|

در نقد ايده پيشرفت

كارل لوویت (1973-1897) فیلسوف آلمانی یهودی و شاگرد برجسته هایدگر بود كه مانند بسیاری از یهودیان در دوران حاکمیت نازی‌ها آلمان را ترک کرد و بعد از سال‌ها تبعيد در سال ۱۹۵۱ برای تدریس فلسفه دوباره به هایدلبرگ بازگشت. مهم‌ترین اثر او «از هگل تا نیچه» که به بررسی زوال فلسفه کلاسیک آلمان می‌پردازد با ترجمه حسن مرتضوي به فارسي برگردانده شده و كتاب «ماكس وبر و كارل ماركس» نيز با ترجمه شهناز مسمی‌پرست منتشر شده و اخيرا ديگر كتاب مهم و پرارجاع او «معنا در تاريخ» به فارسي ترجمه شده است. این کتاب درباره خاستگاه‌های دینی مفاهیم عصر مدرن است و در كنار اثر وبر «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری» از آثار مرجع در اين حوزه محسوب مي‌شود. ايده اصلي نويسنده در اين كتاب اين است كه ذهن مدرن نه مسیحی است و نه پاگان و تفاسیر مدرن از تاریخ ریشه‌ای مسیحی و پیامدی غیر‌مسیحی دارد. از نظر لوويت رسیدن به فلسفه تاریخ امری غیرممکن است چراكه اساسا فلسفه تاریخ یا به‌عبارت دیگر، معنا افکندن بر تاریخ با ردیابی انسجام و تعاقب عقلانی، امری ناممکن است. از نظر او تنها نوعی «الهیات تاریخ» قابل حصول است به این معنا که پیش‌فرض‌هایی عقیدتی لازم است برای تحصیل فهمی از تاریخ که چیزی بیشتر از درک فرآیندهای عینی تاریخ - به‌عنوان قلمروی معانی - را به دست دهد. در ديدگاه يهوديان و مسيحيان، تاريخ در وهله نخست تاريخ رستگاري است و به معناي درست كلمه بر دغدغه و دلمشغولي پيامبران، واعظان و متكلمان دلالت مي‌كند. نفس وجود فلسفه تاريخ و تلاش براي نيل به معنا از تاريخ رستگاري نشئت مي‌گيرد و فلسفه تاريخ محصول ايمان و اعتقاد به هدفي نهايي است. در دوره مسيحي نيز تاريخ سياسي تحت تأثیر و تسلط همين پيشينه الهياتي بود و با آن دست و پنجه نرم مي‌كرد و از برخي جهات، سرنوشت ملت‌ها به رسالتي الهي يا شبه آن مربوط مي‌شد. دو برداشت بزرگ باستاني و مسيحي، يعني حركت دوري و هدايت فرجام‌شناسانه، تنها رويكردهاي اساسي در فهم تاريخ به شمار مي‌روند. حتي تازه‌ترين كوشش‌ها در باب تفسير تاريخ چيزي نيستند جز روايت‌هايي از اين دو اصل اساسي يا تركيبي از آنها. لوويت در اين كتاب، به‌طور خاص به بررسی آرای بورکهارت، مارکس، هگل، پرودون، کنت، کندرسه و تورگو، ویکو، بوسوئه، یوآخیم، آگوستین، و ارسیوس می‌پردازد. حاصل این تحلیل نقد ایده پيشرفت به‌طور خاص و هر نوع فلسفه تاریخ به‌نحو عام است. او از ماركس آغاز مي‌كند و سپس به انديشه پيشرفت و اصحاب آن يعني كساني چون تورگو، پرودون و كنت مي‌رسد. پس از آن، از طريق بوسوئه به تفكر ديني مقابل مدرنيته توجه مي‌كند و در نهايت از طريق يواخيم و آگوستين به كتاب مقدس بازمي‌گردد. از نظر لوويت «مانيفست حزب كمونيست» نيز شالوده‌اي الهياتي دارد كه به زبان اقتصاد سياسي بيان شده است. لوويت خود را كاشف هسته الهياتي ماترياليسم تاريخي مي‌دانست و معتقد بود كه اقامه برهان عقلي براي اثبات نقش مسيح‌گونه پرولتاريا ممكن نيست. به اعتقاد او چنين انگاره‌اي از پايان و فرجام تاريخ از شواهد تجربي نشات نمي‌گيرد بلكه صرفا از رسوبات فرجام‌گرايانه يهودي در ذهن و هستي ماركس به مثابه يك يهودي مرتد حاصل مي‌شود. پيكار نهايي همان مبارزه نهايي مسيح و دجال است كه در قامت پرولتاريا و بورژوازي بازسازي گشته است.
