|

روايت اردوگاه

نسيم آصف: «برگشتم توي بند، هيچ موجبي نمي‌ديدم كه بيرون بمانم و چشم بدوزم به آسمان همچو شبي. چيزي در آسمان نبود و بي‌شك چيزي هم قرار نبود رخ دهد. بند براي ما در حكم خانه بود. شب مي‌رفتيم آنجا مي‌خوابيديم. جايي كه سرانجام قدم در آن گذاشتيم اينجا بود. رفتم روي تختم. پل، همان كه با من دستگير شده، بغل‌دستم خواب بود. ژيل هم، كه در كُمپي‌يِن ديده بودمش، ايضا خواب بود. ژرژ در تخت بالايي خوابيده بود. شب بوخنوالد ساكت بود. اردوگاه به ماشين عظيم خواب شبيه است. نورافكن‌هاي چرخان بالاي برجك نگهباني همه‌جا را به تناوب روشن و تاريك مي‌كردند: چشم اس‌اس‌ها باز و بسته مي‌شد. در جنگل اطراف اردوگاه، گشتي‌ها پاس مي‌دادند. سگ‌هاشان زوزه نمي‌كشيدند. ديده‌بان‌ها ساكت بودند...» اين بخشي از كتاب «نوع بشر» روبر آنتلم است كه به‌تازگي با ترجمه قاسم روبين توسط نشر مركز منتشر شده است.
«نوع بشر» را مي‌توان خاطرات- رماني دانست كه آنتلم آن را بر اساس خاطرات روزهايي كه در اردوگاه‌هاي نازي بوده نوشته و در روايتش از آن ايام «بر آن بوده تا از داوري و حتي محكوم‌كردن فردي حذر كند، قضاوت را بگذارد به عهده تاريخ.» «نوع بشر» در سال 1947 نوشته شد و مورد توجه زيادي قرار گرفت. آن‌طور كه در توضيحات كتاب هم آمده، مريس بلانشو با رويكردي دقيق و تحليلي به «نوع بشر» پرداخته و حتي آن را روي ديگر رمان «درد» مارگرت دوراس، همسر روبر آنتلم، دانسته است: «دو قوس مكمل يك دايره، يكي اين‌سو و ديگري در آن سوي سيم خاردار.» بلانشو در موخره‌اي كه براي «نوع بشر» نوشته به تقليل رابطه بشري به بدوي‌ترين شكل ممكن‌اش در وضعيتي مثل وضعيت اردوگاه‌هاي نازي اشاره كرده: «وقتي انسان از سر نياز مجبور شود كه به حضيض آزمندي تن در دهد، وقتي از سر اجبار زباله‌خوار شود، ديگر مي‌شود فهميد كه چرا شده است موجودي محدود به خود، و با انكار آناني كه انكارش مي‌كنند تنها نيازش اين مي‌شود كه رابطه بشري را برساند به بدوي‌ترين شكل آن، البته نياز به‌هرحال متغير است و، به معني دقيق كلمه، به نحوي بنيادي تبديل مي‌شود به نيازي بي‌زايند، ناكام‌مانده، بي‌درونمايه و به‌عبارتي رابطه‌اي عريان با زندگي عريان. ناني كه از گلو پايين مي‌رود صرفا پاسخي است بي‌واسطه به ضرورت نياز، و نياز هم في‌نفسه و بي‌واسطه نياز به بقاست.»
