش را مطرح می‌کند که: «آیا نوعی کاهلی در شناختِ علت یا علت‌ها و کاربُردِ زبانی/ فرهنگی بوجود نیامده است؟ و این‌که، زیرِ پوسته‌یِ این ناتوانی‌‌یِ نسبی لایه‌های فرونشسته‌یِ فرهنگی- تاریخی‌یِ عمیق‌تری است؟» نویسنده آن‌گاه این پرسش را طرح می‌کند که: «پس چه کارهایی می‌شود کرد؟» پاسخی که او، خود برای این پرسش می‌آورد چنین است: «نخستین کار، آگاهی از این پدیده‌یِ عقب‌نشینی‌یِ تاریخی‌یِ فعل‌هایِ ساده پارسی- دری در برابرِ فعل‌هایِ مرکبِ مصنوع/ ساختگی است... کارِ دیگر، بالا بُردنِ دانش‌مان از فعل‌هایِ (کارواژه‌هایِ) زیبایِ فارسیِ دری در سهمی از متونِ فارسیِ از قرن‌هایِ سه و چهار و تا حدودی پنج و ششِ هجری شمسی است؛ وَ دیگر، کاربُردِ آگاهانه، بِجا وَ دانش- مندانه‌یِ این کارواژه‌ها بوسیله‌یِ نویسنده‌ها و مترجمین و روزنامه‌نگاران... است. دیگرین کار، زنده گردانیدنِ کارواژه‌هایِ ساده وَ مشتق‌پذیرِ پارسی، در ترویجِ آنان در سازمان‌هایِ آموزشیِ زبان و ادبیاتِ فارسی است. امید است با این کارِ در دست، و بازبینی و تکمیلِ تدریجیِ آن در آینده، خدمتی هرچند کوچک در این راه برداشته شده و شود.» بعد از این پیش‌درآمد، مطلبی با عنوان «درآمدی بَر مصدرهایِ ساده‌یِ پارسیِ دَری و میانه» آمده است و آن‌گاه بخش نخست کتاب آغاز می‌شود. کتاب «بن‌نامه‌ی مصدرهای زبان فارسی» شامل پنج بخش است. در آغاز کتاب، یادی هم از دکتر محمدجعفر محجوب شده و نویسنده به یاد او نوشته است: «این دفتر به یاد و نام اُستادم در اَدبیاتِ کلاسیکِ فارسی زنده‌یاد دکتر محمدجعفر محجوب آغاز و پایان گرفت.»

تشبیه از منظری امروزی‌تر
«تشبیه (تطور، تحلیل و نقد)» کتابی است از احمد رضایی‌جمکرانی، عضو هیات علمی دانشگاه قم، که اخیرا در نشر مروارید به چاپ رسیده است. نویسنده در این کتاب، چنانکه از عنوانش پیداست، به صنعت تشبیه پرداخته است و این صنعت ادبی را از جنبه‌های گوناگون مورد بررسی قرار داده است. کتاب شامل یک درآمد و سه فصل است. فصل اول، با عنوان «سیری در مسائل تشبیه در کتب بلاغی عربی و فارسی»، به تعریف تشبیه در آثار بلاغی قدما اختصاص دارد و به اینکه در کتب قدیمی عربی و فارسی در زمینه معانی و بیان، تشبیه چگونه تعریف و دسته‌بندی شده است. فصل دوم کتاب با عنوان «ارکان تشبیه»، به مباحثی چون «بررسی و نقد طرفین تشبیه به اعتبار حسی یا انتزاعی‌بودن»، «بررسی و نقد طرفین تشبیه به اعتبار مفرد، مقید و مرکب»، «انواع دیگر تشبیه»، «بررسی و نقد وجه شبه» و... اختصاص دارد. «تشبیه در دیگر حوزه‌ها» موضوع فصل سوم کتاب است که در بخشی از آن موضوعاتی چون «تشبیه و انواع ادبی» و «تشبیه در ادبیات داستانی» و... مورد نقد و تحلیل قرار گرفته است. پیش از شروع کتاب، در بخشی با عنوان «سخن آغازین»، نویسنده توضیح داده است که در نگارش این کتاب، «گریز از چارچوب‌های خشک گذشته» را مدنظر داشته و کوشیده است «ضمن توجه به گذشته، با نگاهی اندک متفاوت‌تر وارد مباحث این حیطه» شود. نویسنده در این بخش از کتاب در توضیح و معرفی چکیده هر فصل از کتاب و رویکرد خود در پرداختن به آن‌چه موضوع محوری کتاب است، می‌نویسد: «در این پژوهش نخست به بررسی و نقد تعریف تشبیه پرداخته‌ایم، پس از آن در سه فصل مباحث مختلف و مرتبط با تشبیه را نقد و بررسی کرده‌ایم. از آن‌جا که معتقدم نقد حال بدون توجه به گذشته ممکن نیست، در فصل نخست چارچوب مسائل تشبیه در کتب فارسی و عربی بررسی، تحلیل و نقد شده است؛ در این‌جا سعی بر این بوده امهات آثار در این حوزه مورد توجه قرار گیرد. به دلیل گستردگی آثار این حوزه و از طرفی تکراری بودن برخی از آثار، ضرورتا برخی را برگزیدیم، ازاین‌رو هیچ ادعایی