لوویت در کتاب «معنا در تاریخ» ادعا می‌کند که نگاه غرب به تاریخ به خاطر رابطه بین مذهب مسیحیت و دیدگاه مدرن دچار سردرگمي شده است و در حالتي به‌سر مي‌برد كه نه مسیحی است و نه غیرمسیحی. او این فرآیند را به‌عنوان روند دنیوی و سکولار‌شدن آخرت‌شناسی دین انجیلی معرفی می‌کند. براین‌اساس، خودآگاهی تاریخی غرب از مسیحیت ناشی می‌شود، اما مسیحیان مردمانی تاریخی نیستند. این مسئله گرایشی را در تاریخ و فلسفه نسبت به دیدگاه آخرالزمانی درباره پیشرفت بشر شرح می‌دهد. باوجوداین لوویت معتقد است جریان‌های تاریخی کمترین نشانی از یک معنای جامع و نهایی در خود ندارند و تاریخ فی‌نفسه نتیجه‌ای ندارد. مسیحیت در اصل فلسفه تاریخ نیست بلکه به عکس اعلان پایان فوری تاریخ و تضاد بنیادی بین پادشاهی‌های بشری و پادشاهی غیر بشری است. بنابراین با نابودی امید اولیه درباره اینکه پایان در دسترس است حوادث تاریخی آخرت‌شناسانه غربی آغاز می‌شود که در آن ابداعات دینی و ضد‌دینی از طریق تاریک‌اندیشی کلیسایی، اندیشه انتظار قرون وسطی، روشن‌گری فرانسه، ایده‌آلیسم آلمان، مارکسیسم و نیهیلیسم مدرن ادامه می‌یابد. الحاد اصلا قابلیت هیچ صورتی از تفکر تاریخی را ندارد زیرا تفکر دوری است و امر تاریخی معنای خاص خود را درون چرخه‌های تکرار بی‌پایان از دست می‌دهد. باور پوزیتیویست‌ها و متفکران روشنگری به پیشرفت، تنها همان یهودیت و مسیحیت سکولاریزه‌شده است و در همان زمان هم، هرچند فقط به شکل مبهم، تشخیص داده شده بود که ترقی و پیشرفت عصر انقلابی مدرن، صرفا نتیجه دانش جدید در علوم طبیعی و تاریخ نیست بلکه هنوز هم مشروط به آن پیشرفتی است که مسیحیت، در ورای الحاد دوره کلاسیک به‌دست آورده بود پس ساختار مبهم آنها از ایده پيشرفت به طور قطع با تفکرات باستانیان بیگانه است. درحالی‌که نقطه آغاز مذهب‌های مدرن پيشرفت، پیش‌بینی معادشناسانه‌ای از یک رستگاری آینده و به تبع آن بینشی نسبت به وضعیت فعلی بشر به‌عنوان وضعیتی از فساد و شرارت است، هیچ‌گونه امید و اشتیاق مشابهی در اثر هیچ نویسنده کلاسیکی در وصف زوال آتن یا رم پیدا نمی‌شود و تفسیر معادشناسانه تاریخ سکولار از دیدگاه قضاوت الهی و رستگاری، هرگز به ذهن مورخان باستان راه نیافت.
در بحث لوويت در اين كتاب، توجه خواننده به مسئله معنا نيز جلب مي‌شود. بر اساس تصورات عصر مدرن، معنا محصول ذهن بشري است اما با توجه به خاستگاه ديني مدرن‌ها كه دعوي استقلال از سنت دارند بار ديگر به تلقي ديني از معنا برمی‌خوریم. بر اساس اين تلقي، معاني اصلي مورد استفاده بشر در طول تاريخ با‌واسطه يا بي‌واسطه محصول تعاليم وحياني و ديني است و بشر معاني را نيافريده بلكه آموخته است و مدرنيته با تصرف و انحراف در اين معاني و سكولار و دنيوي‌ساختن آنها درصدد خلق مشروعيت براي خود بوده است.