روبر آنتلم كه ايامي را در بازداشتگاه گاندرشايم در اردوگاه بوخنوالد آلمان گذرانده بود، مثل بسياري از ديگر كساني كه تجربه‌اي مشابه او داشته‌اند، بعد از آزادي با اين مسئله روبه‌رو بوده كه چگونه مي‌توان به روايت آنچه در اردوگاه‌ها تجربه كرده بود بپردازد. آنتلم در مقدمه «نوع بشر» به اين موضوع اشاره مي‌كند كه از همان اولين روزهاي بازگشت به وطن و درحالي‌كه همچنان دستخوش پريشاني بوده، قصد داشته به گفتن آنچه بر آنها رفته بود بپردازد و مي‌خواسته تا حرف‌هايش شنيده شود. اما بعد از آزادي از اردوگاه نازي‌ها، مسئله بر سر چگونگي گفتن بوده است. اين‌كه چگونه مي‌توان «فاصله» ميان روايت و تجربه اردوگاه را از ميان برداشت: «كشش عجيبي در ما بود كه خاطرات را بر مبناي آنچه گذشته بود بازگو كنيم، البته از همان آغاز تصميم بر آن بود تا بين بيان‌مان و آن تجربه از سر گذرانده در اردوگاه كه هنوز در تن‌مان مانده بود چندان فاصله نيفتد. مانده بوديم كه چطور مي‌شود رضايت داد به بازگويي، و چطور مي‌توان اين فاصله را پر كرد؛ به اين نتيجه رسيده بوديم كه هنوز نتوانسته‌ايم فاصله را پر كنيم. به‌هرحال پرداختن به شرح و وصف عملي نبود. به محض اين‌كه شروع مي‌كرديم به گفتن، نفس‌مان مي‌گرفت. براي خودمان هم كه بازگو مي‌كرديم تصورناپذير مي‌شد.» آنتلم در ادامه مي‌گويد عدم تناسب ميان تجربه زيسته در اردوگاه و روايت آن قطعي است و انگار فاصله ميان اين دو پرنشدني است اما اين مسئله نبايد مانع حرف‌زدن از فاجعه شود. آنتلم با اين واقعيت روبه‌رو مي‌شود و آن را مي‌پذيرد و به حرف مي‌آيد. اما در اين ميان راه‌حلي هم براي خود مي‌يابد: «در نهايت به اين نتيجه رسيديم كه وظيفه ما پرداختن به اين واقعيت است كه: واقعيت‌ها فراتر از تصور هستند. سرانجام پاي انتخاب به ميان آمد، دوباره دريافتيم كه نهايتا به مدد تخيل مي‌توان نكاتي را بازگو كرد.» به‌واسطه همين راه‌حل است كه آنتلم به سخن‌گفتن از اردوگاه‌هاي نازي‌‌ها مي‌پردازد و حاصل آن «نوع بشر»ي است كه مي‌توان آن را خاطرات-رمان دانست.

نامه‌ها و داستان‌هاي جعلي
«كاپوزي» عنوان داستاني است از رضا كاظمي كه اين‌روزها توسط نشر مركز به چاپ رسيده است. «كاپوزي» داستاني است كه بر اساس نامه‌نگاري نوشته شده است. كل داستان بر اساس نامه‌‌نگاري‌هاي نويسنده‌اي با نام علي ارجمندزوار و ناشرش، رحمت‌الله جستاني، شكل گرفته است. نويسنده خيالي اين داستان، مدتي است كه با گرفتاري‌هايي نامعلوم روبرو بوده و در نامه اولش به ناشر، مي‌گويد كه ديگر قصد انتشار كتابش، «كاپوزي»، را ندارد و فعلا ترجيح مي‌دهد با خودش خلوت كند تا شايد در آينده گشايشي پيش آيد. گويا علي ارجمندزوار نويسنده‌اي است كه پيش از اين هم آثاري از او به چاپ رسيده بوده و از قديم با رحمت‌الله جستاني آشنايي داشته است. ارجمند در نامه‌نگاري‌هايش با ناشر درمي‌يابد كه او بي‌‌آنكه اجازه بگيرد كتابش را منتشر كرده و حتي بدتر از اين، خودسر دو مورد اصلاحيه‌هاي كتاب را هم انجام داده تا مجوزش صادر شود. حالا كتاب بي‌اجازه و اطلاع نويسنده به چاپ رسيده و عجيب اين‌كه با استقبال هم روبه‌رو شده است. در ادامه نامه‌نگاري‌ها، رابطه نويسنده و ناشر شكرآب مي‌شود و هر دو به هم مي‌تازند و داستان پيش مي‌رود. نامه‌نگاري‌ها با فرازونشيب همين‌طور ادامه پيدا مي‌كنند و نوعي از مناسبات ميان نويسنده و ناشر به‌واسطه اين نامه‌ها در قالب روايتي داستاني به تصور درمي‌آيد. روايتي كه خالي از طنز نيست و به برخي مواردي كه داستان‌نويسي با آن‌ها درگير است پرداخته شده است.