ندارم که آثار مذکور تنها آثاری است که می‌باید بررسی می‌شد! چه‌بسا دیگری این گزینش را دستخوش تغییراتی بداند، اما تلاش بر این بوده است که آثاری که در تطور بلاغت تاثیرگذار بوده‌اند، در حیطه پژوهش ما قرار گیرند. پس از آن در فصل دوم به بررسی و نقد ارکان تشبیه پرداخته‌ایم و هر مؤلفه را همراه با تمام مسائل مربوط به آن بررسی کرده‌ایم. سپس در فصل سوم تلاش کرده‌ایم موضوعاتی مطرح شود که در کتب بلاغی به آن نپرداخته‌اند، درحالی‌که به‌نظر می‌رسد امروزه بدون توجه به چنین موضوعاتی، مباحث بلاغی و در این‌جا اختصاصا تشبیه، چندان کارا نخواهند بود، طرح چین مباحثی می‌تواند دریچه تازه‌ای به موضوعاتی از این‌دست باشد. نکته دیگری که در فصل‌های دوم و سوم بسیار مورد نظر بوده، توجه به ادبیات معاصر، چه شعر و چه داستان، بوده است. اهتمام نویسنده بر آن بوده بیشتر نمونه‌های کتاب از آثار ادبی معاصر باشد. این امر علاوه بر این‌که زمینه نقد را فراهم می‌کند، تا حدودی می‌تواند چشم‌اندازی از کمیت و کیفیت حوزه بلاغی تشبیه را در ادبیات معاصر ترسیم نماید.»

مصدرهای زبان فارسی
«بن‌نامه‌ی مصدرهای زبان فارسی» کتابی است از شایان افشار که در انتشارات مروارید منتشر شده است. در این کتاب، مصدرهای فارسی همراه با بن این مصدرها آورده شده و در ضمن معنای هر مصدر نیز در ذیل مدخل مربوط به آن آمده است. نویسنده در این کتاب، مصدرهای فارسی را براساس شناسه‌های مصدری و بُن‌های مصدرهای به‌دست‌آمده از زبان‌های ایرانی کهن، پارسی میانه و دَری رده‌بندی کرده است. کتاب همچنین با گردآورده‌ای از مَصدرهای پیش‌آوندی همراه است. نویسنده در بخشی از پیش‌درآمدِ کتاب، بحثی را درباره فعل‌های ساده و مرکب در زبان فارسی مطرح کرده و با استناد به قولی از دکتر محمدرضا باطنی، به کمرنگ‌شدن کاربرد فعل‌های ساده در زبان فارسی امروز اشاره کرده و از ضرورت توجه دوباره به فعل‌های ساده سخن گفته است. نویسنده در بخش پایانی این پیش‌درآمد این پرسش را مطرح می‌کند که: «آیا نوعی کاهلی در شناختِ علت یا علت‌ها و کاربُردِ زبانی/ فرهنگی بوجود نیامده است؟ و این‌که، زیرِ پوسته‌یِ این ناتوانی‌‌یِ نسبی لایه‌های فرونشسته‌یِ فرهنگی- تاریخی‌یِ عمیق‌تری است؟» نویسنده آن‌گاه این پرسش را طرح می‌کند که: «پس چه کارهایی می‌شود کرد؟» پاسخی که او، خود برای این پرسش می‌آورد چنین است: «نخستین کار، آگاهی از این پدیده‌یِ عقب‌نشینی‌یِ تاریخی‌یِ فعل‌هایِ ساده پارسی- دری در برابرِ فعل‌هایِ مرکبِ مصنوع/ ساختگی است... کارِ دیگر، بالا بُردنِ دانش‌مان از فعل‌هایِ (کارواژه‌هایِ) زیبایِ فارسیِ دری در سهمی از متونِ فارسیِ از قرن‌هایِ سه و چهار و تا حدودی پنج و ششِ هجری شمسی است؛ وَ دیگر، کاربُردِ آگاهانه، بِجا وَ دانش- مندانه‌یِ این کارواژه‌ها بوسیله‌یِ نویسنده‌ها و مترجمین و روزنامه‌نگاران... است. دیگرین کار، زنده گردانیدنِ کارواژه‌هایِ ساده وَ مشتق‌پذیرِ پارسی، در ترویجِ آنان در سازمان‌هایِ آموزشیِ زبان و ادبیاتِ فارسی است. امید است با این کارِ در دست، و بازبینی و تکمیلِ تدریجیِ آن در آینده، خدمتی هرچند کوچک در این راه برداشته شده و شود.» بعد از این پیش‌درآمد، مطلبی با عنوان «درآمدی بَر مصدرهایِ ساده‌یِ پارسیِ دَری و میانه» آمده است و آن‌گاه بخش نخست کتاب آغاز می‌شود. کتاب «بن‌نامه‌ی مصدرهای زبان فارسی» شامل پنج بخش است. در آغاز کتاب، یادی هم از دکتر محمدجعفر محجوب شده و نویسنده به یاد او نوشته است: «این دفتر به یاد و نام اُستادم در اَدبیاتِ کلاسیکِ فارسی زنده‌یاد دکتر محمدجعفر محجوب آغاز و پایان گرفت.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.