كارل لوویت (1973-1897) فیلسوف آلمانی یهودی و شاگرد برجسته هایدگر بود كه مانند بسیاری از یهودیان در دوران حاکمیت نازی‌ها آلمان را ترک کرد و بعد از سال‌ها تبعيد در سال ۱۹۵۱ برای تدریس فلسفه دوباره به هایدلبرگ بازگشت. مهم‌ترین اثر او «از هگل تا نیچه» که به بررسی زوال فلسفه کلاسیک آلمان می‌پردازد با ترجمه حسن مرتضوي به فارسي برگردانده شده و كتاب «ماكس وبر و كارل ماركس» نيز با ترجمه شهناز مسمی‌پرست منتشر شده و اخيرا ديگر كتاب مهم و پرارجاع او «معنا در تاريخ» به فارسي ترجمه شده است. این کتاب درباره خاستگاه‌های دینی مفاهیم عصر مدرن است و در كنار اثر وبر «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری» از آثار مرجع در اين حوزه محسوب مي‌شود. ايده اصلي نويسنده در اين كتاب اين است كه ذهن مدرن نه مسیحی است و نه پاگان و تفاسیر مدرن از تاریخ ریشه‌ای مسیحی و پیامدی غیر‌مسیحی دارد. از نظر لوويت رسیدن به فلسفه تاریخ امری غیرممکن است چراكه اساسا فلسفه تاریخ یا به‌عبارت دیگر، معنا افکندن بر تاریخ با ردیابی انسجام و تعاقب عقلانی، امری ناممکن است. از نظر او تنها نوعی «الهیات تاریخ» قابل حصول است به این معنا که پیش‌فرض‌هایی عقیدتی لازم است برای تحصیل فهمی از تاریخ که چیزی بیشتر از درک فرآیندهای عینی تاریخ - به‌عنوان قلمروی معانی - را به دست دهد. در ديدگاه يهوديان و مسيحيان، تاريخ در وهله نخست تاريخ رستگاري است و به معناي درست كلمه بر دغدغه و دلمشغولي پيامبران، واعظان و متكلمان دلالت مي‌كند. نفس وجود فلسفه تاريخ و تلاش براي نيل به معنا از تاريخ رستگاري نشئت مي‌گيرد و فلسفه تاريخ محصول ايمان و اعتقاد به هدفي نهايي است. در دوره مسيحي نيز تاريخ سياسي تحت تأثیر و تسلط همين پيشينه الهياتي بود و با آن دست و پنجه نرم مي‌كرد و از برخي جهات، سرنوشت ملت‌ها به رسالتي الهي يا شبه آن مربوط مي‌شد. دو برداشت بزرگ باستاني و مسيحي، يعني حركت دوري و هدايت فرجام‌شناسانه، تنها رويكردهاي اساسي در فهم تاريخ به شمار مي‌روند. حتي تازه‌ترين كوشش‌ها در باب تفسير تاريخ چيزي نيستند جز روايت‌هايي از اين دو اصل اساسي يا تركيبي از آنها. لوويت در اين كتاب، به‌طور خاص به بررسی آرای بورکهارت، مارکس، هگل، پرودون، کنت، کندرسه و تورگو، ویکو، بوسوئه، یوآخیم، آگوستین، و ارسیوس می‌پردازد. حاصل این تحلیل نقد ایده پيشرفت به‌طور خاص و هر نوع فلسفه تاریخ به‌نحو عام است. او از ماركس آغاز مي‌كند و سپس به انديشه پيشرفت و اصحاب آن يعني كساني چون تورگو، پرودون و كنت مي‌رسد. پس از آن، از طريق بوسوئه به تفكر ديني مقابل مدرنيته توجه مي‌كند و در نهايت از طريق يواخيم و آگوستين به كتاب مقدس بازمي‌گردد. از نظر لوويت «مانيفست حزب كمونيست» نيز شالوده‌اي الهياتي دارد كه به زبان اقتصاد سياسي بيان شده است. لوويت خود را كاشف هسته الهياتي ماترياليسم تاريخي مي‌دانست و معتقد بود كه اقامه برهان عقلي براي اثبات نقش مسيح‌گونه پرولتاريا ممكن نيست. به اعتقاد او چنين انگاره‌اي از پايان و فرجام تاريخ از شواهد تجربي نشات نمي‌گيرد بلكه صرفا از رسوبات فرجام‌گرايانه يهودي در ذهن و هستي ماركس به مثابه يك يهودي مرتد حاصل مي‌شود. پيكار نهايي همان مبارزه نهايي مسيح و دجال است كه در قامت پرولتاريا و بورژوازي بازسازي گشته است.