نسيم آصف: «برگشتم توي بند، هيچ موجبي نمي‌ديدم كه بيرون بمانم و چشم بدوزم به آسمان همچو شبي. چيزي در آسمان نبود و بي‌شك چيزي هم قرار نبود رخ دهد. بند براي ما در حكم خانه بود. شب مي‌رفتيم آنجا مي‌خوابيديم. جايي كه سرانجام قدم در آن گذاشتيم اينجا بود. رفتم روي تختم. پل، همان كه با من دستگير شده، بغل‌دستم خواب بود. ژيل هم، كه در كُمپي‌يِن ديده بودمش، ايضا خواب بود. ژرژ در تخت بالايي خوابيده بود. شب بوخنوالد ساكت بود. اردوگاه به ماشين عظيم خواب شبيه است. نورافكن‌هاي چرخان بالاي برجك نگهباني همه‌جا را به تناوب روشن و تاريك مي‌كردند: چشم اس‌اس‌ها باز و بسته مي‌شد. در جنگل اطراف اردوگاه، گشتي‌ها پاس مي‌دادند. سگ‌هاشان زوزه نمي‌كشيدند. ديده‌بان‌ها ساكت بودند...» اين بخشي از كتاب «نوع بشر» روبر آنتلم است كه به‌تازگي با ترجمه قاسم روبين توسط نشر مركز منتشر شده است.
«نوع بشر» را مي‌توان خاطرات- رماني دانست كه آنتلم آن را بر اساس خاطرات روزهايي كه در اردوگاه‌هاي نازي بوده نوشته و در روايتش از آن ايام «بر آن بوده تا از داوري و حتي محكوم‌كردن فردي حذر كند، قضاوت را بگذارد به عهده تاريخ.» «نوع بشر» در سال 1947 نوشته شد و مورد توجه زيادي قرار گرفت. آن‌طور كه در توضيحات كتاب هم آمده، مريس بلانشو با رويكردي دقيق و تحليلي به «نوع بشر» پرداخته و حتي آن را روي ديگر رمان «درد» مارگرت دوراس، همسر روبر آنتلم، دانسته است: «دو قوس مكمل يك دايره، يكي اين‌سو و ديگري در آن سوي سيم خاردار.» بلانشو در موخره‌اي كه براي «نوع بشر» نوشته به تقليل رابطه بشري به بدوي‌ترين شكل ممكن‌اش در وضعيتي مثل وضعيت اردوگاه‌هاي نازي اشاره كرده: «وقتي انسان از سر نياز مجبور شود كه به حضيض آزمندي تن در دهد، وقتي از سر اجبار زباله‌خوار شود، ديگر مي‌شود فهميد كه چرا شده است موجودي محدود به خود، و با انكار آناني كه انكارش مي‌كنند تنها نيازش اين مي‌شود كه رابطه بشري را برساند به بدوي‌ترين شكل آن، البته نياز به‌هرحال متغير است و، به معني دقيق كلمه، به نحوي بنيادي تبديل مي‌شود به نيازي بي‌زايند، ناكام‌مانده، بي‌درونمايه و به‌عبارتي رابطه‌اي عريان با زندگي عريان. ناني كه از گلو پايين مي‌رود صرفا پاسخي است بي‌واسطه به ضرورت نياز، و نياز هم في‌نفسه و بي‌واسطه نياز به بقاست.»
روبر آنتلم كه ايامي را در بازداشتگاه گاندرشايم در اردوگاه بوخنوالد آلمان گذرانده بود، مثل بسياري از ديگر كساني كه تجربه‌اي مشابه او داشته‌اند، بعد از آزادي با اين مسئله روبه‌رو بوده كه چگونه مي‌توان به روايت آنچه در اردوگاه‌ها تجربه كرده بود بپردازد. آنتلم در مقدمه «نوع بشر» به اين موضوع اشاره مي‌كند كه از همان اولين روزهاي بازگشت به وطن و درحالي‌كه همچنان دستخوش پريشاني بوده، قصد داشته به گفتن آنچه بر آنها رفته بود بپردازد و مي‌خواسته تا حرف‌هايش شنيده شود. اما بعد از آزادي از اردوگاه نازي‌ها، مسئله بر سر چگونگي گفتن بوده است. اين‌كه چگونه مي‌توان «فاصله» ميان روايت و تجربه اردوگاه را از ميان برداشت: «كشش عجيبي در ما بود كه خاطرات را بر مبناي آنچه گذشته بود بازگو كنيم، البته از همان آغاز تصميم بر آن بود تا بين بيان‌مان و آن تجربه از سر گذرانده در اردوگاه كه هنوز در تن‌مان مانده بود چندان فاصله نيفتد. مانده بوديم كه چطور مي‌شود رضايت داد به بازگويي، و چطور مي‌توان اين فاصله را پر كرد؛ به اين نتيجه رسيده بوديم كه هنوز نتوانسته‌ايم فاصله را پر كنيم. به‌هرحال پرداختن به شرح و وصف عملي نبود. به محض اين‌كه شروع مي‌كرديم به گفتن، نفس‌مان مي‌گرفت. براي خودمان هم كه بازگو مي‌كرديم تصورناپذير مي‌شد.» آنتلم در ادامه مي‌گويد عدم تناسب ميان تجربه زيسته در اردوگاه و روايت آن قطعي است و انگار فاصله ميان اين دو پرنشدني است اما اين مسئله نبايد مانع حرف‌زدن از فاجعه شود. آنتلم با اين واقعيت روبه‌رو مي‌شود و آن را مي‌پذيرد و به حرف مي‌آيد. اما در اين ميان راه‌حلي هم براي خود مي‌يابد: «در نهايت به اين نتيجه رسيديم كه وظيفه ما پرداختن به اين واقعيت است كه: واقعيت‌ها فراتر از تصور هستند. سرانجام پاي انتخاب به ميان آمد، دوباره دريافتيم كه نهايتا به مدد تخيل مي‌توان نكاتي را بازگو كرد.» به‌واسطه همين راه‌حل است كه آنتلم به سخن‌گفتن از اردوگاه‌هاي نازي‌‌ها مي‌پردازد و حاصل آن «نوع بشر»ي است كه مي‌توان آن را خاطرات-رمان دانست.

نامه‌ها و داستان‌هاي جعلي
«كاپوزي» عنوان داستاني است از رضا كاظمي كه اين‌روزها توسط نشر مركز به چاپ رسيده است. «كاپوزي» داستاني است كه بر اساس نامه‌نگاري نوشته شده است. كل داستان بر اساس نامه‌‌نگاري‌هاي نويسنده‌اي با نام علي ارجمندزوار و ناشرش، رحمت‌الله جستاني، شكل گرفته است. نويسنده خيالي اين داستان، مدتي است كه با گرفتاري‌هايي نامعلوم روبرو بوده و در نامه اولش به ناشر، مي‌گويد كه ديگر قصد انتشار كتابش، «كاپوزي»، را ندارد و فعلا ترجيح مي‌دهد با خودش خلوت كند تا شايد در آينده گشايشي پيش آيد. گويا علي ارجمندزوار نويسنده‌اي است كه پيش از اين هم آثاري از او به چاپ رسيده بوده و از قديم با رحمت‌الله جستاني آشنايي داشته است. ارجمند در نامه‌نگاري‌هايش با ناشر درمي‌يابد كه او بي‌‌آنكه اجازه بگيرد كتابش را منتشر كرده و حتي بدتر از اين، خودسر دو مورد اصلاحيه‌هاي كتاب را هم انجام داده تا مجوزش صادر شود. حالا كتاب بي‌اجازه و اطلاع نويسنده به چاپ رسيده و عجيب اين‌كه با استقبال هم روبه‌رو شده است. در ادامه نامه‌نگاري‌ها، رابطه نويسنده و ناشر شكرآب مي‌شود و هر دو به هم مي‌تازند و داستان پيش مي‌رود. نامه‌نگاري‌ها با فرازونشيب همين‌طور ادامه پيدا مي‌كنند و نوعي از مناسبات ميان نويسنده و ناشر به‌واسطه اين نامه‌ها در قالب روايتي داستاني به تصور درمي‌آيد. روايتي كه خالي از طنز نيست و به برخي مواردي كه داستان‌نويسي با آن‌ها درگير است پرداخته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.