لوویت در کتاب «معنا در تاریخ» ادعا می‌کند که نگاه غرب به تاریخ به خاطر رابطه بین مذهب مسیحیت و دیدگاه مدرن دچار سردرگمي شده است و در حالتي به‌سر مي‌برد كه نه مسیحی است و نه غیرمسیحی. او این فرآیند را به‌عنوان روند دنیوی و سکولار‌شدن آخرت‌شناسی دین انجیلی معرفی می‌کند. براین‌اساس، خودآگاهی تاریخی غرب از مسیحیت ناشی می‌شود، اما مسیحیان مردمانی تاریخی نیستند. این مسئله گرایشی را در تاریخ و فلسفه نسبت به دیدگاه آخرالزمانی درباره پیشرفت بشر شرح می‌دهد. باوجوداین لوویت معتقد است جریان‌های تاریخی کمترین نشانی از یک معنای جامع و نهایی در خود ندارند و تاریخ فی‌نفسه نتیجه‌ای ندارد. مسیحیت در اصل فلسفه تاریخ نیست بلکه به عکس اعلان پایان فوری تاریخ و تضاد بنیادی بین پادشاهی‌های بشری و پادشاهی غیر بشری است. بنابراین با نابودی امید اولیه درباره اینکه پایان در دسترس است حوادث تاریخی آخرت‌شناسانه غربی آغاز می‌شود که در آن ابداعات دینی و ضد‌دینی از طریق تاریک‌اندیشی کلیسایی، اندیشه انتظار قرون وسطی، روشن‌گری فرانسه، ایده‌آلیسم آلمان، مارکسیسم و نیهیلیسم مدرن ادامه می‌یابد. الحاد اصلا قابلیت هیچ صورتی از تفکر تاریخی را ندارد زیرا تفکر دوری است و امر تاریخی معنای خاص خود را درون چرخه‌های تکرار بی‌پایان از دست می‌دهد. باور پوزیتیویست‌ها و متفکران روشنگری به پیشرفت، تنها همان یهودیت و مسیحیت سکولاریزه‌شده است و در همان زمان هم، هرچند فقط به شکل مبهم، تشخیص داده شده بود که ترقی و پیشرفت عصر انقلابی مدرن، صرفا نتیجه دانش جدید در علوم طبیعی و تاریخ نیست بلکه هنوز هم مشروط به آن پیشرفتی است که مسیحیت، در ورای الحاد دوره کلاسیک به‌دست آورده بود پس ساختار مبهم آنها از ایده پيشرفت به طور قطع با تفکرات باستانیان بیگانه است. درحالی‌که نقطه آغاز مذهب‌های مدرن پيشرفت، پیش‌بینی معادشناسانه‌ای از یک رستگاری آینده و به تبع آن بینشی نسبت به وضعیت فعلی بشر به‌عنوان وضعیتی از فساد و شرارت است، هیچ‌گونه امید و اشتیاق مشابهی در اثر هیچ نویسنده کلاسیکی در وصف زوال آتن یا رم پیدا نمی‌شود و تفسیر معادشناسانه تاریخ سکولار از دیدگاه قضاوت الهی و رستگاری، هرگز به ذهن مورخان باستان راه نیافت.
در بحث لوويت در اين كتاب، توجه خواننده به مسئله معنا نيز جلب مي‌شود. بر اساس تصورات عصر مدرن، معنا محصول ذهن بشري است اما با توجه به خاستگاه ديني مدرن‌ها كه دعوي استقلال از سنت دارند بار ديگر به تلقي ديني از معنا برمی‌خوریم. بر اساس اين تلقي، معاني اصلي مورد استفاده بشر در طول تاريخ با‌واسطه يا بي‌واسطه محصول تعاليم وحياني و ديني است و بشر معاني را نيافريده بلكه آموخته است و مدرنيته با تصرف و انحراف در اين معاني و سكولار و دنيوي‌ساختن آنها درصدد خلق مشروعيت براي خود بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.